De Natura et Origine Animae (3.23-4.4)

Haec interim undecim multum aperteque peruersa et fidei
catholicae aduersa nunc iam nihil cuncteris extirpare atque abicere
ab animo, a uerbo, ab stilo tuo, si uis, ut te non solum ad altaria
transisse catholica, sed uere catholicum esse gaudeamus. nam haec
si pertinaciter singula defendantur, tot hereses facere possunt, quot
opiniones esse numerantur. quocirca considera, quam sit horrendum
ut omnes sint in uno homine, quae damnabiles essent in singulis
singulae. sed si tu pro eis nulla contentione pugnaueris, immo uero
eas fidelibus uerbis et litteris expugnaueris, laudabilior eris censor
in te ipsum, quam si quemlibet alium recta ratione reprehenderes,
et mirabilior eorum emendator, quam si numquam illa sensisses.
adsit dominus tuae menti et tantam spiritui tuo spiritu suo facilitatem
humilitatis, lucem ueritatis, dulcedinem caritatis, pacem pietatis
infundat, ut uictor tui animi esse malis in ueris quam cuiuslibet
contradicentis in falsis. absit autem ut te arbitreris haec opinando [*] [*]

a fide catholica recessisse, quamuis ea fidei sint aduersa catholicae,
si coram dco, cuius in nullius corde oculus fallitur, ueraciter te dixisse
resipiscis \'non te tibi ipsi esse credulum probari ea quae dixeris posse
ac studere te semper etiam propriam sententiam non tueri, si inprobabilis
detegatur, co quoJ sit tibi cordi proprio damnato iudicio
meliora magis et quae sint ueriora sectari\'. iste quippe animus etiam
in dictis per ignorantiam non catholicis ipsa est correctionis praemeditatione
ac praeparatione catholicus. sed iste sit modus huius
uoluminis, ubi requiescat paululum lector, ut ad ea quae sequuntur
eius intentio ab alio renouetur exordio.

Accipe nunc iam etiam de me ipso quae tibi dicere cupio.
si possim, hoc est, si ille donauerit, in cuius manu sunt et nos et sermones
nostri. reprehendisti enim me bis numero exprimens etiam
meum nomen et cum te in principio libri tui inperitiae tuae ammodum
conseium et doctrinae amminiculo destitutum, me uero ubi
nominasti doctissimum ac peiitissimum dixeris, tamen quibus in
rebus tibi uisus os nosse quod ego uel nescire me fateor uel, quamuis
nesciam, scire praesumo, libertate qua oportebat non tantum senem
inuenis et episcopum laicus, uerum etiam hominem tuo iudicio doctissimum
et peritissimum non dubitasti reprehendere. ego autem
et me doctissimum ac peritissimum nescio, immo uero me non
esse certissime scio et fieri posse non ambigo, ut aliquid [*] [*]
inperito et indocto cuipiam scire contingat, quod aliquis
doctus et peritus ignorat, et in hoc te plane laudo, quod
ueritatem, etsi non quam percepisti, certe quam putasti, homini
praetulisti; ideo quidem temere, quia existimasti te scire quod nescis,
sed ideo libere, quia personam non reueritus elegisti aperire quod
sentis. unde te intellegere oportet, quanto esse nobis debeat cura
maior dominicas oues reuocare ab erroribus, si et ouibus turpe est
uitia pastorum, si qua cognouerint, eisdem occultare pastoribus.
o si illa reprehenderes mea, quae iusta reprehensione sunt digna!
neque enim negare debeo sieut in ipsis moribus ita multa esse in tam
multis opusculis meis, quae possint recto iudieio et nulla temeritate
culpari. ex quibus si aliqua ipse reprehenderes, illic tibi fortassis
ostenderem, qualem te esse in quibus non perperam reprehenderis
uellem meque tibi iuniori maior et praepositus subdito correctionis
exemplum quanto humilius tanto salubrius exhiberem. sed ea in
me reprehendisti, quae non corrigere humilitas, et partim fateri,
partim defendere ueritas cogit.

Haec autem sunt: unum, quod de origine animarum,
quae post primum hominem datae sunt uel dantur hominibus, non
sum ausus aliquid definire, quia fateor me nescire; alterum, quod
animam scire me dixi spiritum esse, non corpus. sed in hoc altero
duo reprehendisti: unum, quod non eam crederem corpus esse, aliud,
quod eam spiritum crederem. tibi enim uidetur et corpus esse
anima et non esse spiritus. audi igitur purgationem meam contra
reprehensionem tuam et ex hac occasione, qua me tibi purgo, in te
ipso disce quae purges. recole uerba libri tui, ubi me primitus
nominasti: scio, inquis, plerosque et facile peritissimos uiros super [*] [*]
eo consultos tenuisse silentium aut nihil expressius elocutos, cum
definitionem disputationibus suis inchoata expositione subtraherent —
sicuti nuper apud te Augustini doctissimi uiri praedicatique episcopi
conprehensum litteris lectitaui — modestius quidem, ut reor, ac uerecundius
huiusce rei arcana rimantes intra se ipsos tractatus sui deuorasse
iudicium neque se posse exhinc aliquid determinare professos.
sed mihi, crede, satis superque uidetur absurdum atque incongruum
rationi, ut homo ipse expers sui sit aut is, qui rerum omnium creditur
adeptus esse notitiam, sibi ipsi habeatur ignotus. quid autem differt
homo pecore, si nescit de sua qualitate naturaque disquirere atque
disserere, ut merito in illum conueniat quod scriptum est: h o m o
cum esset in honore, non intellexit; assimilatus s
est ium entis et conp ar atus est eis? nam cum deus
bonus nihil non ratione condiderit ipsumquehominem animal rationale,
intellectus capacem, rationis compotem sensuque uiuacem, qui omnia
rationis expertia prudenti ordinatione distribuat, procreauerit, quid
tam inconuenienter dici potest quam ut eum sola sui notione fraudarit ?
et cum sapientia, mundi, quae sese usque ad ueri cognitionem superuacua
quidem inuestigatione protendit, quia scire nequit per quem
licet quae sunt uera cognosci, aliqua tamen uicina, immo affinia
ueritati temptauerit super animae natura dispicere, quam indecens
atque pudendum est religiosum quemquam de hoc ipso aut nihil sapere
aut penitus sibi interdixisse ne sapiat!

Ista tua nostrae ignorantiae disertissima et luculentissima
castigatio omnia, quae ad naturam hominis pertinent. sic te scire [*] [*]

conpollit, ut, si eorum aliquid ignoraueris, non meo, sed tuo iudicio
pecoribus compareris. quamuis enim nos insignitius uidearis adtingere
eo quod dixisti: homo o cum e s s et inhonore, non
intellexit, quia in quo tu non es honore sumus ecclesiae, tamen
etiam tu in eo es honore naturae, ut pecoribus praeferaris, quibus
secundum tuum iudicium comparandus cs, si aliquid eorum quae
ad naturam tuam constat pertinere nesciueris. neque enim eos
aspersisti hac reprehensione tantummodo, qui hoc nesciunt quod
ego nescio, hoc est humanae animae originem — quam quidem
non penitus nescio; scio enim deum flauisse in faciem primi hominis
factumque esse hominem in animam uiuam; quod tamen nisi
legissem, per me ipse scire non possem — sed dixisti: quid autem
differt homo pecore, si nescit de sua qualitate naturaque disquirere
atque disserere? quod sensisse ita uideris, tamquam de uniuersa
sua qualitate atque natura sic homo disquirere atque disserere
debeat, ut nihil cum sui lateat. quod si ita est, iam te pecoribus
comparabo, si mihi non responderis tuorum numerum capillorum.
si autem quantumcumque proficiamus in hac uita, aliqua nos ad
naturam nostram pertinentia nescire concedis, quaero id quantum
quatenusque concedas, ne forte et hoc ibi sit, quod animae nostrae
non omni modo scimus originem; quamuis, quod ad salutem pertinet
fidei!, diuinitus animam datam eamque non eius cuius deus
est esse naturae remotis ambagibus nouerimus. an forte hactenus
putas naturam suam cuique nesciendam, quatenus eam tu nescis,
hactenusque sciendam, quatenus eam tu scire potueris, ut, si paulo
amplius te quisque nescierit, eum pecoribus compares, quod scientior
illo esse potuisti, atque ita si quis eam paulo plus te scierit, eadem
iustitia te ille pecoribus comparabit? dic ergo quatenus nobis [*] [*]
naturam nostram nescire concedas, ut a pecoribus salua sit nostra
distantia, et considera tamen, ne plus a pecoribus distet qui eius
aliquid nescire sc scit, quam qui se putat scire quod nescit. natura
certe tota hominis est spiritus, anima et corpus; quisquis ergo a
natura humana corpus alienare uult, desipit. medici tamen, qui
appellantur anatomici, per membra, per uenas, per neruos, per ossa,
per medullas, per interiora uitalia etiam uiuos homines quamdiu
inter manus rimantium uiuere potuerunt dissiciendo scrutati sunt,
ut naturam corporis nossent, nec tamen nos, quia ista neseimus,
pecoribus compararunt. nisi forte dicturus es eos pecoribus comparandos,
qui animae naturam, non qui corporis nesciunt. non ergo
ita praeloqui debuisti. neque enim aisti: \'quid differt homo pecore,
si nescit de animae suae qualitate atque natura\', sed aisti: si nescit
de sua qualitate naturaque disquirere atque disserere. qualitas utique
nostra et natura nostra cum corpore computatur, quamuis de his
quibus constamus singillatim singulis disseratur. uerum ego quam
multa possim de hominis natura scientissime disputare, si explicare
uelim. plura uolumina inplebo; multa me tamen ignorare confiteor.

Tu autem quo uis pertinere, quod in superiore libro de
flatu hominis disputauimus, utrum ad animae naturam. quia ipsa
id agit in homine, an ad corporis, quod ab ca mouetur ut id ay;t,
an ad huius aeris, cuius reciprocatu id agere declaratur, an potius
ad omnia tria, ad animam scilicet, quae corpus monet et ad corpus
quod motu flatum recipit atque reddit et ad auram istam undique
circumfusam quae intrando alit, releuat exeundo? et tamen hoc
litteratus homo atque facundus utique nesciebas, quando credebas [*] [*]
et dicebas et scribebas et in conuentu multitudinis conrogatae legebas,
ex natura nostra nos utrem inflare et in natura nostra nos minus
nihil habere, cum hoc unde faciamus facillime posses non diuinas
et humanas paginas perscrutando, sed in te aduertendo nosse cum
uelles. quomodo igitur tibi committam, ut me doceas de origine
animarum, quod me nescire confiteor, qui quod tuis naribus atque
ore sine intermissione facis unde facias ignorabas? et praestet
dominus, ut a me commonitus cedas potius quam resistas tam in
promptu positae atque apertissimae ueritati nec de utre inflando
sic interroges pulmones tuos, ut eos aduersus me habere malis
inflatos quam eis adquiescere te docentibus et responsum tibi uerum
non loquendo et altercando, sed spirando et respirando reddentibus.
proinde ignorantiam meam de origine animarum te corripientem
atque obiurgantem non moleste ferrem, immo insuper et gratias
magnas agerem. si eam mihi non solum duris percuteres conuiciis,
sed ueris etiam excuteres dictis. si enim me posses docere quod
nescio, non solum te uerbis, sed et pugnis caedentem deberem
patientissime sustinere.