Contra Secundinum (11-15)

Deficere autem non iam nihil est, sed ad nihilum tendere.
cum ea enim, quae magis sunt, declinant ad ea, quae
minus sunt, non illa, in quae declinant, sed illa, quae declinant,
deficiunt et minus esse incipiunt quam erant, non quidem,
ut ea sint, ad quae declinauerunt, sed pro suo genere
minus. non enim cum animus ad corpus declinat, corpus
efficitur, sed tamen defectiuo adpetitu quodam modo corporascit;
ita et angelica quaedam sublimitas, cum magis delectata
est suo dominatu in se ipsa, ad id quod minus est
inclinauit adfectum et minus esse coepit quam erat et pro [*] [*]

suo gradu tetendit ad nihilum. quanto enim quaeque res
minus est, tanto uicinior nihilo est. cum autem isti defectus
uoluntarie fiunt, recte reprehenduntur et peccata nominantur; cum
autem sequuntur istas uoluntarias defectiones incommoda,
molestiae, dolores, aduersitates, quae omnia contra
uoluntatem patimur, recte utique peccata uel subpliciis puniuntur
uel exercitationibus diluuntur. quae si animo sereno
intueri uelis, profecto desinas accusare naturas atque ipsas in
crimen uocare substantias. si quid autem de hac re copiosius
explicatiusque desideras, lege tres libros nostros, qui inscribuntur
"de libero arbitrio, " quos in Campania Nolae poteris
inuenire apud Paulinum nobilem dei famulum.

Nunc uero meminisse debeo epistulae me tuae quamuis
multo longiore, tamen epistula respondere. ideo quippe in aliis
non tacui, ne ubique cogar eadem dicere. sed promiseram ex
litteris tuis tibi persuadere, quam falsa credideris et quam
uera sit fidei catholicae adsertio. certe enim non omnis inter nos
discretio est, quod uos substantiam quandam malum esse dicitis.
nos uero non substantiam, sed inclinationem ab eo,
quod magis est, ad id, quod minus est, malum esse dicimus.
audi igitur et ipsum. ponis enim in epistula et dicis de
anima, quod carnis permistione ducatur ad peccatum, non
propria uoluntate atque ibi statim, credo, cum uideres, si
ita est, subueniendum esse ab omnipotenti deo prorsus omni
animae nullamque omnino debere damnari, quoniam non uoluntate
peccaret — quo constituto euerteretur sententia, quam
Manichaeus de subpliciis animarum etiam de lucis parte
uenientium terribiliter personat — uigilantissime subiecisti [*]

dicens: at si, cum se ipsam cognouerit. consentiat malo
et non se armet contra inimicum, uoluntate sua peccauit.
bene quidem, quod aliquando confiteris fieri posse, ut
sua uoluntate anima peccet; sed cui tandem malo si consentiat,
uoluntate sua peccat? ei certe, quod substantiam dicis esse.

At ego iam tria quaedam uideo; tu quoque, ut opinor,
mecum uides. anima enim consentiens malo et ipsum malum,
cui consentitur, duo sunt. tertia est autem ipsa consensio;
non enim et hanc esse animam dicis, sed animae. horum
igitur trium, ecce, anima substantia est; malum etiam illud.
cui anima consentiendo uoluntarie peccat, ex uestra opinatione
subtantia est . quaero igitur, quid sit ipsa consensio, utrum
ipsam substantiam, an in substantia esse dicatis. si enim
substantiam esse dixeris, non iam duas substantias, sed tres
opinaberis. an propterea duas, quod animae consensio, qua
consentit malo, eiusdem substantiae est cuius ipsa anima ?
iam ergo quaero, mala an bona sit ista consensio. si bona
est, non utique peccat anima, cum consentit malo. non solum
autem ueritas clamat, sed tu quoque scribis tunc eam uolun- .
tate peccare. mala est igitur ista consensio ac per hoc etiam
animae substantia, si et animae substantia est et utrumque
una substantia. uidesne, quo coactus es, ut animam et illud
malum non iam unam substantiam bonam, alteram malam,
sed duas malas esse perhibeas ? hic fortasse conaberis consensionem
culpabilem non animae tribuere, quae consentit.
malo, sed ipsi malo, cui consentit, ut hoc modo possint esse
duae substantiae, una bona, altera mala, cum anima de parte
boni esse dicitur, consensio uero eius qua consensit malo et
malum ipsum cui consentit, simul ex alia parte constituitur,
et anima malae substantiae utrumque deputatur. quis [*]

absurdius delirauerit? non enim anima consentit, si non est eius
consensio; ipsa autem consentit: eius est igitur. porro, si
eius est consensio, et mala est ista consensio, eius est hoc
malum. nam si et hoc malum illius mali est, cui anima consentit,
non habebat necesse hoc malum, priusquam ei consentiret
anima. quale igitur bonum est anima, cuius aduentu uel
duplicatur illud malum uel, ut mitius dicamus, augetur?

Deinde si substantia est ista consensio, quam malam
esse constat, inuenimus esse in animae potestate, ut aliqua
mala substantia uel sit uel non sit, quandoquidem ista consensio
in animae potestate est. nam si non est, non ergo
sua uoluntate consentit. tu autem pro hac consensione uoluntate
sua peccare dixisti. habet ergo anima, ut dixi, in potestate,
ut quaedam mala substantia uel sit uel non sit. quid
est autem aliud substantia quam natura? erit ergo aliqua
natura, quae nec animae naturalis sit, quoniam, si nolit, non
erit, nec illi malo, cui anima uoluntate consentit; non enim
potestis dicere naturale malum esse gentis tenebrarum, quod
ibi aliena uoluntate instituitur, hoc est animae uoluntate. cui
ergo naturae deputabitur ista natura, id est ista consensio,
si natura est, quae neque animae neque tenebrarum genti
naturalis est, nisi, ut contra Manichaeum disputes, non duas,
sed tres esse naturas ? quia et si aliquando fuerunt duae, nunc
tamen iam, posteaquam exorta est ista consensio, tres utique
factae sunt. quam sane tertiam, quae nata est ex anima consentiente
et ex malo, cui consentit, quasi utriusque filiam cogeris
dicere; sed cum ex duabus naturis nata sit, quarum altera
bona est, altera mala, quaero, cur non aliquid neutrum natum
sit, sicut enim ex equo et asino quod nascitur, nec equus [*]

nec asinus est, ita, quod de bona et mala natura natum est,
si et ipsa natura est, nec bona nec mala esse debebat. tu
autem consensionem malam esse confiteris; dicis enim tunc
animam uoluntate sua peccare, dum consentit malo. an forte
naturam bonam et naturam malam quasi duos sexus masculinum
et femininum esse arbitraris, ut, quemadmodum ex
masculo et femina non aliquid neutrum, sed aut masculus
aut femina gignitur. sic ex bono et malo non aliquid tertium,
quod nec bonum esset nec malum, sed alterum malum esse
contendas natum ? quod si ita est, ubi est illa uictrix animae
natura? itane separata est, ut non alterum bonum potius
nasceretur? deinde non uides te sexus diuersos iam dicere,
non naturas? nam si inter bonum et malum naturarum esset
diuersitas, non oreretur ex utroque nisi aliquid tertium, quod
nec bonum posset esse nec malum; aut certe sterilis esset
ipsa commixtio nec inde tertia substantia pareretur. si enim
ex illis animalibus, quae supra commemoraui, cum sibi miscentur,
nihil aliud quam mulus uel mula gignitur. quod
neque hoc neque illud sit, quanto magis ita fieri oportuit in
tam magna et summa diuersitate boni et mali? aut si nulla
ex eorum commixtione noua natura existeret, mala non esset,
etiamsi bona esse non posset. restat igitur, ut tam incredibilia
deliramenta uitare nequeamus, nisi illam consensionem, quam
constat malam esse atque culpabilem, fateamur non esse substantiam,
sed in aliqua substantia esse dicamus.

Deinde in qua substantia sit, diligentissime requiramus.
quamquam cui non manifestum sit, ut sicut suasio non fit
nisi in suadente, ita consensionem non esse nisi in consentiente
natura? anima ergo cum consentit malo, ipsa substantia [*]

est, censensio uero eius non est substantia. iam cernis, ut
arbitror, in qua substantia sit, id est, in anima esse istam
consensionem profecto uides, quam consensionem peccatum
esse- ac per hoc malum esse non dubitas. ex quo iam intel-
legis fieri posse, ut in bona substantia, sicuti est anima, sit
aliquod malum, quod non est substantia, sicuti est ista consensio,
ex quo malo appelletur etiam anima mala. peccatrix
enim utique mala est; peccat autem. cum consentit malo.
una igitur eademque res, id est anima, in quantum substantia
est, bona est; in quantum autem habet aliquid mali, quod
non est substantia. id est consensionem istam, in tantum
mala est. non enim ex profectu, sed ex defectu habet hanc
consensionem. deficit quippe, cum consentit malo, minusque
iam esse ac propterea minus ualere incipit quam ualebat,
dum nulli consentiens in uirtute consisteret: tanto utique
deterior, quanto ab eo, quod summe est, ad id, quod minus
est. uergit. ut etiam ipsa minus sit: quanto autem minus
est, tanto utique fit propinquior nihilo. quod enim minus
quoque fit. eo tendit, ut non sit omnino: quo quamuis non
perueniat, ut penitus pereundo nihil sit. manifestum est tamen
qualemlibet defectum exordium esse pereundi. aperi ergo iam
cordis oculos et intuere, si potes, bonum aliquod esse qualemlibet
substantiam, et ideo malum esse defectum substantiae,
quia bonum est esse substantiam: nec tamen omnem defectum
esse culpabilem, sed solum uoluntarium, quo anima rationalis
ad ea, quae infra illam sunt condita, conditore suo deserto
declinat, adfectum; hoc est enim. quod peccatum uocatur.
ceteri autem defectus, qui non sunt uoluntarii, uel poenales
sunt, ut peccata puniantur moderatrice summa atque ordinatrice
iustitia, uel mensuris rerum infimarum interueniunt, ut [*] [*] [*]
praecedentia succedentibus cedant, atque ita omnis temporalis
pulchritudo uicibus suis atque suo genere peragatur. sicut
enim sermo peragitur quasi morientibus atque orientibus
Syllabis, quae per morarum certa interualla tenduntur et spatiis
suis inpletis ordinata consequentium successione decedunt,
donec ad suum finem tota perducatur oratio, nec in ipsis decurrentibus
sonis, sed in loquentis moderatione positum est,.
quantum producatur corripiaturue syllaba, uel qua specie litterarum
singulae suorum locorum momenta custodiant, cum ars
Ipsa, quae sermonem facit, nec sonis perstrepat nec peruoluatur
uarieturque temporibus: sic ortu et occasu, decessu atque
successu rerum temporalium certis ac definitis tractibus, donec
recurrat ad terminum praestitutum, temporalis pulchritudo
contexitur. quae non ideo mala est, quia in spiritalibus creaturis
possumus intellegere mirarique meliora, sed habet proprium
in suo genere decus atque insinuat bene uiuentibus
summam dei sapientiam in alto secretam supra omnes temporum
metas fabricatricem ac moderatricem suam.