Contra Partem Donati Post Gesta (41-45)

Quanti emere debuimus, ut, cum uellent de
. numerositate gloriari, etiam in hoc mendacia sua proderent?
nam cum aliquanto amplior nostrorum numerus adfuisset
dictumque a nobis esset alios centum ferme episcopos catholicos
partim senectute, partim ualetudine, partim diuersis
necessitatibus impeditos non uenisse Carthaginem, illi hoc
audito multo plures suos non uenisse dixerunt; sicut etiam
nunc plus quam quadringentos per totam Africam se esse
iactantes obliti sunt, quod in sua notoria posuerunt, usque
adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut eis solis exceptis, quos
uel in propriis sedibus uel in itinere tenuit corporis aegritudo,
. nec grauissimos senes annositas et labor prolixi itineris potuerit
impedire. et lectae sunt in mandato eorum suscriptiones,
sicut facta supputatione respondit officium, ducentae septuaginta
nouem, adnumeratis etiam his, in quibus falsitas deprehensa
est et qui pro absentibus suscripserant, quod aegritudine
detenti non potuerint uenire Carthaginem. quomodo ergo uerum
est plures quadringentis eos esse, quando illos solos Carthaginem
non uenisse dixerunt, quos ualetudo corporis impediuit,
cum et pro ipsis quibusdam alii suscripserunt, ut non dicamus [*] [*]
hoc pro omnibus aegrotantibus esse factum? an forte sic eos
inuaserat pestilentia, ut eorum tertiam partem repente prosterneret?
sic autem a primate suo per tractoriam fuerant
euocati, quo praetermissis omnibus properarent conuenire Carthaginem,
ut scirent se decepisse quod haberent optimum in
causa, quicumque uenire noluissent. hoc erat uidelicet optimum
in causa, ut ingens eorum numerus appareret, quasi tanto
plus prosit ad aliquid facilius inueniendum, quanto maior »
fuerit quaerentium multitudo caecorum.

Quanti emere debuimus, ut in diem perendinum utrisque
nostrum consentientibus cognitione dilata pridie per notoriam
peterent, ut sibi nostrum mandatum ab officio ederetur,
quo instructi adesse possent, causantes quod conscribendis
gestis tam angusto tempore occurrere non posset officium?
sic enim factum est, ut sequenti die cognitionis, quamuis
iustam peterent (et) acciperent dilationem, qui considerata
causa, quae mandato nostro tota continebatur, magnas patiebantur
angustias, conuincerentur tamen contra suos uenire
consensus. quid enim iustius quam petere dilationem tanta
ueritatis firmitate turbatos? quod eis utinam profuisset, ut
considerato mandato nostro, cui respondere minime potuerunt,
corrigere potius prauitatem quam in deterius augere maluissent.
iuste itaque dilationem petebant, sed pridie non debuerunt
in notoria sua dicere ideo sibi nostrum edi debere mandatum,
ut parati ad diem constitutum uenirent, quia exceptores occurrere
cum gestorum conscriptione non possent, et ipso actionis
die rursus de ipsis exceptoribus, quia non occurrerant, uelle [*] [*]

causari quid eos ad hoc conpulit nisi uehemens perturbatio,
cum uiderent sic a nobis esse actam causam in conscriptione
mandati, ut responsionem inuenire non possent? nam illud
quanti emendum fuit, ut ipsam peterent dilationem et acciperent
sex dierum, ut nemo posset eos dicere angustia temporis
impeditos non potuisse nostro respondere mandato?

Ipso uero tertio nostrae conlationis die quanti
emendum fuit, quod inanissimis et superuacuis morarum interpositionibus
se omni modo peruenire ad causam nolle monstrabant
et, quam malam causam haberent, ipso suo timore
clamabant, quamquam eorum timor etiam in testimonium
manifestissimae uocis erupit, quando dixerunt: \'sensim inducimur
in causam\' et alio loco: \'peruidet\', inquiunt, \'potestas
tua sensim nos in causae interna deduci\'? o uiolentia
ueritatis quolibet eculeo, quibuslibet ungulis fortior
ad exprimendam confessionem! congregantur ex uniuersa Africa
tot episcopi, ingrediuntur Carthaginem cum tanta speciosi
agminis pompa, ut tam magnae ciuitatis oculos in se intentionemque
conuertant. qui loquantur pro omnibus eliguntur
ab omnibus, locus etiam re tanta dignus in urbe media procuratur,
utrique conueniunt, iudex praesto est, tabulae patent,
suspensa omnium corda exitum tantae conlationis expectant.
tunc a lectissimis et disertissimis uiris, quantis uiribus agi
debuit aliquid, tantis agitur ut agatur nihil. quaerunt personas
forensi more discutere, in qua quaestione annosa etiam tempora
litigatores conterere consuerunt. ista quippe actione catholicos
mandatum suum diuinis potius testimoniis quam forensibus
formulis conscripsisse confessi sunt et similiter se de [*] [*]
scripturis responsuros esse promiserunt. et quoniam mirifica
opitulatione deus uoluit, ut, cum quaerunt personam petitoris
ne ueniretur ad causam, ipsa inquisitio petitoris subito in
medium mitteret causam, clamant praeclari uiri, qui ad agendum
uidebantur electi ac se potius ad non agendum electos esse
testantur, et inuidiose iudici conqueruntur sensim se in causae
interna deduci, quasi aliquid aliud praetermissis omnibus agi
debuerit quam illud, quod tanto post uel sero agi nolebant,
quia numquam prorsus agi uolebant ubi uinci metuebant.
huius timoris apertissimam uocem quis de illorum clauso
pectore excuteret, [et] non dico si eos donis largissimis ditaremus,
sed si eos poenis crudelissimis torqueremus?

Cum enim personam petitorum forensi tritura inquirerent
et uolentes ostendere nos esse petitores, ut personas
nostras permitterentur iure discutere et moras annosissimas
inuenire, legerent libellum nostrum aliquando proconsuli datum,
quo eos petiuimus conuenir, ut ipsa inter nos conlatio tunc
fieret, quam modo ab imperatore ut fieret inpetrauimus, et eo
libello nos quasi petitores esse monstrarent, responsum est
a nobis ideo nos semper uoluisse fieri conlationem, non ubi
eis crimina obiceremus, sed ubi ea quae solent obicere purgaremus:
propter hoc quippe haeretici et ab ecclesiae unitate
separati, quia crimina obiciunt quae probare non possunt.
deinde quia uidebatur cognitor secutus ordinem temporum, ut
gestis quae protuleramus, ubi et ipsi apud praefectos conlationem
petiuerant, ideo praeferret libellum nostrum ab ipsis
prolatum, quia gesta illa praefectoria tempore praecedebat,
facillime nos atque iustissime hac occasione oblata a cognitore
inpetrauimus, ut, si ea praeferret, quae tempore priora esse [*] [*] [*] [*]

constaret, illud iuberet potius recitari, ubi ipsi apud imperatorem
Constantinum per Anullinum proconsulem accusarunt
Caecilianum, cuius crimina nostrae communioni obiciunt, quae
uolebamus illa conlatione purgare. proinde posteaquam legi
coepit, quoniam illic apertissime in omnibus uincebantur, clamare
coeperunt: \'sensim inducimur in causam\', et iterum:
\'peruidet potestas tua sensim nos in causae interna deduci.\'
o magna, sed non miranda confusio! quando enim daemon
sic exorcistam timeret, quomodo timuerunt ne illa legerentur,
ubi apparebat Caecilianus et ab eorum praecessoribus apud
imperatorem accusatus et tot iudiciis non solum episcopalibus,
sed etiam imperialibus absolutus?

Quando uel quanto pretio emere possemus, quod ipso
timore turbati redire ausi sunt etiam ad illius temporis praescriptionem,
ubi dixerant lapsam esse iam causam et quattuor
mensibus euolutis agi iam omnino non posse? quid est
hoc? quis tam idoneus index inueniri potest animi eorum
quam timor iste sic expressus, sic apertus, ut, cum timor
soleat adimere libertatem, isti tam libere timuerint, ut indicium
suum de mala sua causa nec silentio tegerent, sed uerbis
apertissimis proderent? o uehementem trepidationem ad extorquendam
confessionem! tam fortis ex ore prosiliuit timor, ut
eius impetu de fronte fugerit pudor. si non legerentur ea,
quibus ostendebatur Caecilianus accusatus atque purgatus,
petitores propter agendam causam inquirebantur, personae
discutiebantur et, quamuis morarum tendiculae, ne ad ipsam
causam perueniretur, tergiuersatorie necterentur, tamen propter
agendam causam etiam ista postulari ueluti iure uidebantur:
postquam causa optima Caeciliani recitanda prolata est, reuocatur
explosa et conuicta praescriptio, diem causae agendae
iam transisse clamatur. [*] [*]