Contra Mendacium (1-5)

Multa mihi legenda misisti, Consenti frater carissime,
multa mihi legenda misisti. quibus rescripta dum praeparo et
aliis atque aliis magis urgentibus occupationibus distrahor,
emensus est annus atque in eas me detrusit angustias, ut quomodocumque
rescriberem, ne arridente iam tempore nauigandi
perlatorem remeare cupientem diutius detinerem. itaque omnibus,
quae mihi Leonas dei famulus abs te adtulit, et mox ut ea
sumpsi et postea cum haec dictare iam uellem euolutis atque
perlectis et quanta potui consideratione perpensis ualde sum tuo
delectatus eloquio et sanctarum memoria scripturarum ingeniique
sollertia et dolore, quo neglegentes catholicos mordes, et [*]
zelo, quo aduersus etiam latentes haereticos frendes. sed non
mihi persuadetur eos de latebris suis nostris esse mendaciis
eruendos. ut quid enim eos tanta cura uestigare atque indagare
conamur, nisi ut captos in apertumque productos aut etiam
ipsos ueritatem doceamus aut certe ueritate conuictos nocere
aliis non sinamus? ad hoc ergo, ut eorum mendacium deleatur
siue caueatur, dei autem ueritas augeatur. quomodo igitur
mendacio mendacia recte potero persequi? an et latrocinio
latrocinia et sacrilegio sacrilegia et adulterio sunt adulteria
persequenda? si autem ueritas dei in meo mendacio
abundabit, numquidnam et nos dicturi sumus: faciamus
mala, ut ueniant bona? quod uides quemadmodum detestetur
apostolus. quid est enim aliud \'mentiamur, ut haereticos
mendaces ad ueritatem adducamus\', nisi : faciamus mala.
ut ueniant bona? an aliquando bonum est mendacium uel
aliquando mendacium non est malum? cur ergo scriptum est:
odisti, domine, omnes, qui operantur iniquitatem;
perdes omnes qui loquuntur mendacium? non enim
aliquos excepit aut indefinite dixit (perdes loquentes mendacium\',
ut quosdam, non omnes intellegi sineret, sed uniuersalem
sententiam protulit dicens: perdes omnes qui [*] [*]
loquuntur mendacium. an quia non dictum est: perdes omnes
qui loquuntur omne mendacium uel qui loquuntur quodcumque
mendacium, ideo putandum est locum alicui relaxatum
esse mendacio? ut scilicet sit aliquod mendacium, quod qui
loquuntur non eos deus perdat, sed eos omnes perdat, qui
loquuntur iniustum mendacium, non quodcumque mendacium,
quia inuenitur et iustum, quod utique laudis debet esse, non
criminis?

Nonne cernis, quantum adiuuet haec disputatio
eos ipsos, quos pro magna uenatione mendaciis nostris
capere molimur? Priscillianistarum est enim, sicut ipse monstrasti,
ista sententia: cui comprobandae adhibent testimonia
de scripturis exhortantes suos ad mentiendum tamquam exemplis
patriarcharum, prophetarum, apostolorum, angelorum, non
dubitantes addere etiam ipsum dominum Christum nec se
aliter arbitrantes ueracem suam ostendere falsitatem, nisi
ueritatem dicant esse mendacem. redarguenda sunt ista, non
imitanda; nec in eo malo debemus Priscillianistarum esse
participes, in quo ceteris haereticis conuincuntur esse peiores.
ipsi enim soli uel certe maxime ipsi reperiuntur ad occultandam
suam quam putant ueritatem dogmatizare mendacium
atque hoc tam magnum malum ideo iustum existimare, quia [*]
dicunt in corde retinendum esse, quod uerum est, ore autem
ad alienos proferre falsum nullum esse peccatum et hoc esse
scriptum: qui loquitur ueritatem in corde suo; tamquam
hoc satis sit ad iustitiam, etiamsi loquatur quisque in
ore mendacium, quando non proximus, sed alienus hoc audit.
propterea etiam putant apostolum Paulum, cum dixisset: deponentes
mendacium loquimini ueritatem, statim
addidisse: unusquisque cum proximo suo, quia sumus
inuicem membra, ut uidelicet cum eis, qui nobis in societate
ueritatis proximi non sunt neque, ut ita dicam, commembres
nostri sunt, loqui liceat oporteatque mendacium.

Quae sententia sanctos martyres exhonorat, immo uero
aufert sancta omnino martyria. iustius enim sapientiusque
facerent secundum istos, si persecutoribus suis non se confiterentur
esse christianos nec eos sua confessione facerent
homicidas, sed potius mentiendo et negando quod erant, et
ipsi saluum haberent carnis commodum cordisque propositum
et illos conceptum animo scelus inplere non sinerent. non
enim proximi eorum erant in fide christiana, ut cum eis
deberent loqui ueritatem in ore suo, quam loquebantur in
corde suo, sed ipsius ueritatis insuper inimici. si enim Iehu,
quem sibi inter ceteros ad exemplum mentiendi prudenter
uidentur intueri, seruum Bahalis se esse mentitus est, ut [*] [*]

seruos eius occideret, quanto iustius secundum istorum per
uersitatem tempore persecutionis seruos daemonum se mentirentur
serui Christi, ne serui daemonum seruos occiderent
Christi, et sacrificarent idolis, ne interficerentur homines, si
sacrificauit ille Bahali, ut interficeret homines? quid enim eis
obesset secundum egregiam doctrinam mendaciloquorum, si
diaboli cultum mentirentur in corpore, quando dei cultus seruabatur
in corde? sed non sic intellexerunt apostolum martyres
ueri, martyres sancti. uiderunt quippe tenueruntque
quod dictum est: corde creditur ad iustitiam, ore confessio
fit ad salutem, et: in ore eorum non est inuentum
en t U III mend acium, ac sic inreprehensibiles abierunt,
ubi temptari a mendacibus ulterius non cauebunt, quia mendaces
amplius in suis caelestibus coetibus uel alienos uel
proximos non habebunt. illum uero Iehu mendacio inpio et
sacrificio sacrilego occidendos inpios et sacrilegos inquirentem
non imitarentur, nec si de illo qualis fuisset eadem scriptura
tacuisset. cum uero scriptum sit eum rectum cor non habuisse
cum deo, quid ei profuit, quod pro nonnulla oboedientia,
quam de domo Achab omnino delenda pro cupiditate suae
dominationis exhibuit, aliquantam mercedem transitoriam regni [*] [*]
temporalis accepit? ad sententiam potius ueridicam martyrum
defendendam te, frater, exhortor, ut sis aduersus mendaces
non mendacii doctor, sed ueritatis assertor. nam diligentius.
obsecro, adtende, quod dico, ut inuenias quam sit cauendum.
quod zelo quidem laudabili aduersus inpios, ut possint conprehendi
et corrigi uel uitari, sed tamen incautius docendum
putatur.

Mendaciorum genera multa sunt, quae quidem omnia
uniuersaliter odisse debemus. nullum est enim mendacium,
quod non sit contrarium ueritati. nam sicut lux et tenebrae,
pietas et inpietas, iustitia et iniquitas, peccatum et recte
factum, sanitas et inbecilitas, uita et mors, ita inter se sunt
ueritas mendaciumque contraria. unde quanto amanus istam.
tanto illud odisse debemus. uerumtamen sunt quaedam mendacia,
quae credere nihil obsit, quamuis etiam tali mentiendi
genere fallere uoluisse mentienti sit noxium, non credenti.
tamquam si frater ille seruus dei Fronto in his, quae tibi
indicauit — quod absit — aliqua mentiretur, sibi nocuisset
profecto, non tibi, quamuis tu omnia credidisses sine tua iniquitate
narranti, quoniam siue illa ita gesta sint sine non ita,
non habent tamen aliquid, quod si quis crediderit ita esse
gestum, etiamsi non ita sit gestum, regula ueritatis et doctrina
salutis aeternae iudicetur esse culpandus. si autem hoc quisque
mentiatur, quod si quis crediderit aduersus doctrinam
Christi haereticus erit, tanto est nocentior mentiens, quanto [*]
miserior credens. uide ergo, quale sit, si aduersus doctrinam
Christi mentiti fuerimus, quod quisquis crediderit interibit,
ut inimicos eiusdem doctrinae capiamus, quos ad ueritatem,
dum nos ab ea recedimus, adducamus, immo uero cum mendaces
mentiendo capimus, mendacia peiora doceamus. aliud
est enim quod dicunt, quando mentiuntur, aliud quando
falluntur. nam cum haeresim suam docent, ea dicunt, in quibus
falluntur; quando autem se dicunt sentire, quod non
sentiunt, uel non sentire quod sentiunt, ea dicunt, in quibus
mentiuntur. quod eis quisquis credit, etsi eos non inuenit,
ipse non perit. a regula quippe catholica non recedit, qui
haereticum catholica dogmata mendaciter profitentem catholicum
credit. ac per hoc non est ei perniciosum, quia in hominis
mente, de qua latente non potest iudicare, non in dei fallitur
fide, quam debet insitam custodire. porro autem, quando
haeresim suam docent, quisquis eis crediderit putando ueritatem,
erit particeps ut erroris ita damnationis illorum. sic
fit, ut, cum illi sua nefaria dogmata fabulantur, in quibus
mortifero errore falluntur, tunc quisquis crediderit, pereat,
nos autem quando catholica dogmata praedicamus, in quibus
rectam fidem tenemus, tunc si crediderit, inueniatur quicumque
perierat; quando uero, cum sint Priscillianistae, ut sua
uenena non prodant, nostros se esse mentiuntur, quisquis
nostrum eis credit etiam illis latentibus ipse catholicus [*]
perseuerat; nos contra ut ad eorum perueniamus indaginem, si
Priscillianistas nos esse mentimur, quia eorum tamquam nostra
sumus dogmata laudaturi, quisquis ea crediderit, ant confirmabitur
apud eos aut transferetur ad eos interim statim. quid
autem hora superuentura pariat, utrum inde postea liberentur
uera dicentibus nobis, qui decepti sunt fallentibus nobis, et
utrum audire uelint docentem, quem sic experti sunt mentientem,
quis nouerit certum? quia hoc esse ignoret incertum?
ex quo colligitur perniciosius aut, ut mitius loquar, periculosius
mentiri catholicos, ut haereticos capiant, quam mentiuntur
haeretici, ut catholicos lateant, quoniam quisquis credit
catholicis mentiendo temptantibus, aut efficitur aut confirmatur
haereticus, quisquis autem credit haereticis mentiendo
sese occultantibus, non desinit esse catholicus. quod ut fiat
planius, aliqua exempli gratia proponamus et ex eis potissimum
scriptis, quae mihi legenda misisti.

Ecce constituamus ante oculos callidum exploratorem
accedere ad eum, quem Priscillianistam esse praesenserit, et
Dictinii episcopi uel cogniti uitam uel incogniti famam laudare
mendaciter; est hoc tolerabilius adhuc, quia ille putatur fuisse
catholicus atque ex illo errore correctus. deinde Priscillianum
— hoc enim sequitur in arte mentiendi — uenerabiliter [*] [*]

commemoraturus est, hominem inpium et detestabilem et pro
suis nefariis sceleribus criminibusque damnatum. in qua eius
uenerabili commemoratione si forte ille, cui retia tenduntur
huius modi, firmus Priscillianista non fuerat, hac eius praedicatione
firmabitur. cum autem ad cetera explorantis sermo
processerit et dicentis misereri se eorum, quos tantis errorum
tenebris tenebrarum auctor inuoluerit, ut honorem animae
suae et claritatem diuinae prosapiae non agnoscant, tum
deinde Dictinii librum, cuius nomen est Libra, eo quod petractatis
duodecim quaestionibus uelut unciis explicatur, tantis
extulerit laudibus, ut talem Libram, qua horrendae blasphemiae
continentur, multis librarum auri milibus pretiosiorem esse
testetur, nempe haec astutia mentientis animam credentis
interficit aut iam interfectam in eadem morte demergit ac
deprimit. sed, inquies, postea liberabitur. quid? si non fiat,
siue aliquo interueniente inpedimento, ne coepta conpleantur,
siue obstinatione mentis haereticae rursus eadem negantis,
etiamsi aliqua iam coeperat confiteri? praesertim quia, si
cognouerit se ab alieno fuisse temptatum, eo ipso audacius
illa, quae sentit, studebit occultare mendacio, quando id inculpate
fieri multo certius didicerit etiam ipsius sui temptatoris
exemplo. hoc quippe in homine, quod ueritatem tegendam [*]
putat esse mentiendo, qua tandem fronte culpabimus et damnare
audebimus, quod docemus? .