Contra epistulam fundamenti (31-35)

Quod etiam in ipso fumi principe inmanitatem solam
aduertisti, quam uituperares, nonne debuisti adtendere cetera,
quae te in eius naturae laudem cogerent? habebat enim animam
et corpus, illam uiuificantem, hoc uita inspiratum, cum
illa regeret, hoc obtemperaret; illa praeiret, hoc subsequeretur;
illa contineret, hoc non difflueret; illa moueret in numeros,
hoc numerosa membrorum conpagine constabiliretur. nonne
te ad laudem mouet in hoc uno principe uel pax ordinata
uel ordo pacatus? quod autem de uno dictum est, hoc de *
ceteris intellegi licet. sed enim erat in alios ferus et inmanis.
non hoc laudo, sed tanta illa, quae non uis adtendere. quae [*]

si uel admonitus intuetur atque considerat, quisquis Manichaeo
temere credidit, sine dubitatione cognoscit, cum de istis naturis
loquitur, de bonis quibusdam se loqui, sed non summis
et infabricatis, sicuti est deus una trinitas, neque de his
fabricatis, quae sublimiter ordinata sunt, sicuti sunt angeli
sancti et beatissimae potestates, sed de infimis et pro sui
generis modulo in imo rerum ordinatis bonis: quae dum conparantur
superioribus, uituperandae ab inperitis existimantur,
et dum consideratur, quantum his desit boni, quod illis adest,
eiusdem boni absentia mali nomen tenet. et ego quidem propterea
sic de istis naturis disputo, quoniam ea nominantur,
quae in hoc mundo nota nobis sunt. nouimus enim tenebras,
aquas, uentos, ignem, fumum; nouimus etiam animalia serpentia,
natantia, uolantia, quadrupedia, bipedia: in quibus.
omnibus exceptis tenebris, quae, ut dixi, nihil sunt aliud
quam lucis absentia, quae oculis non uidendo discernuntur
— sicut silentium auribus non audiendo — non quia tenebrae
sunt aliquid, sed quia lux non est — sicut non quia silentium
est aliquid, sed quia sonus non est — exceptis ergo
tenebris in hac enumeratione ceterae naturae sunt et omnibus
notae, quarum speciem, quia, in quantumcumque est, laudabilis
et bona est, nemo prudens abalienat ab auctore omnium
bonorum deo.

Nam ille Manichaeus, sicut uoluit naturas, quas hic
didicit, ordinare in phantasmatibus suis uelut in gente tenebrarum,
omnino falsus esse conuincitur. primo quia tenebrae
nihil possunt gignere, ut dictum est. sed non, inquit, tales [*]

erant illae tenebrae, quales hic nosti. unde ergo me de illis
doces? an forte tam uerbosus doctrinae pollicitator cogis, ut
credam? sed fac me credere. illud tamen scio, quod si non
habebant aliquam speciem, sicut istae non habent, nihil generare
potuerunt; si autem habebant, meliores erant. tu autem
cum dicis non fuisse tales, quasi peiores aliquas credi cupis.
posses dicere etiam silentium, quod sic est auribus ut tenebrae
oculis, aliqua ibi surda uel muta animalia genuisse, ut, cum
tibi diceretur non esse aliquam naturam silentium, responderes
"sed non tale silentium, quale hic nosti," ut omnino quod
uelles, diceres eis, quos semel, ut tibi crederent, decepisses.
quamquam id, quod eum induxit, ut in tenebris serpentia
nata esse confingeret, in ipsis quidem primordiis nascentium
potuit bene animaduerti. sed sunt serpentes, qui tam acute
uident et sic praesentia lucis exultant, ut grauissimum testimonium
contra eum dicere uideantur. deinde in aquis natantia
facile fuit hic discernere et ad illa transferre phantasmata; sic
et in uentis uolantia, quoniam huius crassioris aeris inpulsus,
in quo aues uolitant, uentus dicitur; in igni uero quadrupedia
unde illi fingere in mentem uenerit, nescio. et tamen
non frustra hoc dixit, sed parum adtendit et errauit nimis.
hanc enim solent rationem reddere, quod quadrupedes edaces
sint et in concubitum multum ferueant. sed multi homines
edacitate sua superant quemlibet quadrupedem, qui certe
bipedes sunt, quos non ignis, sed fumi esse filios dicit. anseribus
uero non facile quicquam edacius inuenitur; quos siue
in fumo ponat, quia bipedes sunt, siue in aquis, quia natare
amant, siue in uentis, quia pennati sunt, et interdum uolant: [*]
ad ignem certe secundum eius distinctionem non pertinent.
quod autem adtinet ad feruorem concubitus, credo eum animaduertisse
hinnientes equos et saepe morsis frenis raptos
in feminas: quod animaduersum dum uult cito scribere, non
adtendit passerem parietinum, in cuius conparatione quiuis
admissarius frigidissimus inuenitur. bipedes uero in fumo cum
ab eis quaeritur quare ordinauerit, respondent elatum et
superbum esse bipedum genus; hinc enim homines trahere
originem dicunt; et quoniam fumus globosus et quasi tumidus
in auras erigitur, superbis esse similem non absurde adtenderunt.
quae animaduersio sufficere debuit ad aliquam
similitudinem dandam de superbis hominibus, siue allegoriam
uel formandam uel intellegendam; non tamen, ut ideo bipedes
animantes in fumo et de fumo nati esse credantur. nam et\'
in puluere nasci debuerunt, quia saepe non minore ambitu
et elatione surgit in caelum; et in nebulis, quia plerumque
de terra ita exhalantur, ut longe intuentibus incertum etiam
faciant, fumusne an nebulae sint. postremo cur in aquis et
uentis de habitandi patientia ad habitatores ductum est argumentum
? quia uidemus et natantia in aquis et uolantia in
uentis uiuere. ignis uero et fumus non deterruit hominem
mentientem, ut puderet eum tales ibi habitatores constituere,
quibus nihil constitueretur absurdius? nam quadrupedem ignis
incendit atque corrumpit et bipedes fumus offocat et necat.
uel hinc certe cogitur fateri se meliores dicere in gente tenebrarum
istas fuisse naturas, ubi uult omnia peiora credi.
siquidem ibi gignebat ignis quadrupedem et nutriebat et continebat
innoxie uel etiam commodissime. similiter et fumus [*]
bipedes suos clementissimo sinu editos non solum sine molestia,
sed uitaliter atque indulgenterusque in illum principatum educauerat
et continebat. ita ostenduntur ista mendacia animaduersione
rerum, quae uidentur in mundo, sed minus diligenti minusque
sollerti ca.rnali sensu concepta et phantasmatis parturita et
temeritate edita atque conscripta haereticorum numerum auxisse.

Sed illo genere magis urgendi sunt, ut intellegant, si
possunt, quam uere in catholica dicatur omnium naturarum
esse auctorem deum. quo de genere superius agebam, cum
dicerem: uitupero tecum pestem, caecitatem, caenositatem
turbidam, horribilem uehementiam, corruptibilitatem, inmanitatem
principum et his similia; lauda tu mecum speciem,
distinctionem, ordinationem, pacem, unitatem formarum, mem-
\'brorum congruentias et numerosas parilitates, uitalia spiramenta
et nutrimenta, temperamentum salutis, regimen et
moderamen animae famulatusque corporum, similitudinem
concordiamque partium in singulis naturis uel quae habitabant
uel quae habitabantur et cetera huiusmodi. sic enim intellegunt,
si tamen sine pertinacia uelint adtendere, iam et bona
et mala se miscere, cum loquuntur de illa terra, ubi solum
et summum malum fuisse crediderunt, itaque, si tollantur illa,
quae mala enumerata sunt, bona illa, quae laudata sunt, sine
ulla uituperatione remanere; si autem bona ipsa tollantur,
nullam remanere naturam. ex quo iam uidet, qui potest uidere,
omnem naturam, in quantum natura est, bonum esse,
quia ex una eademque re, in qua et ego, quod laudarem, et
ille, quod uituperaret, inuenit, si tollantur ea, quae bona
sunt, natura nulla erit; si autem tollantur ea, quae displicent, [*]

incorrupta natura remanebit. tolle de aquis, ut sint caenosae
et turbidae, remanent aquae purae atque tranquillae; tolle de
aquis partium concordiam, non erunt aquae. si ergo malo illo
adempto manet natura purgatior, bono autem detracto non
manet ulla natura, hoc ibi facit naturam, quod bonum habet;
quod autem malum, non natura, sed contra naturam est. tolle
de uentis horrorem et nimium inpetum, qui tibi displicet,
potes cogitare uentos lenes atque moderatos; tolle de uentis
partium similitudinem, qua eorum corpus in unitatem continuatur
et sibi pacatur, ut corpus sit, nulla suberit natura,
quam cogites. longum est persequi cetera; sed manifestum
est eis, qui nullo studio partium iudicant, cum istae naturae
commemorantur, adiungi eis quaedam, quibus displiceant;
quae cum detrahimus, naturae meliores manent. unde intellegitur
eas, in quantum naturae sunt, bonas esse, quia cum eis
uicissim omne, quod bonum habent, detraxeris. naturae nullae
erunt. animaduertite etiam, qui recte uultis iudicare, illum
quoque principem inmanem; cui si auferatur inmanitas, adtendite
quanta laudabilia remanebunt: conpago corporis, membrorum
hinc atque inde. congruentia, formae unitas et pax
contextarum inter se partium, animae regentis et uegetantis
famulantisque et uegetati corporis ordo et dispositio. quae
omnia si auferantur, et si qua forte minus enumeraui, nulla
prorsus natura subsistet.

Sed fortasse dicatis illa mala de talibus naturis non
posse auferri et ideo naturalia debere accipi. non nunc quaeritur,
quid possit uel non possit auferri, sed certe non paruum
lumen est ad intellegendum omnes naturas, in quantum naturae
sunt. bonas esse, quod sine illis malis cogitari bona [*]

illa possunt, sine bonis autem illis nulla natura cogitari
potest. nam sine turbatione caeni possum aquas cogitare,
sine pace autem continuatarum partium nulla species corporis
animo occurrit, aut ullo modo sentiri potest. ac per hoc nec
illae caenosae aquae sine isto bono esse potuerunt, quo bono
fiebat, ut aliqua natura corporea posset esse. nam quod dicitis,
quod illa mala de naturis talibus non possunt auferri, respondetur,
quod et illa bona de naturis talibus non possunt auferri.
cur ergo istas res propter mala, quae auferri non posse arbitramini,
mala naturalia uocare uultis, propter ea bona uero, quae
auferri non posse conuincimini, bona naturalia uocare non uultis?

Restat, ut quaeratis — nam ipsa solet esse uox ultima —
unde sint illa mala, quae mihi quoque displicere dicebam.
respondebo fortasse. si uos prius dixeritis, unde sint illa bona,
quae uos quoque laudare cogimini, si absurdissimi cordis esse
non uultis. sed quid ego istud quaeram, cum utrique fateamur
omnia, quaecumque et quantacumque bona sunt, ab uno esse
deo, qui summe bonus est ? resistite ergo uos ipsi Manichaeo,
qui tot et tanta bona, quae commemorauimus iusteque laudauimus,
pacem concordiamque partium in unaquaque natura,
salutem ualentiamque animantium et cetera, quae repetere
iam piget, ita in terra conmenticia tenebrarum esse arbitratus
est, ut ab illo deo, quem bonorum omnium fatetur auctorem,
alienare conaretur. non enim ea bona uidit, dum hoc solum
adtendit, quod displiceret, tamquam si quispiam leonis fremitu
exterritus et eum intuens trahentem ac dilaniantem pecorum
aut hominum corpora, quaecumque adprehendisset, puerili
quadam infirmitate animi tanto timore percelleretur, ut solam
feritatem leonis intuens atque saeuitiam, cetera eius neglegens
omnino atque praeteriens naturam illius animantis non tantum [*]

malum, sed magnum malum esse clamaret, tanto scilicet exaggeratius,
quanto timidius; at si edomita feritate duci leonem
mansuetum uideret, praesertim si numquam antea fuisset de
illa bestia territus, tunc uacaret securo atque intrepido leonis
pulchritudinem considerare atque laudare. de quo ego nihil
dicam, nisi quod ad rem maxime pertinet, fieri posse, ut aliqua
natura offendat ex aliquo et in totam nascatur odium, cum
manifestum sit multo meliorem esse speciem uerae ac uiuae
bestiae, etiam cum terret in siluis, quam imitatae atque
simulatae, cum in pariete picta laudatur. hoc ergo errore
ille nos non decipiat nec caecos faciat ad considerandas naturarum
species, cum quaedam in eis ita reprehendit, ut omni
ex parte cogat displicere, quod omni ex parte reprehendere
non potest. atque hoc modo animum ad aequum iudicium
conponentes quaeramus iam, unde sint cum illis bonis mala,
quae me quoque inprobare dicebam. quod facilius uidebimus,
si in unum nomen potuerimus cuncta conferre.

Quis enim dubitet totum illud quod dicitur malum
nihil esse aliud quam corruptionem ? possunt quidem aliis
atque aliis uocabulis alia atque alia mala nominari, sed quod
omnium rerum malum sit, in quibus mali aliquid animaduerti
potest, corruptio est. sed corruptio peritae animae inperitia
uocatur; corruptio prudentis inprudentia; corruptio iustae iniustitia;
corruptio fortis ignauia; corruptio quietae atque
tranquillae cupiditas uel metus uel tristitia uec iactantia;
deinde in corpore animato corruptio sanitatis dolor et morbus;
corruptio uirium lassitudo; corruptio quietis labor; deinde in
ipso solo corpore corruptio pulchritudinis foeditas; corruptio
rectitudinis prauitas; corruptio ordinis peruersitas; corruptio [*]

integritatis discissio aut fractura aut diminutio. longum est
et difficile et harum rerum, quas commemoraui, et aliarum
innumerabilium omnes corruptiones nominatim enuntiare, cum
etiam multae, quae dicuntur in corpore, possint et in anima
dici et innumerabilia sint, in quibus propria uocabula corruptio
teneat. uerumtamen uidere iam facile est nihil nocere corruptionem,
nisi quod labefacit naturalem statum, et ideo eam
non esse naturam, sed contra naturam. quodsi non inuenitur
in rebus malum nisi corruptio et corruptio non est natura,
nulla utique natura malum est.

Sed si hoc forte intellegere non ualetis, illud adtendite,
quod omne, quod corrumpitur, bono aliquo minuitur, quia si
non corrumperetur, incorruptum esset; si uero etiam non
posset omnino corrumpi, incorruptibile esset. necesse est
autem, ut siue incorruptio siue incorruptibilitas bonum sit,
si malum est corruptio. sed nunc de incorruptibili natura
nulla quaesito est; de his agitur, quae possunt corrumpi
quae dum non corrumpuntur, incorrupta dici possunt, incor- .
ruptibilia non possunt. illud enim solum incorruptibile proprie
dicitur, quod non tantum non corrumpitur, sed etiam nulla
ex parte corrumpi potest. incorrupta ergo quaecumque sunt
et tamen corrumpi possunt, cum corrumpi coeperint, eo ipso
bono minuuntur, quo incorrupta erant, et magno quidem bono,
quia magnum malum est corruptio; et quamdiu in eis augeri
corruptio potest, tamdiu habent bonum, quo minuantur. quapropter
naturae illae, quas in terra tenebrarum fuisse confingit.
aut poterant corrumpi aut non poterant. si non poterant, incorruptibiles
erant, quo bono superius nihil est. si poterant,
aut corrumpebantur, aut non corrumpebantur; si non corrumpebantur,
incorruptae erant, quod uidemus dici sine magna
laude non posse; si autem corrumpebantur, minuebantur illo [*]

tam magno bono; si minuebantur quo bono, habebant bonum,
quo minuerentur. quodsi habebant bonum, non erant naturae
illae summum malum et omnis Manichaei fabula falsa est.