Contra epistulam fundamenti (26-30)

Quid expectamus amplius? tenemus enim, quod iuxta
latus erat. quomodo libet iam fingite figuras et qualialibet
liniamenta describite, moles certe illa inmensa terrae tenebrarum
aut recto latere adiungebatur terrae lucis aut curuo
aut tortuoso. sed si tortuoso, et illa sancta terra tortuosum
habet latus; nam si ipsa rectum habet latus et tortuoso
huius latere tangitur, interpatent cauernae quaedam profundae
per infinitum inanes nec iam supra terram tantum tenebrarum
inanitas erat, sicut audire solebamus. quod si ita est, quanto
melius erat, ut se aliquanto longius terra luminis remoueret
atque illa inanitas tanta interesset, ne omnino posset a tenebrarum
terra ulla ex parte contingi! immo etiam tantum
spatium pateret inanis profunditatis, ut si qua gentis illius
oreretur inprobitas, etiamsi temere transilire in illam uellent
principes tenebrarum — quoniam nec uolare posunt corpora,
\' nisi aere corporeo subportentur —, per illud inane praecipitati
et, quia infinitum deorsum uersus esset, ad nullum aliquando
fundum peruenientes, etiamsi semper possent uiuere,
numquam tamen, dum deorsum semper feruntur, possent
nocere. si autem curuo latere adiungebatur, terra quoque
lucis curuo eam sinu deformiter recipiebat. aut si introrsus
ista quasi specie theatri curua erat, curuam terrae luminis
partem tali sinu receptam non minus deformi copulatione
amplectebatur. aut si ista curuum habebat latus et illa rectum,
non ex toto eam latere adtingebat. et utique melius erat,
sicut supra dixi, ut nulla ex parte contingeret tantumque
inane interesset, ut et iusto interuallo utramque terram [*] [*] [*]

seiungeret et temerarios inprobos per infinitum praecipites nihil
nocere permitteret. quodsi recto latere latus rectum adtingebat,
non uideo quidem aliqua uel receptacula uel hiatus,
sed plane uideo tantam pacem tantamque secum terrae utriusque
concordiam, ut maior coniunctio esse non possit. quid
enim speciosius, quid conuenientius quam rectum recto ita
copulari, ut nulla ex parte sinus aliquis uel flexus disrumpat
aut dirimat naturalem ac stabilem per infinitum spatium loci
et ab infinita aeternitate iuncturam ? quae recta latera utriusque
terrae, etiamsi interposito inani separarentur, non solum
per se ipsa pulchra essent, quia tam recta essent, sed interiecto
quoque interuallo ita sibi congruerent, ut hinc atque illinc
pariles rectitudines etiamsi nulla coniunctione, ipsa tamen similitudine
in unam pulchritudinem conuenirent. cum autem
accedit ista coniunctio, quid concordius et pacatius hac utraque
terra, quid uero etiam ipsa copulatione duorum rectorum
laterum pulchrius dici aut cogitari possit, non inuenio.

Quid faciam cum errore peruersis et consuetudine inplicatis
miserrimis animis? non enim sciunt isti homines.
quid loquantur, cum haec loquuntur; non enim adtendunt.
rogo, nemo uos urget, nemo in certamen premit, nemo praeteritis
insultat erroribus, nisi qui diuinam misericordiam expertus
non est. ut careret erroribus, tantum id agamus, ut
aliquando finiantur. intuemini paululum sine animositate et
amaritudine — omnes homines sumus, non nos, sed errores
et falsitates oderimus — quaeso, intuemini paululum. deus
misericordiarum, adiuua intuentes et uerum quaerentibus interius
lumen accende. quid enim intellegimus, si non [*]

intellegimus rectum melius esse quam prauum? quaero ergo a uobis,
si placide modesteque accipitis, rectum latus terrae tenebrarum,
quod recto lateri terrae lucis adiungitur, si quispiam
deprauaret, nullamne illi pulchritudinem adimeret. necesse est
fateamini, si latrare nolitis, non solum ei, si deprauetur,
pulchritudinem auferri, sed eam etiam pulchritudinem, quam
cum recto latere terrae luminis potuit habere communem.
hanc ergo auferens et de recto prauum faciens, ut discordaret,
quod concordabat, et abhorreret, quod congruebat, numquid
aliquam inde auferret substantiam? sic ergo discite non substantiam
malum esse, sed sicut in corpore conmutatione formae
in deterius amitti speciem uel potius minui et foedum dici,
quod pulchrum antea dicebatur, et displicere corpus, quod
ante placuerat: sic in animo rectae uoluntatis decus, quo pie
iusteque uiuitur, conmutata in deterius uoluntate deprauari;
quo peccato effici animam miseram, quae honestate rectae
uoluntatis beatitatem obtinebat, nulla addita detractaue substantia.

Deinde etiam illud cogitate, quia etsi concedamus aliis
causis latus terrae tenebrarum malum esse, quod obscurum,
quod tenebrosum uel si quid aliud dici potest, non tamen in
eo, quod rectum est, malum est. sicut ergo concedo esse in
eius colore aliquid mali, sic necesse est et uos concedatis
esse in eius rectitudine aliquid boni. nefas est itaque hoc
quantumcumque boni est alienare ab artifice deo, a quo esse
omne bonum, quod in quacumque natura est, nisi credimus,
perniciosissime erramus. quomodo ergo ille et summum malum
esse dicit hanc terram, in cuius lateris rectitudine inuenio,
quantum ad corpus adtinet, non paruae pulchritudinis bonum, [*] [*]

et ab omnipotente atque optimo deo eam uult esse penitus
alienam, cum id ipsum bonum, quod in illa inuenimus, cui
alii tribuendum sit nisi auctori bonorum omnium. non inueniamus?
sed malum erat, inquit, etiam illud latus. puta malum
esse: deterius esset certe, si non rectum, sed distortum esset.
quomodo est igitur summum malum, quo potest aliquid cogitari
deterius ? deinde necesse est aliquid boni sit. quo carendo
fit res quaecumque deterior; carendo autem rectitudine fieret
latus illud deterius: inest ergo illi boni aliquid, rectitudo. et
numquam mihi dices, unde inest, nisi ad eum te contuleris.
a quo siue magna siue parua, omnia tamen bona esse fateamur.
sed iam a lateris huius consideratione transeamus ad alia.

Habitabant, inquit, in illa terra ignea corpora,
genera scilicet pestifera. cum dicit "habitabant," animata
utique atque uiuentia uult intellegi. sed ne de uerbo
calumniari uelle uideamur, adtendamus istos omnes habitatores
terrae illius, quemadmodum in quinque genera uiua distribuat.
hic infinitae, inquit, tenebrae ex eadem manantes natura
inaestimabiles cum propriis fetibus; ultra quas
erant aquae caenosae ac turbidae cum suis inhabitatoribus;
quarum interius uenti horribiles et uehementes
cum suo principe et genitoribus. rursum regio
ignea et corruptibilis cum suis ducibus et nationibus.
pari more introrsum gens caliginis ac fumi plena.
in qua morabatur inmanis princeps omnium et dux
habens circa se innumerabiles principes, quorum [*]

omnium ipse erat mens atque origo: haeque fuerunt
naturae quinque terrae pestiferae. animaduertimus quinque
naturas quasi partes unius naturae, quam uocat terram
pestiferam. hae sunt autem: tenebrae, aquae,. uenti, ignis.
fumus; quas quinque naturas sic ordinat, ut exteriores ceteris
sint tenebrae, a quibus numerare incipit. intra tenebras aquas
constituit; intra aquas uentos; intra uentos ignem; intra
ignem fumum. et habebant istae quinque naturae sua quaeque
genera inhabitatorum suorum, quae nihilominus quinque sunt.
quaero namque, utrum unum genus habitantium fuerit in
omnibus quinque naturis, an diuersa genera, sicut naturae
ipsae diuersae sunt. diuersa fuisse respondent et de aliis
libris ita docent, quod tenebrae serpentes habuerunt; aquae
natantes, sicut sunt pisces; uenti uolantes, sicut sunt aues;
ignis quadrupedes, sicuti sunt equi, leones et cetera huiusmodi;
fumus bipedes, sicuti sunt homines.

Quis igitur ista ordinauit? quis distribuit atque distinxit?
quis numerum, qualitatem, formas, uitam dedit ? haec
enim omnia per se ipsa bona sunt nec inuenitur, unde cuique
naturae nisi ab omnium bonorum deo auctore tribuantur. non
enim sicut chaos describere, uel quo modo insinuare etiam
poetae solent informem quandam materiem sine specie, sine
qualitate, sine mensuris, sine numero et pondere, sine ordine
ac distinctione confusum nescio quid atque omnino expers
omni qualitate, — unde illud quidam doctores graeci iiroiov
uocant — non ergo sic isti hanc quam uocant terram [*]

tenebrarum insinuare conantur, sed omnino aliter longeque diuerse
atque contrarie latus lateri adiungunt atque conliniant: naturas
quinque numerant, distingunt, ordinant, qualitatibus propriis
enuntiant nec eas desertas infecundasque esse permittunt, sed
suis inhabitatoribus conplent eisque ipsis formas congruas et
suis habitationibus adcommodatas adtribuunt et quod antecellit
omnibus, uitam. haec tanta bona enumerare et ab auctore
omnium bonorum deo aliena esse dicere, hoc est nec in rebus
agnoscere tantum ordinis bonum nec in se tantum erroris
malum.

Sed ista, inquit, genera quinque illas naturas
inhabitantia saeua erant atque pestifera. quasi ego in
eis saeuitiam pestemque laudauerim. ecce, ego tecum uitupero,
quae in illis mala esse criminaris, lauda tu mecum, quae in
illis bona ipse commemoras: ita uidebis bona malis permixta
te uelle constituere pro summo et extremo malo. uitupero
ibi tecum pestem, lauda ibi mecum salutem; non enim genera
illa uel gigni uel nutriri uel inhabitare illam terram sine
aliqua salute potuissent. uitupero ibi tecum tenebras, lauda
ibi mecum fecunditatem; tenebras enim dicis „inaestimabiles.
et addis tamen "cum propriis fetibus," quamquam
tenebrae non sunt corporeae totumque hoc nomen lucis absentia
est, sicut nuditas carere uestitu et inanitas uacare corporis
plenitudine; ac propterea tenebrae nihil gignere potuerunt,
quamuis terra potuerit tenebrosa, id est carens luce
aliquid gignere. sed interim hoc omittamus. fetus tamen ubi [*]

exoriuntur, et temperamentum est aptum saluti et quaedam
concordia numerosa ordinat atque in unitatem coaedificat
membra nascentium sibimet inuicem moderationis pace congruentia.
quae omnia quis non intellegat maiore laude quam
tenebras uituperatione dignanda? uitupero ibi tecum caenum
turbidum aquarum, lauda ibi mecum et ipsam speciem qualitatemque
aquarum et inhabitatorum natantium membra congruentia,
uitam corpus continentem et regentem et omne
temperamentum sui generis ualetudini adcommodatum. quantumuis
enim aquas caenosas turbidasque reprehendas, eo tamen,
quod tales aquas dicis, ut animantia sua possent et gignere
et continere, speciem illis qualiscumque corporis et partium
similitudinem, qua in unam formantur pacanturque qualitatem,
auferre non potes, quia si abstuleris, nullum erit corpus:
quae omnia, si es homo, sentis esse laudanda. et quantumuis
illorum inhabitatorum saeuitiam et inter se impetus dilacerationis
et uastationis exaggeres, non eis tamen adimis numerosos
formarum terminos, quibus sibi singula eorum corpora membrorum
parilitate pacata sunt, et temperamentum salutis, et
moderamen animae partes sui corporis in unitatem amicitiae
concordiaeque redigentis: quae si humano sensu intueris,
uides plus esse laudanda quam illa uituperanda, quae displicent.
uitupero ibi tecum horrorem uentorum, lauda ibi mecum
eorundem uentorum spirabilem nutricemque naturam et speciem
corporis conuenientia partium continuati atque diffusi : quibus
rebus omnibus illos inhabitatores suos poterant et gignere et
\' alere et salubriter continere eorumque inhabitatorum, cum
cetera, quae in omnibus animantibus superiore ratione laudata [*]
sunt, tum proprie inpigros et faciles unde uelint et quo uelint
transitus et alarum in uolatu concordem nisum et non inparem
motum. uitupero ibi tecum corruptionem ignis, lauda
ibi mecum genitabilem ignem et uigentem oportunamque eius
temperationem nascentibus, et ut coalescerent et ut suis numeris
liniamentisque perficerentur et ut uiuere atque habitare
ibi possent: quae omnia non solum in ignis habitatione, sed
in ipsis quoque habitantibus miranda et laudanda esse cognoscis.
uitupero ibi tecum obscuritatem fumi et inmanitatem principis,
qui in eo, sicut dicis, morabatur, lauda ibi mecum, quod uel
in ipso fumo nullam partem inuenis dissimilem ceteris, ex
quo in genere suo partium inter se suarum congruentiam
modumque custodit. ut quadam unitate sit quod est: quae
nemo sobrie considerat et non mirabiliter laudat. quid? quod
etiam fumo addis uim potentiamque generandi, quando eidem
quoque inhabitatores principes tribuis, ut quod hic numquam
uidimus, ibi fumus fecundus sit et salubrem suis habitatoribus
praebeat mansionem.