Contra epistulam fundamenti (21-25)

Quid erat ergo iuxta illud latus terrae. quam inlustrem
ac sanctam uocas? terra, inquit. tenebrarum. quid? de ista
terra saltem concedis, quod corporea erat. necesse est te hoc
dicere, quandoquidem omnia corpora inde adseris originem
ducere. quid ergo ? quaeso. quamuis tardi, quamuis carnales
homines, ne hoc quidem aliquando animadueritis. quod lateribus
sibi iungi utraque ista terra non posset. nisi esset utraque
corporea? cur ergo nobis dicebatur nescio qua caecitate peruersis
tenebrarum tantum terram fuisse uel esse copoream,
illam uero, quae terra luminis diceretur, incorpoream et spiritalem
credi oportere? expergiscamur aliquando homines boni
et saltem admoniti. quod facillimum est. adtendamus duas
terras sibi lateribus non posse coniungi. nisi utrumque sit
corpus.

Aut si ad ista etiam crassi et tardi sumus. quaero. utrum
et ipsa terra tenebrarum unum latus habuerit et cetera infinita
sicut terra lucis. non ita credunt; timent enim. ne deo uideatur
aequalis. dicunt ergo illam per profundum inmensam
. et per longum. sursum uersus autem supra illam spatia infinitae
inanitatis adfirmant. et ne ipsa uel simplum, terra
autem luminis duplum tenere uideatur, angustant eam a duobus
etiam lateribus. tamquam si unus panis — sic enim, quod
dicitur, facilius uideri potest — in quadras quattuor decussatim
formetur. in quibus tres sint candidae, una nigra; modo
de tribus candidis tolle distinctionem et fac illas et sursum [*]

uersus et deorsum uersus et undique retro infinitas: sic ab
eis esse creditur terra lucis. illam uero nigram quadram fac
deorsum uersus et retro infinitam. supra se autem inmensam
inanitatem habere: sic opinantur esse terram tenebrarum. sed
haec nimis adtentis et studiose inquirentibus quasi secreta
demonstrant.

Uerumtamen si ita est, adparet terram tenebrarum a
terra lucis duobus lateribus tangi; et utique si duobus tangitur,
duobus etiam tangit. certe iuxta unum latus erat
terra tenebrarum.

Deinde quam foeda figura terrae lucis adparet. tamquam
fissa ungula nigro quodam cuneo subter artato, iliac tantum
finita. qua finditur. hians etiam et patens desuper interposito
inani, quicquid a superficie terrae tenebrarum sursum uersus
inmensum est. quam deinde melior ipsius terrae tenebrarum
figura ostenditur, si quidem illa findit. haec finditur; illa inseritur,
haec interpatet: illa in se nulli inanitati dat locum.
haec ab inferiore tantum parte laxa non est, qua hostili cuneo
subinpletur. indocti ergo homines et auari cum maiorem
honorem tribuunt multitudini partium quam unitati. ut sex
partes darent terrae lucis, tres deorsum uersus. tres sursum
uersus, maluerunt penetrari terram lucis quam penetrare. tali
enim figura etsi conmixtam negant. penetratam tamen negare
non possunt.

Confer nunc non spiritales catholicae fidei uiros. in
quibus quantum in hac uita animus potest, cernit substantiam
naturamque diuinam nullis locorum spatiis tendi, nullis liniamentorum
dimensionibus figurari, sed confer carnales et [*]

paruulos nostros, qui solent auditis in allegoria membris quibusdam
corporis nostri — uelut cum dicuntur oculi dei et aures
dei, solent deum sibi libertate phantasmatis corporis humani
specie figurare —: hos confer iam illis Manichaeis, qui solent
istas nugas intentis et curiosis hominibus quasi magna secreta
describere, et considera. qui tolerabilius et honestius de deo
sentiant: utrum ii, qui eum forma humana summa dignitate in
suo genere praedita cogitant, an ii. qui eum infinita mole
diffusum, non tamen undique, sed tribus quadris infinitum
atque condensum, ex una uero fissum. patentem. hiantem,
laxum superius inanitate. cuneatum inferius terra tenebrarum,
uel, si ita melius est dicere, apertum superius natura propria.
intratum inferius aliena. ecce, ego tecum derideo carnales
homines. qui nondum possunt spiritalia cogitare humana forma
deum existimantes; deride et tu mecum, si potes, eos, qui
tam deformem turpemque fissuram uel scissuram dei, tam
inaniter supra hiulcam, tam inhoneste infra obturatam multum
miserabili cogitatione imaginantur, cum hoc etiam intersit,
quod isti carnales, qui humana forma deum cogitant. si ecclesiae
catholicae gremio contenti cum lacte nutriendi sunt. non
se in temerarias opiniones praecipitent. sed ibi studium pium
quaerendi nutriant, ibi petant, ut accipiant, ibi pulsent, ut eis
aperiatur, incipiunt spiritaliter allegorias parabolasque scripturarum
intellegere et paulatim sapere diuinas potentias congruenter
alibi aurium, alibi oculorum, alibi manuum uel pedum
uel etiam alarum atque pennarum, scuti quoque et gladii et
galeae ceterarumque talium innumerabilium rerum nomine
enuntiari. qua intellegentia quanto magis proficiunt, tanto
magis catholici esse firmantur; Manichaei uero quando figurae [*]
illius imaginationem reliquerint, Manichaei esse non poterunt.
hoc enim quasi proprium atque praecelsum auctoris sui laudibus
tribuunt, quod dicunt illa. quae ab antiquis figurate in libris
diuina mysteria posita sunt. huic, qui ultimus uenturus erat,
soluenda et demonstranda esse seruata, et propterea post istum
iam neminem doctorem diuinitus esse uenturum, quia nihil
iste per figuras et allegorias dixerit, cum et antiquorum, quae
talia fuerant, aperiret et sua enodate manifesteque monstraret.
non habent ergo isti, ad quas interpretationes reuertantur,
cum illis de auctore suo legitur: iuxta unam uero partem
ac latus inlustris illius ac sanctae terrae erat tenebrarum
terra. quocumque se uerterint, necesse est, ut phantasmatum
suorum miseria coartati in scissuras aut abruptas
praecisiones et iuncturas. aut fulturas turpissimas incidant:
quas non dicam de incommutabili natura dei, sed de omni
natura incorporea quamuis mutabili, sicut est anima. miserrimum
est credere. et tamen, si non possem me intendere ad
superiora neque cogitationes meas a falsis imaginationibus.
quas per sensus corporeos memoria fixas gero, in libertatem
ac sinceritatem naturae spiritalis euoluere. quanto melius
humani corporis forma deum cogitarem, quam illum nigrum
cuneum scissurae inferiori eius adfigerem superioremque uastissimam
laxitatem non inueniens. unde oppilarem, sic inmensa
inanitate patentem et hiantem relinquerem ? quid ista opinione
foedius ? quid tenebrosius hoc errore dici aut fingi potest ?

Deinde uolo mihi dicatur, quoniam lego deum patrem
et supra lucidam beatamque terram fundata regna eius, utrum [*]

unius et eiusdem substantiae atque naturae sint et pater et
regna eius et terra. quod si ita est, iam non quasi aliam
naturam, quod quasi corpus sit dei, cuneus ille gentis tenebrarum
diffindit et penetrat — quod quidem ipsum esset ineffabili
deformitate turpissimum — sed ipsam omnino naturam
dei cuneus ille terrae tenebrarum diffindit et penetrat. rogo,
cogitate ista, homines estis, rogo, cogitate ista et fugite taliumque
phantasmatum sacrilegia dilaniatis, si fieri potest, pectoribus
de fide uestra eradicate atque propellite. an dicturi estis
non unius eiusdemque naturae illa tria esse, sed alterius
patrem, alterius regna. alterius terram, ut suas naturas atque
substantias habeant singula diuersas et excellentiae gradibus
ordinatas ? quod si uerum est, non duas, sed quattuor
naturas Manichaeus praedicare debuerat. si autem unam naturam
habet pater et regna, terra uero sola diuersam, tres
naturae fuerant praedicandae. aut si propterea duas dicere
maluit, quia terra tenebrarum non pertinet ad deum, quaero,
quomodo ad deum lucis terra pertineat. si enim et naturam
habet diuersam et non eam genuit neque fecit, non ad eum
pertinet et in alieno regna eius locata sunt. aut si propterea
pertinet, quia uicina est, pertineat et terra tenebrarum, quae
terram lucis non modo uicinitate contingit, sed etiam penetratione
dissulcat. si autem genuit eam, non eam credi oportet
diuersam habere naturam. quod enim genuit deus, hoc oportet
credi esse, quod deus est, sicut de unigenito filio in catholica
creditur. itaque ad illam fugiendam et detestandam turpitudinem
uos necessitas reuocat, ut non terram quasi aliam et [*]
diuersam, sed ipsam dei naturam niger cuneus ille diffindat.
quodsi non genuit, sed fecit eam deus, quaero, unde fecerit.
si de se ipso, quid aliud est genuisse? si de aliena aliqua
natura, quaero, utrum bona an mala. si bona, erat ergo aliqua
natura bona, quae non pertinebat ad deum: quod nullo modo
dicere audebitis. si autem mala, non ergo gens illa tenebrarum
sola natura mala erat. an forte iam inde adsumpserat partem
aliquam deus, quam in terram lucis conuerteret et super illam
sua regna stabiliret? de tota ergo id fecisset, ut iam olim
mala natura nulla esset. quodsi non de aliena substantia
fecit terram lucis. restat, ut eam de nihilo fecerit.

Quare si uobis iam persuadetur posse aliquid boni
omnipotentem deum de nihilo facere, uenite in catholicam et
discite omnes naturas, quas fecit et condidit deus, excellentiae
gradibus ordinatas a summis usque ad infimas, omnes bonas,
sed alias aliis esse potiores, easque factas esse de nihilo,
cum deus artifex per sapientiam suam potentialiter, ut ita
dicam, operaretur, ut posset esse, quod non erat, et in quantum
esset, bonum esset; in quantum autem deficeret, se non
de deo genitum, sed ab ipso de nihilo factum ostenderet.
quid enim uos teneat, si consideretis, non inuenitis, cum
terram luminis, quam describitis, neque hoc esse, quod deus
est, possitis dicere, ne in ipsam dei naturam foeditas quadrae
illius inartetur; neque de illo genitam, ne nihilominus hoc,
quod deus est, cogatur intellegi et ad eandem deformitatem
redeat; nec alienam ab illo, ne in alieno regna eum posuisse
et non duas, sed tres naturas dicere urgeamini; neque ab
eodem de aliena factam substantia, ne aut bonum aliud fuerit
. praeter deum, aut malum praeter gentem tenebrarum. remanet [*]

igitur uobis, ut de nihilo terram luminis deum fecisse fateamini,
et non uultis credere. quodsi magnum aliquod bonum,
quod tamen illo ipso esset inferius, deus ex nihilo facere
potuit. potuit etiam, quia bonus est et nulli bono inuidet,
facere alterum bonum, quod illo priore esset inferius; potuit
et tertium, cui secundum praeponeretur, et deinde usque ad
infimum bonum naturarum factarum ordinem ducere, donec
uniuersitas earum non numero indefinito incerta difflueret.
sed certo terminata consisteret. aut si nec de nihilo istam
luminis terram deum fecisse uultis fateri, non erit exitus.
quo tantas turpitudines et tam sacrilegas opiniones euadatis.

Aut uidete certe, quoniam liberum est carnali cogitationi
phantasmata qualia libuerit opinari, ne forte possitis aliam
quamcumque formam huic coniunctioni duarum terrarum inuenire.
ne tam detestabilis et auersanda rerum facies animo
occurrat, terram scilicet dei, siue Sit eiusdem naturae, qua
deus est, siue diuersae, in qua tamen dei regna fundata sint,
ita ingenti mole per inmensum iacere, ut per infinitum porrectis
et apertis membris iaceat. quibus foedissime atque
turpissime ab inferiore parte recipiat etiam ipsum inmensae
magnitudinis inartatum illum cuneum terrae tenebrarum. sed quicquid
aliud inueneritis figurae. quo duae istae terrae sibi
coniungantur, delere profecto Manichaei litteras non potestis:
non dico alias, quibus expressius ista descripsit — fortassis
enim quia paucioribus notae sunt. minus periculi habere uideantur
istas ipsas, de quibus nunc agitur, epistulae fundamenti,
quae fere omnibus, qui apud uos inluminati uocantur,
solet esse notissima. hic quippe ita scribitur: iuxta unam uero
partem ac latus illius inlustris ac sanctae terrae erat
tenebrarum terra profunda et inmensa magnitudine. [*]