Epistula ad Catholicos de Secta Donatistarum (16-20)

Item dicit Esaias: et nunc sic dicit dominus, qui
finxit me in utero seruum sibi, ut congregem Iacob
et Israhel ad eum. appropinquabo illum et honorabor
coram domino et deus meus erit mihi uirtus.
et dixit mihi: maximum tibi erit hoc, uocari te
puerum meum, ut constituas tribus Iacob et prolem
Israhel conuertas. et posui te in testamentum
generis, in lucem gentium, ut sis salus usque
ad fines terrae. et paulo post: sic dicit, inquit, dominus
Israhel: tempore aptissimo exaudiui te
et in die salutis adiuui te. certe ista uerba cum
commemorasset apostolus Paulus, non nisi in christianis
ostendit impleri. conexuit enim dicens: ecce nunc tempus
acceptabile, ecce nunc dies salutis. audiamus
ergo quid Esaias adiungat: dedi te, inquit, in testamentum
gentium, ut incolas terram et possideas
hereditatem deserti. et interpositis deinde conectit et
dicit: ecce isti a longinquo uenient, hi autem ab
aquilone et mari, alii autem ex terra Persarum.
exulta, caelum, et in laetitia esto terra. emittant
montes iocunditatem, quoniam misertus est deus
populi sui et humiles populi sui allocutus est.
dixit autem Sion: dereliquit me dominus et deus
oblitus est mei. numquid capiet obliuio mulierem
filii sui uel potest fieri ut non misereatur foetus [*] [*]

uteri sui? nunc ecce etsi illam obliuio habebit,
me tamen tui nullo modo obliuio capiet, dicit
dominus. ecce super manus meas descripsi muros
tuos, in conspectu etiam meo es in perpetuum et
breui aedificaberis ab his a quibus euersa es. cum
igitur per apostolicam uocem non sinamur hoc de populo Iudaeorum*
Iudaeorum, sed de christianorum intellegere, quid intellecturi
sumus in eo, quod ait hoc loco Esaias: et breui aedificaberis
ab his a quibus euersa es, nisi reges terrae, qui
primo persequebantur ecclesiam, post adiuturos eam tanto
ante praedictum? sed quia multi eorum in suis iniquitatibus
morituri erant, adiungit et dicit: et qui desolauerunt te
discedent a te. deinde quia omnes gentes adiungerentur
ecclesiae, sequitur et dicit: circumspice ubique oculis
tuis et uide uniuersos. uiuo ego, dicit dominus.
omnes hos indues te et dispones eos ut ornamentum
nouae nuptae, quoniam quae deserta fuerunt
in te et corrupta et /lilapsa, nunc in maxima artura
erunt per eos qui commorantur istic; longe a
te efficiantur qui te transuorabant. dicent enim
in aures tuas filii tui quos amiseras: angustia
nobis est in isto loco; facito itaque nobis etiam
nunc locum in quo commoremur. tu uero dices in
corde tuo: quis generauit mihi istos, cum sciam
esse me sine filiis et uiduam? quis ergo istos educauit
mihi? ego enim derelicta fui sola, hi autem
mihi ubi erant? sic dicit dominus: ecce tollam
innationes manus meas et in insulas signum meum
et adducam filios tuos in sinu; filias etiam tuas
superuraeros portabunt, et erunt reges educatores [*] [*]
uestri, quae autem principales sunt nutrices uestrae;
super terram declinantes faciem deprecabuntur
te et uestigia pedum tuorum elingent,
et scies quoniam ego dominus, nec erubesces.
et paulo post adiungit et dicit: audite me, audite populus
meus, reges quoque intendite mihi, quoniam
lex a me prodiet et iudicium meum in
lucem gentibus. appropinquat mature iustitia
mea et salutare meum proficiscetur et in brachio
meo gentes saluantur. de hoc brachio scripturas apostolicas
consulamus. cum enim apostolus Paulus de Iudaeorum
infidelitate eiusdem prophetae testimonium posuisset, quod eis
Christus non fuerit reuelatus, hoc posuit: quis credidit
auditui nostro? et brachium domini cui reuelatum
est? deinde in consequentibus adiungit Esaias et dicit: erumpant
laetitia simul deserta Hierusalem, quoniam
misertus est eius et eruit Hierusalem, et patefaciet
dominus brachium suum sanctum in conspectu
uniuersarum gentium, et uidebunt omnes nationes
usque ad ultima terrae salutem quae a deo est. quis
tam surdus, quis tam demens, quis tam mente caecus his tam
euidentibus testimoniis obloquatur, nisi qui nescit quid loquatur?

Sed ad manifestiora ueniamus. certe sacratissimas nuptias
in scripturis nouimus sponsum et sponsam Christum et ecclesiam.
utrumque scribit Esaias, ne forte in eorum aliquo erremus,
quod cui acciderit utrumque amittit, quia de hoc coniugio
in sacramento dictum est, sicut testatur apostolus:
erunt duo in carne una. sic ergo prior ipse describitur. [*] [*]

post multa quae de illo ita dicit Esaias, ut et ipsi ommutescant
Iudaei, ne longum sit omnia commemorare, hoc paululum
aduertite: peccata, inquit, eorum ipse portabit; ideo
(ipse) hereditate possidebit multos et fortium partietur
spolia. propter quod tradita est in mortem
anima eius et inter iniquos deputatus est et ipse
peccata multorum sustinuit et propter iniquitates
nostras traditus est. haec de domino nostro Iesu Christo
tanto ante praedicta et prophetata fatemini. hic ergo sponsus
ut quid traditus est ad mortem, ut quid inter iniquos deputatus
est? tanta humilitate celsitudinis suae quid egit, quid
adquisiuit? quis ita surdus est ut haec non audiat, quis ita
obtunsus ut non intellegat, quis ita caecus ut non uideat?
ideo, inquit, ipse hereditate possidebit multos et
fortium partietur spolia. propter quod tradita est
in mortem anima eius et inter iniquos deputatus
est quid est, haeretici, quod de paucitate gloriamini, si propterea
dominus noster Iesus Christus traditus est ad mortem,
ut hereditate multos possideret? et qui sunt hi multi uel
quam late occupant terram? quae sequuntur audiamus.

Praenuntiato sponso et expresso procedat et sponsa in
uerbis Esaiae. legamus eam in ueritate paginarum sanctarum
et agnoscamus in orbe terrarum. hoc testimonium de sancta
ecclesia praedictum etiam Paulus apostolus posuit; non est
quo fugiat contentiosa tergiuersatio haereticorum: laetare,
sterilis, inquit, quae non paris, erumpe et exclama
quae non parturis, quoniam multi filii desertae
magis quam eius quae habet uirum. ubi est, [*] [*]

inquam, quod de paucitate gloriamini? nonne isti sunt multi,
de quibus paulo ante dictum est: ideo ipse hereditate
possidebit multos? nam quae est hereditas eius nisi
ecclesia eius? multi, inquit, filii desertae magis quam
eius quae habet uirum, synagogam scilicet Iudaeorum
uolens intellegi uirum habentem, quoniam acceperat legem.
hinc iam potest diiudicari quod dicimus. comparent isti multitudinem- .
multitudinem suam in Afris uel in\' Africa constitutam cum multitudine
Iudaeorum per omnes terras quacumque dispersi sunt,
et uideant quam sint in illorum comparatione paucissimi.
quomodo ergo de se dictum assignabunt: multi filii desertae
magis quam eius quae habet uirum? rursus
comparent multitudinem chriatianorum per omnes gentes quibus
non communicant, et uideant quam pauci sint in comparatione
omnes Iudaei, et tandem aliquando intellegant in
ecclesia catholica toto orbe diffusa istam prophetiam esse
completam: multi filii desertae magis quam eius
quae habet uirum. sed cui habenti uirum haec deserta
praelata fuerit in multitudine filiorum, sit obscurum, sit in
aenigmate; hanc tamen esse ecclesiam Christi, de qua dictum
est: multi filii desertae magis quam eius quae habet
uirum, quisquis contradicit, non mihi, sed apostolo contradicit.

Unde autem multos filios esset habitura, consequenter adiungit
et ait: dixit enim dominus: dilata locum tabernaculi
tui et aularum tuarum, fige - noli parcere -,
longos fac funiculos tuos et palos tuos confirma.
adhuc in dextram et in sinistram extende. et semen
tuum gentes possidebit et ciuitates desertas inhabitabis.
ne timeas, quoniam praeualebis, neque [*] [*]

uerearis quod detestabilis fueris. confusionem
aeternam obliuisceris, ignominiae uiduitatis tuae
non eris memor. quoniam ego dominus qui facio
te, dominus nomen illi, et qui liberauit te deus
Israhel uniuersae terrae uocabitur. ecce quo usque
iussa est extendere funiculos, donec deus eius Israhel uniuersae
terrae uocetur. de illa quippe et ei dicitur alio loco per
eundem prophetam: propter Sion non tacebo et propter
Hierusalem non quiescam, donec prodeat sicut
lux iustitia mea. saluatio autem mea sicut facula
ardebit et uidebunt omnes gentes iustitiam tuam
et reges honorem tuum. et uocabit te nomine tuo
nouo quod dominus uocabit illud, et eris corona
pulchritudinis in conspectu domini et diadema
regni in manu dei tui, et iam non uocaberis derelicta
et terra tua non uocabitur deserta. tu enim
uocaberis uoluntas mea et terra tua orbis terrarum.
quid dici manifestius adhuc exigendum est? ecce ex uno propheta
quam multa, quam clara! et tamen resistitur et contradicitur
non cuiquam homini, sed spiritui dei et euidentissimae
ueritati, et tamen ab eis, qui nomine christiano gloriari uolunt,
gloriae Christi ipsius inuidetur, ne ista, quae tanto ante de
illo praenuntiata sunt, credantur inpleri, cum iam non praenuntiantur,
sed ostenduntur uidentur tenentur. iam uero si de
omnibus prophetis ecclesiae praesignatae, quam sicut legimus
cernimus, testimonia colligere in hanc unam epistulam uelim,
uereor, ne ipse uidear iudicare pauca esse quae tam multa
sunt, ut ex isto solo Esaia si omnia congregare uellem, modum
debiti sermonis excederem. [*] [*]

Iam pauca de psalmis audiamus tanto ante cantata
et nunc iam compleri cum magno gaudio uideamus. et
prius illud ipsum, quod Petilianus in epistula sua quo ore
posuerit nescio, audiant et indicent: dominus dixit ad me:
filius meus es tu, ego hodie genui te. postula a me et
dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem
tuam fines terrae. quis enim christianus umquam dubitauit
hoc de Christo esse praedictum aut hanc hereditatem aliud
quam ecclesiam esse intellexit? et quia bonos et malos intra
eadem retia sacramentorum erat habitura, reges eos, inquit,
in uirga ferrea, tamquam uas figuli conteres eos.
eadem quippe firma et inflexibili iustitia boni reguntur, mali
conteruntur.