De Fide et Symbolo (16-20)

Digesta itaque fideique commendata et diuina
generatione domini nostri et humana dispensatione adiungitur
confessioni nostrae ad perficiendam fidem, quae nobis de deo
est, spiritus sanctus non minore natura quam pater et filius,
sed, ut ita dicam, consubstantialis et coaeternus, quia ista
trinitas unus est deus: non ut idem sit pater, qui est filius
et spiritus sanctus, sed ut pater sit pater et filius sit filius
et spiritus sanctus sit spiritus sanctus, sed haec trinitas unus
deus, sicut scriptum est: audi, Israhel: dominus deus
tuus deus unus est. tamen si interrogemur de singulis et
dicatur nobis: deus est pater? Respondebimus: deus. si quaeratur,
utrum deus sit filius, hoc respondebimus. nec si fuerit de
spiritu sancto talis interrogatio, aliud eum esse debemus
respondere quam deum, uehementer cauentes sic accipere,
quomodo de hominibus dictum est: dii estis. non enim sunt
naturaliter dii, quicumque sunt facti atque conditi ex patre
per filium dono spiritus sancti. ipsa enim significatur trinitas,
cum apostolus dicit: quoniam ex ipso et per ipsum et
in ipso sunt omnia. quamquam ergo de singulis interrogati
respondeamus deum esse, de quo quaeritur, siue patrem siue
filium siue spiritum sanctum, non tamen tres deos a nobis
coli quisquam existimauerit.

Nec mirum, quod haec de ineffabili natura dicuntur,
cum in his etiam rebus, quas corporeis oculis cernimus et [*] [*]

corporeo sensu diiudicamus, tale aliquid accidat. nam cum
de fonte interrogati non possumus dicere, quod ipse sit fluuius,
nec de fluuio interrogati possumus eum fontem uocare, rursus
potionem, quae de fonte uel fluuio est, nec fluuium possumus
appellare nec fontem, tamen in hac trinitate aquam nominamus
et cum de singulis quaeritur, singillatim aquam respondemus.
nam si quaero, utrum in fonte aqua sit, respondetur
aqua; et si quaeram, utrum aqua sit in fluuio, nihil aliud
respondetur, et in illa potione non poterit alia esse responsio;
nec tamen eas tres aquas, sed unam dicimus. sane cauendum
est, ne quisquam ineffabilem illius maiestatis substantiam sicut
fontem istum uisibilem atque corporeum uel fluuium uel
potionem cogitet. in his enim aqua illa, quae nunc in fonte
est, exit in fluuium nec in se manet; et cum de fluuio uel
de fonte in potionem transit, non ibi permanet, unde sumitur.
itaque fieri potest, ut eadem aqua nunc ad fontis appellationem
pertineat, nunc ad fluuii, nunc ad potionis, cum in illa trinitate
dixerimus non posse fieri, ut pater ipse aliquando sit
filius, aliquando spiritus sanctus. sicut in arbore radix non
est nisi radix nec robur est aliud quam robur nec ramos nisi
ramos possumus dicere; non enim quod dicitur radix, potest [*] [*]
dici et robur et rami; nec lignum, quod pertinet ad radicem,
potest aliquo transitu nunc in radice esse, nunc in robore,
nunc in ramis, sed tantummodo in radice, cum illa regula
nominis maneat, ut radix lignum sit et robur lignum et rami
lignum, nec tamen tria ligna dicantur, sed unum. aut si haec
habent aliquam dissimilitudinem, ut possint non absurde tria
ligna nominari, ut etiam tria ligna dici possunt propter firmitatis
diuersitatem, illud certe omnes concedunt, si ex uno
fonte tria pocula inpleantur, posse dici tria pocula, tres autem
aquas non posse dici, sed omnino unam aquam, quamquam
de singulis poculis interrogatus in quolibet horum aquam
esse respondeas, quamuis nullus hic transitus fiat, sicut de
fonte in fluuium dicebamus. sed haec non propter illius diuinae
naturae similitudinem, sed propter uisibilium etiam unitatem
corporalia exempla data sunt, ut intellegeretur fieri posse, ut
aliqua tria non tantum singillatim, sed etiam simul singulare
nomen obtineant, ne quisquam miretur et absurdum putet,
quod deum dicimus patrem, deum filium, deum spiritum
sanctum nec tamen tres deos in ista trinitate, sed unum
unamque substantiam.

Et de patre quidem ac filio multis libris disseruerunt [*]

docti et spiritales uiri, quibus, quantum homines hominibus
poterant, et quemadmodum non unus esset pater et filius,
sed unum essent, et quid proprie pater esset et quid filius,
insinuare conati sunt: quod ille genitor, ille genitus; ille non
de filio, ille de patre; ille huius principium, unde et caput
Christi dicitur, quamuis et Christus principium, sed
non patris; hic uero illius imago, quamuis nulla ex parte
dissimilis et omnino indifferenter aequalis. tractantur haec
latius ab eis, qui non tam breuiter quam nos totius Christianae
fidei professionem uolunt explicare. itaque, in quantum filius
est, de patre accepit, ut sit, cum ille de filio id non acceperit:
et in quantum hominem mutabilem, scilicet creaturam in
melius commutandam, ineffabili misericordia temporali dispensatione
suscepit, multa de illo in scripturis inueniuntur ita
dicta, ut inpias haereticorum mentes prius uolentes docere
quam nosse in errorem miserint, ut putarent eum non aequalem
patri nec eiusdem esse substantiae, qualia sunt illa:
quoniam pater maior me est, et: caput mulieris
uir, caput uiri Christus, caput autem Christi deus,
et: tunc et ipse subiectus erit ei, qui illi subiecit [*] [*]
omnia, et: uado ad deum meum et deum uestrum,
et nonnulla huius modi: quae omnia posita sunt, non ut
naturae atque substantiae inaequalitatem significent, ne falsa
sint illa: ego et pater unum sumus, et: qui me uidit,
uidit et patrem meum, et: deus erat uerbum — non
enim factus deus, cum omnia per ipsum facta sint —
et: non rapinam arbitratus est esse aequalis deo
et cetera talia, sed illa posita sunt partim propter administrationem
suscepti hominis, qua dicitur: semet ipsum
exinaniuit — non quia mutata est illa sapientia, cum sit
omnino incommutabilis, sed quia tam humiliter hominibus
innotescere uoluit — partim ergo propter hanc administrationem
illa ita scripta sunt, de quibus haeretici calumniantur,
partim propterea, quia filius patri debet, quod est, hoc etiam
debens utique patri, quod eidem patri aequalis aut par est;
pater autem nulli debet quidquid est.

De spiritu autem sancto nondum tam copiose ac diligenter
disputatum est a doctis et magnis diuinarum scripturarum
tractatoribus, ut intellegi facile possit eius proprium,
quo proprio fit, ut eum neque filium neque patrem dicere
possimus, sed tantum spiritum sanctum, nisi quod eum donum [*] [*]

dei esse praedicant, ut deum credamus non se ipso inferius
donum dare. seruant tamen, ut non genitum spiritum sanctum
tamquam filium de patre praedicent — unicus enim est
Christus — nec de filio tamquam nepotem summi patris nec
tamen id quod est nulli debere, sed patri, ex quo omnia, ne
duo constituamus principia sine principio, quod falsissimum
et absurdissimum est et non catholicae fidei, sed quorundam
haereticorum errori proprium. ausi sunt tamen quidam ipsam
communionem patris et filii atque, ut ita dicam, deitatem,
quam Graeci dsotTj-ca appellant, spiritum sanctum credere: ut,
quoniam pater deus et filius deus, ipsa deitas, qua sibi copulantur
et ille gignendo filium et ille patri cohaerendo, ei a
quo est genitus aequetur. hanc ergo deitatem, quam etiam
dilectionem in se inuicem amborum caritatemque uolunt intellegi,
spiritum sanctum appellatum dicunt multisque scripturarum
documentis adsunt huic opinioni suae: siue illo, quod
dictum est: quoniam caritas dei diffusa est in cordibus
nostris per spiritum sanctum qui datus est
nobis, siue aliis multis talibus testimoniis, et eo ipso, quod
per spiritum sanctum reconciliamur deo: unde etiam cum [*] [*]
donum dei dicitur, satis significari uolunt caritatem dei esse
spiritum sanctum. non enim reconciliamur illi nisi per dilectionem,
qua etiam filii dei appellamur, non iam sub timore
tamquam serui, quia consummata dilectio foras mittit
timorem, et spiritum libertatis accepimus, in quo clamamus:
abba pater. et quia reconciliati et in amicitiam
reuocati per caritatem poterimus omnia dei secreta cognoscere,
propterea de spiritu sancto dicitur: ipse uos inducet in
omnem ueritatem; propterea et confidentia praedicandae
ueritatis, qua inpleti sunt in aduentu eius apostoli, recte
caritati tribuitur, quia et diffidentia timori datur, quem consummatio
caritatis excludit. et ideo donum dei dicitur, quia
eo quod quisque nouit non fruitur, nisi id diligat. frui autem
sapientia dei nihil est aliud quam ei dilectione cohaerere,
neque quisquam in eo quod percipit permanet nisi dilectione;
et ideo spiritus sanctus dicitur, quoniam ad permanendum
sanciuntur quaecumque sanciuntur nec dubium est a sanciendo
sanctitatem uocari. maxime autem illo testimonio utuntur
assertores huius sententiae, quod scriptum est: quod natum
est de carne, caro est; et quod natum est de spiritu,
spiritus est, quoniam deus spiritus est. hic enim [*] [*]
regenerationem nostram dicit, quae non secundum Adam de
carne est, sed secundum Christum de spiritu sancto. quapropter
si spiritus sancti hoc loco facta est commemoratio, cum dictum
est, quoniam deus spiritus est, animaduertendum dicunt
non dictum esse quoniam spiritus deus est), sed: quoniam
deus spiritus est, ut ipsa deitas patris et filii hoc loco
dicta sit deus, quod est spiritus sanctus. huc accedit aliud
testimonium, quod dicit Iohannes apostolus, quoniam deus
dilectio est. etiam hic enim non ait \'dilectio deus est\',
sed: deus dilectio est, ut ipsa deitas dilectio intellegatur.
et quod in illa enumeratione conexarum sibi rerum, ubi dicitur:
omnia uestra sunt, uos autem Christi, Christus
autem dei, et: caput mulieris uir, caput uiri Christus,
caput autem Christi deus, nulla fit commemoratio
spiritus sancti, ad hoc pertinere dicunt, quia non fere in his,
quae sibi conexa sunt, numerari solet ipsa conexio. unde in
illo etiam loco trinitatem ipsam uidentur agnoscere, qui legunt
adtentius, cum dicitur: quoniam ex ipso et per ipsum
et in ipso sunt omnia: ex ipso, tamquam ex eo, qui
nulli debet quod est; per ipsum, tamquam per mediatorem;
in ipso, tamquam in eo, qui continet, id est copulatione
coniungit.

Huic sententiae contradicunt, qui arbitrantur istam
communionem, quam siue deitatem siue dilectionem [*] [*]

caritatemue appellamus, non. esse substantiam; quaerunt autem
secundum substantiam sibi exponi spiritum sanctum, nec
intellegunt non aliter potuisse dici: deus dilectio est, nisi
substantia esset dilectio. ducuntur quippe consuetudine rerum
corporalium, quoniam, si duo sibi corpora copulentur, ita ut
iuxta inuicem conlocentur, ipsa copulatio non est corpus,
quandoquidem separatis illis corporibus, quae copulata fuerant,
nulla inuenitur; nec tamen quasi discessisse et migrasse
intellegitur, sicut illa corpora. sed hi tales cor mundum
faciant, quantum possunt, ut uidere ualeant in dei substantia
non esse aliquid tale, quasi aliud ibi sit substantia, aliud
quod accidat substantiae, et non sit substantia; sed quidquid
ibi intellegi potest, substantia est. uerum haec dici possunt
facile et credi; uideri autem nisi corde puro quomodo se
habeant, omnino non possunt. quapropter siue ista uera sit
sententia, siue aliud aliquid sit, fides inconcussa tenenda est,
ut deum dicamus patrem, deum filium, deum spiritum sanctum,
neque tres deos, sed istam trinitatem unum deum, neque
diuersas naturas, sed eiusdem substantiae, neque ut pater
aliquando sit filius, aliquando spiritus sanctus, sed pater
semper pater et filius semper filius et spiritus sanctus semper
spiritus sanctus. nec temere de inuisibilibus aliquid adfirmemus
tamquam scientes, sed tamquam credentes, quoniam uideri
nisi mundato corde non possunt. et si quis ea uidet in hac [*] [*] [*]
uita ex parte, ut dictum est, atque in aenigmate, non
potest efficere, ut et ille uideat, cui loquitur, si cordis sordibus
inpeditur. beati autem mundi corde, quoniam ipsi
deum uidebunt. haec fides est de deo conditore et renouatore
nostro.