De civitate dei (3.9)

CAPUT VIIII. An illam pacem, quae sub Numae regno fuit, deos praestitisse credendum sit.

Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuuisse
creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani
portas, quae bellis patere adsolent, clauderet, eo merito scilicet,
quia Romanis multa sacra constituit. Illi uero homini pro
tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus
scisset inpendere et perniciosissima curiositate neglecta Deum
uerum uera pietate perquirere. Nunc autem non ei di contulerunt
illud otium, sed eum minus fortasse decepissent, si
otiosum minime repperissent. Quanto enim minus eum occupatum
inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. Nam quid
ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi uel illi
ciuitati consociare potuerit, Varro prodit, quod, si Domino
placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia
de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est
pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut
sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos
et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae
uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa
tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An
utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta
celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur;
postea uero iam erant, quae ut prodessent custodiebantur.
Quid ergo est, quod illi quadraginta tres uel, ut alii
uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti [*] [*]

sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis,
qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque
tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque
ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus
post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani
claudere potuerunt?