De civitate dei (3.14)

CAPUT XIIII. De inpietate belli, quod Albanis Romani intulerunt, et de uictoria dominandi libidine adepta.

Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo
non solum suo, sed etiam Romanorum in bellum Albani prouocati
sunt, quia uidelicet pax Numae tam longa uiluerat!
Quam crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et
utriusque comminutio ciuitatis! Alba namque illa, quam filius
Aeneae creauit Ascanius, Romae mater proprior ipsa quam
Troia, a Tullo Hostilio rege prouocata conflixit, confligens
autem et adflicta est et adfiixit, donec multorum taederet pari
defectione certaminum. Tunc euentum belli de tergeminis
hinc adque inde fratribus placuit experiri; a Romanis tres
Horatii, ab Albanis autem tres Curiatii processerunt; a Curiatiis
tribus Horatii duo, ab uno autem Horatio tres Curiatii superati
et extincti sunt. Ita Roma extitit uictrix ea clade etiam in
certamine extremo, ut de sex unus rediret domum. Cui
damnum in utrisque, cui luctus, nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii
posteris, nisi proli Veneris nisi nepotibus Iouis? Nam et hoc
plus quam ciuile bellum fuit, quando filia ciuitas cum ciuitate
matre pugnauit. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae
ultimae atrox adque horrendum malum. Nam ut erant ambo
populi prius amici (uicini quippe adque cognati), uni Curiatiorum
desponsata fuerat Horatiorum soror; haec postea quam
sponsi spolia in uictore fratre conspexit, ab eodem fratre, [*]

quoniam fleuit, occisa est. Humanior huius unius feminae
quam uniuersi populi Romani mihi fuisse uidetur adfectus.
Illa quem uirum iam fide media retinebat, aut forte etiam
ipsum fratrem dolens, qui eum occiderat cui sororem promiserat,
puto quod non culpabiliter fleuerit. Unde enim aput
Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua
peremtum manu? Unde Marcellus Syracusanam ciuitatem
recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas
subito concidisse communem cogitans condicionem flendo
miseratus est? Quaeso ab humano inpetremus adfectu, ut
femina sponsum suum a fratre suo peremtum sine crimine
fleuerit, si uiri hostes a se uictos etiam cum laude fleuerunt.
Ergo sponso a fratre inlatam mortem quando femina illa
flebat, tunc se contra matrem ciuitatem tanta strage bellasse
et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione uicisse Roma
gaudebat.

Quid mihi obtenditur nomen laudis nomenque uictoriae?
Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur,
nuda pensentur, nuda iudicentur. Causa dicatur Albae, sicut
Troiae adulterium dicebatur. Nulla talis, nulla similis inuenitur;
tantum ut resides moueret

Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis

Agmina.

Illo itaque uitio tantum scelus perpetratum est socialis belli
adque cognati, quod uitium Sallustius magnum transeunter
adtingit. Cum enim laudans breuiter antiquiora commemorasset
tempora, quando uita hominum sine cupiditate agitabatur et
sua cuique satis placebant: (Postea uero, inquit, quam in
Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere [*] [*]
urbes adque nationes subigere, libidinem dominandi causam
belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare\',
et cetera quae ipse instituerat dicere. Mihi huc usque satis
sit eius uerba posuisse. Libido ista dominandi magnis malis
agitat et conterit humanum genus. Hac libidine Roma tunc
uicta Albam se uicisse triumphabat et sui sceleris laudem
gloriam nominabat, quoniam laudatur, inquit scriptura
nostra, peccator in desideriis animae suae et qui
iniqua gerit benedicitur. Fallacia igitur tegmina et
deceptoriae dealbationes auferantur a rebus, ut sincero inspiciantur
examine. Nemo mihi dicat: magnus ille adque ille, quia
cum illo [et illo] pugnauit et uicit. Pugnant etiam gladiatores,
uincunt etiam ipsi, habet praemia laudis et illa crudelitas;
sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam
illorum armorum quaerere gloriam. Et tamen si in harenam
procederent pugnaturi inter se gladiatores, quorum alter filius,
alter esset pater, tale spectaculum quis ferret? quis non
auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris, alterius
filiae ciuitatis inter se armorum potuit esse certamen? An
ideo diuersum fuit, quod harena illa non fuit, et latiores
campi non duorum gladiatorum, sed in duobus populis multorum
funeribus inplebantur, nec amphitheatro cingebantur
illa certamina, sed uniuerso orbe et tunc uiuis et posteris, quo
usque ista fama porrigitur, inpium spectaculum praebebatur?

Vim tamen patiebantur studii sui di illi praesides imperii
Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores, [*] [*]

donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremtos etiam
ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus
adderetur, ne minus haberet mortium etiam Roma quae
uicerat. Deinde ad fructum uictoriae Alba subuersa est, ubi
post Ilium, quod Graeci euerterunt, et post Lauinium, ubi
Aeneas regnum peregrinum adque fugitiuum constituerat,
tertio loco habitauerant numina illa Troiana. Sed more suo
etiam inde iam fortasse migrauerant, ideo deleta est. Discesserant
uidelicet omnes adytis arisque relictis di, quibus imperium
illud steterat. Discesserant sane ecce iam tertio, ut eis quarta
Roma prouidentissime crederetur. Displicuerat enim et Alba,
ubi Amulius expulso fratre, et Roma placuerat, ubi Romulus
occiso fratre regnauerat. Sed antequam Alba dirueretur, transfusus
est, inquiunt, populus eius in Romam, ut ex utraque
una ciuitas fieret. Esto, ita factum sit; urbs tamen ilia,
Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum,
ab urbe filia mater euersa est; ut autem belli reliquiae ex
duobus populis unum facerent, miserabile coagulum multus
ante fusus utriusque sanguis fuit. Quid iam singillatim dicam
sub ceteris regibus totiens eadem bella renouata, quae uictoriis
finita uidebantur, et tantis stragibus iterum iterumque confecta,
iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et
generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non paruum
indicium calamitatis huius fuit, quod portas belli nullus clausit
illorum. Nullus ergo illorum sub tot dis praesidibus in pace
regnauit.