De civitate dei (3.13)

CAPUT XIII. Quo iure, quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia.

Quo modo nec Iuno, quae cum Ioue suo iam fouebat

Romanos rerum dominos gentemque togatam,

nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuuare, ut bono et
aequo more coniugia mererentur, cladesque tanta inruit huius
inopiae, ut ea dolo raperent moxque conpellerentur pugnare
cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis
conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt
in hac conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam
multis utrimque uulneribus et funeribus tam propinquorum et
confinium istae uictoriae constiterunt! Propter unum Caesarem
socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris
filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto doloris instinctu
Lucanus exclamat:

Bella per Emathios plus quam ciuilia campos

Iusque datum sceleri canimus.

Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus cruentis
ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent, nec illae
auderent flere patres occisos, ne offenderent uictores maritos,
quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent uota nesciebant.
Talibus nuptiis populum Romanum non Venus, sed
Bellona donauit; aut fortassis Allecto illa inferna furia iam
eis fauente Iunone plus in illos habuit licentiae, quam cum
eius precibus contra Aenean fuerat excitata. Andromacha [*] [*]
felicius captiuata est, quam illa conubia Romana nupserunt.
Licet seruiles, tamen post eius amplexus nullum Troianorum
Pyrrhus occidit; Romani autem soceros interficiebant in proeliis,
quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Illa uictori
subdita dolere tantum suorum mortem potuit, non timere;
illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus
uiris timebant, redeuntibus dolebant, nec timorem
habentes liberum nec dolorem. Nam propter interitum ciuium
propinquorum, fratrum parentum aut pie cruciabantur. aut
crudeliter laetabantur uictoriis maritorum. Huc accedebat,
quod, ut sunt alterna bellorum, aliquae parentum ferro amiserunt
uiros, aliquae utrorumque ferro et parentes et uiros.
Neque enim et aput Romanos parua fuerunt illa discrimina, si
quidem ad obsidionem quoque peruentum est ciuitatis clausisque
portis se tuebantur; quibus dolo apertis admissisque
hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox
inter generos socerosque pugna commissa est, et raptores illi
etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas
grauius foedabant pristinas, quamuis et ipsas pudendas lugendasque
uictorias. Hic tamen Romulus de suorum iam uirtute
desperans Iouem orauit ut starent, adque ille hac occasione
nomen Statoris inuenit; nec finis esset tanti mali, nisi raptae
illae laceratis crinibus emicarent et prouolutae parentibus
iram eorum iustissimam non armis uictricibus, sed supplici
pietate sedarent. Deinde [Titum] Tatium regem Sabinorum
socium regni Romulus ferre conpulsus est, germani consortis
inpatiens: sed quando et istum diu toleraret, qui fratrem
geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto, ut maior
deus esset, regnum solus obtinuit. Quae sunt ista iura nuptiarum,
quae inritamenta bellorum, quae foedera germanitatis [*]
adfinitatis, societatis diuinitatis? quae postremo sub tot dis
tutoribus uita ciuitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa
possent, nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo
in alia festinaret.