De civitate dei (3.10)

CAPUT X. An optandum fuerit, ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium, cum eo studio, quo sub Numa actum est, et quietum esse potuisset et tutum.

An respondent, quod nisi adsiduis sibique continuo succedentibus
bellis Romanum imperium tam longe lateque non
posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea uero
causa! Ut magnum esset imperium, quur esse deberet inquietum?
Nonne in corporibus hominum satius est modicam
staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam
perpetuis adflictionibus peruenire, nec cum perueneris
requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto maioribus
agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum
boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius,
ubi ait: \'Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id
primum fuit) diuersi pars ingenium, alii corpus exercebant;
etiamtum uita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique
satis placebant\'. An ut tam multum augeretur imperium, debuit
fieri quod Vergilius detestatur, dicens:

Deterior donec paulatim et decolor aetas

Et belli rabies et amor successit habendi?

[*] [*]
Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio
Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis
resistere cogebat non auiditas adipiscendae laudis humanae,
sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam
postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus
moribus agris aucta satis prospera satisque pollens uidebatur,
sicut pleraque mortalium habentur, inuidia ex opulentia orta
est. Igitur reges populique finitimi bello tentare; pauci ex
amicis auxilio esse, nam ceteri metu perculsi a periculis
aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare,
alius alium hortari, hostibus obuiam ire, libertatem patriam
parentesque armis tegere. Post ubi pericula uirtute propulerant,
sociis adque amicis auxilia portabant magisque dandis quam
accipiendis beneficiis amicitias parabant). Decenter his artibus
Roma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset,
utrum inruebant inprobi belloque tentabant, an nihil eorum
fiebat, ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam
tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur:
quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio
impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur
et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si
in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu
di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt,
qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales
etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit
siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes
quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed [*] [*]
I
si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore
potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper
in potestate haberent paces bellicasque uictorias, quae semper
fere per humanorum animorum motus accidunt; quas tamen
plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae
multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes,
sed etiam ipsa Romana confitetur historia.