De civitate dei (2.25)

CAPUT XXV. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi diuinam exempli sui interponunt auctoritatem.

Illinc uero quis non intellegat, quis non uideat, nisi qui
tales deos imitari magis elegit quam diuina gratia ab eorum
societate separari, quantum moliantur maligni isti spiritus
exemplo suo uelut diuinam auctoritatem praebere sceleribus?
quod etiam in quadam Campaniae lata planitie, ubi non
multo post ciuiles acies nefario proelio conflixerunt, ipsi inter
se prius pugnare uisi sunt. Namque ibi auditi sunt primum
ingentes fragores, moxque multi se uidisse nuntiarunt per
aliquot dies duas acies proeliari. Quae pugna ubi destitit,
uestigia quoque uelut hominum et equorum, quanta de illa
conflictatione exprimi poterant, inuenerunt. Si ergo ueraciter
inter se numina pugnauerunt, iam bella ciuilia excusantur humana;
consideretur tamen quae sit talium deorum uel malitia
uel miseria: si autem se pugnasse finxerunt, quid aliud egerunt,
nisi ut sibi Romani bellando ciuiliter tamquam deorum exemplo [*]

nullum nefas admittere uiderentur? Iam enim coeperant bella
ciuilia, et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda
praecesserat. Iam multos mouerat, quod miles quidam, dum
occiso spolia detraheret, fratrem nudato cadauere agnouit ac
detestatus bella ciuilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori
adiunxit. Ut ergo huius tanti mali minime taederet, sed
armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret, noxii
daemones, quos illi deos putantes colendos et uenerandos
arbitrabantur, inter se pugnantes hominibus apparere uoluerunt,
ne imitari tales pugnas ciuica trepidaret adfectio, sed potius
humanum scelus diuino excusaretur exemplo. Hac astutia
maligni spiritus etiam ludos, unde multa iam dixi, scaenicos
sibi dicari sacrarique iusserunt, ubi tanta deorum flagitia
theatricis canticis adque fabularum actionibus celebrata et
quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet, sed
tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret, securus
imitaretur. Ne quis itaque existimaret in deos conuicia potius
quam eis dignum aliquid scriptitasse, ubicumque illos inter
se pugnasse poetae commemorarunt, ipsi ad decipiendos
homines poetarum carmina firmauerunt, pugnas uidelicet suas
non solum per scaenicos in theatro, uerum etiam per se ipsos
in campo humanis oculis exhibentes.

Haec dicere conpulsi sumus, quoniam pessimis moribus
ciuium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse
nullamque remansisse ante aduentum Christi Iesu domini
nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. [*]

Quam perditionem dis suis non inputant, qui mala transitoria,
quibus boni, seu uiuant seu moriantur, perire non possunt,
Christo nostro inputant: cum Christus noster tanta frequentet
pro moribus optimis praecepta contra perditos mores; di
uero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum
suo cultore populo pro illa re publica, ne periret; immo eosdem
mores uelut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo
egerunt potius, ut periret. Quam non ideo tunc perisse quisquam,
ut arbitror, iam dicere audebit, quia \'discessere omnes
adytis arisque relictis di\', uelut amici uirtutibus, cum uitiis
hominum offenderentur; quia tot signis extorum auguriorum
uaticiniorum, quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque
proeliorum iactare et commendare gestiebant, conuincuntur
fuisse praesentes; qui si uere abscessissent, mitius
Romani in bella ciuilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus
exarsissent.