De civitate dei (2.23)

CAPUT XXIII. Varietates rerum temporalium non ex fauore aut inpugnatione daemonum, sed ex ueri Dei pendere iudicio.

Quid quod etiam uidentur eorum adfuisse cupiditatibus
inplendis, et ostenduntur non praefuisse refrenandis, qui enim
Marium nouum hominem et ignobilem, cruentissimum auctorem
bellorum ciuilium adque gestorem, ut septiens consul fieret
adiuuerunt adque ut in septimo suo consulatu moreretur senex
nec in manus Syllae futuri mox uictoris inrueret. Si enim ad
haec eum di eorum non iuuerunt, non parum est quod fatentur
etiam non propitiis dis suis posse accidere homini istam
temporalem, quam nimis diligunt, tantam felicitatem et posse [*]

homines, sicut fuit Marius, salute uiribus, opibus honoribus,
dignitate longaeuitate cumulari et perfrui dis iratis; posse etiam
homines, sicut fuit Regulus, captiuitate seruitute inopia, uigiliis
doloribus excruciari et emori dis amicis. Quod si ita esse
concedunt, conpendio nihil eos prodesse et coli superfluo
confitentur. Nam si uirtutibus animi et probitati uitae, cuius
praemia post mortem speranda sunt, magis contraria ut populus
disceret institerunt; si nihil etiam in his transeuntibus et
temporalibus bonis uel eis quos oderunt nocent, uel eis quos
diligunt prosunt, ut quid coluntur, ut quid tanto studio colendi
requiruntur? Quur laboriosis tristibusque temporibus, tamquam
offensi abscesserint, murmuratur et propter eos Christiana
religio conuiciis indignissimis laeditur? Si autem habent in
his rebus uel beneficii uel maleficii potestatem, quur in eis
adfuerunt pessimo uiro Mario, et optimo Regulo defuerunt?
An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod
si propterea magis timendi et colendi putantur, neque hoc
putentur; neque enim minus eos inuenitur Regulus coluisse
quam Marius. Nec ideo uita pessima eligenda uideatur, quia
magis Mario quam Regulo di fauisse existimantur. Metellus
enim Romanorum laudatissimus, qui habuit quinque filios
consulares, etiam rerum temporalium felix fuit, et Catilina
pessimus obpressus inopia et in bello sui sceleris prostratus
infelix, et uerissima adque certissima felicitate praepollent
boni Deum colentes, a quo solo conferri potest.

Illa igitur res publica malis moribus cum periret, nihil di
eorum pro dirigendis uel pro corrigendis egerunt moribus, ne
periret; immo deprauandis et corrumpendis addiderunt moribus,
ut periret. Nec se bonos fingant, quod uelut offensi ciuium [*]

iniquitate discesserint. Prorsus ibi erant; produntur, conuincuntur;
nec subuenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt.
Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae
deae in luco eius commendatus est, ut ei omnia prosperaret,
et ex summa desperatione reuersus incolumis in Urbem duxit
crudelem crudelis exercitum; ubi quam cruenta, quam inciuilis
hostilique inmanior eius uictoria fuerit, eos qui scripserunt legant
qui uolunt. Sed hoc, ut dixi, omitto, nec Maricae nescio cui
tribuo Marii sanguineam felicitatem, sed occultae potius prouidentiae
Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore
liberandos, qui non studiis agunt, sed haec prudenter aduertunt,
quia, etsi aliquid in his rebus daemones possunt, tantum
possunt, quantum secreto omnipotentis arbitrio permittuntur,
ne magnipendamus terrenam felicitatem, quae sicut Mario
malis etiam plerumque conceditur, nec eam rursus quasi
malam arbitremur, cum ea multos etiam pios ac bonos unius
ueri Dei cultores inuitis daemonibus praepolluisse uideamus,
nec eosdem inmundissimos spiritus uel propter haec ipsa
bona malaue terrena propitiandos aut timendos existimemus,
quia, sicut ipsi mali homines in ten\'a, sic etiam illi non
omnia quae uolunt facere possunt, nisi quantum illius ordinatione
sinitur, cuius plene iudicia nemo conprehendit, iuste
nemo reprehendit.