De civitate dei (2.22)

CAPUT XXII. Quod dis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret.

Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem, quamlibet
laudabilem dicant istam fuisse uel esse rem publicam, secundum
eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi aduentum
pessima ac flagitiosissima facta erat; immo uero nulla
erat adque omnino perierat perditissimis moribus. Ut ergo
non periret, di custodes eius populo cultori suo dare praecipue
uitae ac morum praecepta debuerunt, a quo tot templis, tot
sacerdotibus et sacrificiorum generibus, tam multiplicibus [*] [*]

uariisque sacris, tot festis sollemnitatibus, tot tantorumque
ludorum celebritatibus colebantur; ubi nihil daemones nisi
negotium suum egerunt, non curantes quem ad modum illi
uiuerent, immo curantes ut etiam perdite uiuerent, dum tamen
honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. Aut si
dederunt, proferatur ostendatur legatur, quas deorum leges
illi ciuitati datas contemserint Gracchi, ut seditionibus cuncta
turbarent, quas Marius et Cinna et Carbo, ut in bella etiam
progrederentur ciuilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter
gesta crudeliusque finita, quas denique Sylla ipse, cuius uitam
mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae
quis non exhorreat? quis illam rem publicam non tunc perisse
fateatur?

An forte propter huiusce modi ciuium mores Yergilianam
illam sententiam, sicut solent, pro defensione deorum suorum
obponere audebunt:.

Discessere omnes adytis arisque relictis

Di, quibus imperium hoc steterat?

Primum si ita est, non habent quur querantur de religione
Christiana, quod hac offensi eos di sui deseruerint, quoniam
quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis
altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas
abegerunt. Sed tamen haec numinum turba ubi erat, cum
longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma
capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc
enim tota Urbe in hostium potestatem redacta collis solus
Capitolinus remanserat, qui etiam ipse caperetur, nisi saltem [*] [*]
anseres dis dormientibus uigilarent. Unde paene in superstitionem
Aegyptiorum bestias auesque colentium Roma deciderat,
cum anseri sollemnia celebrabant. Verum de his aduenticiis
et corporis potius quam animi malis, quae uel ab
hostibus uel alia clade accidunt, nondum interim disputo:
nunc ago de labe morum, quibus primum paulatim decoloratis,
deinde torrentis modo praecipitatis tanta quamuis integris
tectis moenibusque facta est ruina rei publicae, ut magni
auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. Recte
autem abscesserant, ut amitteretur, omnes adytis arisque
relictis di, si eorum de bona uita adque iustitia ciuitas praecepta
contemserat. Nunc uero quales, quaeso, di fuerunt, si noluerunt
cum populo cultore suo uiuere, quem male uiuentem
non docuerant bene uiuere?