De civitate dei (2.13)

CAPUT XIII. Debuisse intellegere Romanos, quod di eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore diuino.

Sed responderet mihi fortasse, si uiueret: Quo modo nos
ista inpunita esse nollemus, quae ipsi di sacra esse uoluerunt,
cum ludos scaenicos, ubi talia celebrantur dictitantur actitantur,
et Romanis moribus inuexerunt et suis honoribus dicari exhiberique
iusserunt? Quur non ergo hinc magis ipsi intellecti
sunt non esse di ueri nec omnino digni, quibus diuinos honores
deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret
minimeque oporteret, si ludos expeterent agendos conuiciis [*]

Romanorum, quo modo quaeso colendi putati sunt, quo modo
non detestandi spiritus intellecti, qui cupiditate fallendi inter
suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque
Romani, quamuis iam superstitione noxia premerentur, ut illos
deos colerent, quos uidebant sibi uoluisse scaenicas turpitudines
consecrari, suae tamen dignitatis memores ac pudoris
actores talium fabularum nequaquam honorauerunt more Graecorum,
sed, sicut aput Ciceronem idem Scipio loquitur, \'cum
artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent, genus
id hominum non modo honore ciuium reliquorum carere, sed
etiam tribu moueri notatione censoria uoluerunt.\' Praeclara
sane et Romanis laudibus adnumeranda prudentia; sed uellem
se ipsa sequeretur, se imitaretur. Ecce enim recte, quisquis
ciuium Romanorum esse scaenicus elegisset, non solum ei
nullus ad honorem dabatur locus, uerum etiam censoris nota
tribum tenere propriam minime sinebatur.s o animum ciuitatis
laudis auidum germaneque Romanum! Sed respondeatur mihi:
qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore
pelluntur, et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur?
Illas theatricas artes diu uirtus Romana non nouerat, quae
si ad oblectamentum uoluptatis humanae quaererentur, uitio
morum inreperent humanorum. Di eas sibi exhiberi petierunt:
quo modo ergo abicitur scaenicus, per quem colitur Deus?
et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor, si
adoratur exactor? In hac controuersia Graeci Romanique concertent.
Graeci putant recte se honorare homines scaenicos,
quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos; Romani uero [*] [*]
hominibus scaenicis nec plebeiam tribum, quanto minus senatoriam
curiam dehonestari sinunt. In hac disceptatione huiusce
modi ratiocinatio summam quaestionis absoluit. Proponunt
Graeci: Si di tales colendi sunt, profecto etiam tales homines
honorandi. Adsumunt Romani: Sed nullo modo tales homines
honorandi sunt. Concludunt Christiani: Nullo modo igitur di
tales colendi sunt.