Exameron (2.8-2.12)

Propositum igitur nobis est quia dixit deus: fiat [*] firmamentum
in medio aquae et sit discernens inter
aquam et aquam. et hinc tractatur, utrum hoc firmamentum
appellet, quod ante iam fecit, de quo scriptum est: in principio
fecit deus caelum et terram. nec fallit quod aliqui
ante nos ita acceperint, eo quod supra creatum auctore deo et
conditum caelum scriptura expresserit, hic expositionem operis [*] [*]
creationisque diffuderit, ut ibi quasi summa operis breuiter
conprehensa sit, hic operationis qualitas per ipsas concurrentium
rerum digesta sit species. sed mouet nos quia et [*]
nomen aliud significatur et species solidior et causa discernitur
et persona cooperatoris adiungitur. sic enim scriptum est:
et discreuit deus inter medium aquae, quae erat
sub firmamento, et inter medium aquae, quae erat
super firmamentum.

et primo uolunt id destruere quod frequenti
scripturarum lectione inolitum nostris et inpressum est
mentibus, quia aquae super caelos esse non possunt, dicentes
rotundum esse orbem illum caeli, cuius in medio terra sit, et
in illo circuitu aquam stare non posse, quod necesse est defluat et [*]
labatur, cum de superioribus ad inferiora decursus est. quomodo
enim aqua super orbem stare ut aiunt potest, cum orbis ipse
uoluatur? haec est illa uersutia dialecticae. da mihi unde
tibi respondeam. quod si non detur, nullum uerbum refertur.
petunt sibi concedi axem caeli torqueri motu concito, orbem
autem terrae esse inmobilem, ut astruant aquas super caelos
esse non posse, quod omnes eas uoluendo se axis effunderet, [*]
quasi uero, ut concedamus illis quod postulant et secundum
eorum opiniones illis respondeam, negare possint in illa
altitudine et profundo uel longitudinem esse et latitudinem,
quam nemo potest conprebendere nisi is qui inpletur in.
omnem plenitudinem dei, ut apostolus ait. quis enim facile [*] [*]

poterit esse diuini operis aestimator? est ergo latitudo in
ipsa caeli altitudine. sunt etiam, ut de his dicamus quae
scire possumus, pleraque aedificia foris rotunda, intus quadrata [*]
et foris quadrata, intus rotunda, quibus superiora plana sunt,
in quibus aqua haerere soleat. quae tamen ideo dicimus, ut
aduertant opiniones suas opinionibus ueri similioribus reuinci
posse et desinant tantum opus dei humanae operationis et
nostrae possibilitatis contemplatione metiri.

nos autem scripturarum
seriem atque ordinem sequimur et opus contemplatione
aestimamus auctoris, quid dictum sit et quis[*]
dixerit et cui foueri. iiatfiat mquitinquit tirmamentumfirmamentum in
medio aquae et sit discernens inter aquas. audio firmamentum
fieri praecepto, quo diuideretur aqua et ab inferiore
superior discerneretur. quid hoc manifestius? qui iussit discerni
aquam interiecto et medio firmamento prouidit quemadmodum
diuisa atque discreta manere possit. sermo dei uirtus
naturae est et diuturnitas substantiae, quoad uelit eam manere [*]
qui statuit, sicut scriptum est: statuit ea in saeculum et
in saeculum saeculi; praeceptum posuit, et non praeteribit.
et ut scias quia de istis aquis hoc dixit, quas tu
negas posse in superioribus caeli esse, audi superiora: laudate
eum caeli caelorum et aquae, quae super caelos sunt,
laudent nomen domini. nonne quasi aduersanti tibi dixit:
quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandauit et creata
sunt: statuit ea in saeculum et in saeculum saeculi;
praeceptum posuit, et non praeteribit. an non uidetur tibi
auctor idoneus, qui legem suo operi daret? deus est qui [*] [*]

dicit, uenerabilis naturae, inaestimabilis magnitudine, inmensus
in remunerationibus, inconprehensibilis in operibus eius, cuius [*]
altitudinem sapientiae quis inuestigare facilis ? sed dicit filio
id est brachio suo, dicit uirtuti suae, dicit sapientiae suae,
dicit iustitiae. et facit filius quasi potens, facit quasi uirtus
dei, facit quasi sapientia dei, facit quasi iustitia diuina. cum
haec audis, quid miraris si supra firmamentum caeli potuit
tantae maiestatis operatione unda suspendi?

De aliis haec colligite, de his quae uidentur oculis hominum,
quomodo ad Iudaeorum transitum, si rationem quaeris, [*]
se unda diuiserit. non solet hoc esse naturae, ut aqua se
discernat ab aqua et in profundo interfusiones aquarum terrae
medio separentur. gelauerunt inquit fluctus et firmamenti
specie cursum suum insolito fine frenarunt. nonne potuit
etiam aliter Hebraeum populum liberare ? sed tibi uoluit
ostendere, ut eo spectaculo etiam illa quae non uidisti aestimares
esse credenda. Iordanes quoque reflexo amne in suum
fontem uertit. haerere aquam, cum labitur, inusitatum, redire [*]
in superiora sine ullo repagulo inpossibile habetur: sed quid
inpossibile ei qui dedit posse infirmis, ut infirmus dicat:
omnia possum in eo qui me confortat. dicant certe
quemadmodum aer cogatur in nubem, utrum pluuia nubibus
generetur an sinu nubium colligatur. uidemus plerumque [*] [*] [*] [*]

exire nubes de montibus. quaero utrum de terris ascendat
aqua an ea quae super caelos est largo imbre descendat. si
ascendit, utique contra naturam est, ut ascendat in superiora [*]
quae grauior est et portetur aere, cum aer subtilior sit. aut
si conciti orbis totius motu rapitur aqua, sicut imo orbe
rapitur ita summo orbe diffunditur. si fundi, ut uolunt, non
desinit, utique non desinit rapi, quia si axis caeli semper
mouetur, et aqua semper hauritur. si descendit, manet ergo
iugiter supra caelos, quae habet unde descendat. deinde quid
obstat, si confiteantur quia aqua super caelos suspensa sit?
nam quo uerbo dicunt terram in medio esse suspensam et [*]
immobilem manere, cum utique grauior sit quam aqua? ea
ratione possunt dicere non praecipitari aquam orbis illius
caelestis conuersione, quae super caelos est. sicut enim terra
in inani suspenditur uel pondere librato undique immobilis
perseuerat, ita et aqua aut grauioribus aut aequis cum terra
ponderibus examinatur. ideoque non facile superfunditur mare
terris, nisi cum iubetur exire.

deinde cum ipsi dicant uolui orbem [*]
caeli stellis ardentibus refulgentem, nonne diuina prouidentia
necessario prospexit, ut intra orbem caeli et supra orbem redundaret
aqua, quae illa feruentis axis incendia temperaret? propterea
quia exundat ignis et feruet, etiam aqua exundauit in terris, ne eas
surgentis solis et stellarum micantium ardor exureret et tenera
rerum exordia insolitus uapor laederet. quanti fontes fluuii lacus
inrigant terras, quia eas internus quidam ignis uaporat! unde [*]
enim aut arbores germinarent aut frumenta uel sata prorumperent
uel orta coquerentur, nisi ea interior quoque ignis [*] [*]

animaret? qui etiam de saxis frequenter exeutiturexcutitur et de ipso
saepe, dum caeditur, ligno exilit. ergo sicut necessaria ignis
creatura, ut ordinata et disposita permaneant caelique clementia
temperet aquarum rigorem, ita etiam aquarum redundantia
non superfiuasuperflua, ne alterum altero consumeretur, quia nisi [*]
conueniens utriusque mensura sit, sicut ignis aquam
exsiccat ita et aqua restinguit ignem. ideoque pondere et
mensura examinauit uninersauniuersa; numerata enim sunt ei et
stilicidia pluuiarum, sicut in libro Iob legimus. sciens uel
rerum facilem defectum fore uel solutionem uniuersitatis, si
alterum exsuperaretur altero, ita utriusque temperauit dispendia,
ut neque plus ignis exquoqueret neque exuberaret aqua
quam inminutio fieret utriusque moderata, quae et superfluum [*]
detraheret et necessarium reseruaret. itaque cum tanta de
terris erumpant maximorum fluenta amnium, Nilus effuso
Aegyptum stagnans flumine, Danubius de occidentalibus
partibus barbarum atque Romanorum intersecans populos,
donec ponto ipse condatur, Renus de iugo Alpium usque
in oceani profunda cursus suos dirigens, Romani memorandus
aduersus feras gentes murus imperii, Padus [*] maritimorum
commeatuum Italicis subsidiis fidus inuector: Rodanus
rapido concitus cursu Tyrreni aequoris freta scindit,
in quo non mediocre fertur nauigantum periculum, dum inter [*] [*] [*] se maris fluctus et amnis fluenta decernunt, itemque de
septentrionali parte Phasis Caucaseis montibus fusus cum
pluribus aliis in Euxinum se praecipitat mare — prolixum
est singulorum persequi fluuiorum nomina, qui uel in nostrum
mare deriuantur uel exinaniuntur oceano —, cum tanta igitur[*]
ubertas aquarum sit, tamen plerumque terra meridianae plagae
torretur ardoribus atque aestu soluta fatiscit in puluerem
miserandi agricolae labore consumpto, ut frequenter ad
potum siccatis puteis arido gurgite subsidium uitale deficiat.
et erit quidem quando dicat abysso: deserta eris, et omnes
fluuios siccabo, sicut per Esaiam futurum adnuntiauit. sed
etiam antequam ille dies adueniat diuino praestitutus arbitrio,
non minimum inter se ipsa elementorum natura decernit. [*]
crebro itaque aut inundationibus mundus inclementiam quatitur aut
nimio aestu et ariditate uexatur.