Exameron (1.31-1.35)

Quid igitur dicemus ? si enim neque sine principio est quasi
increata neque a deo facta, unde habet natura malitiam ? nam
mala esse in hoc mundo nullus sapiens denegauit, cum sit
tam frequens in hoc saeculo lapsus ad mortem. sed ex declinauit [*]
quae iam diximus possumus colligere quia non est uiua
substantia, sed mentis atque animi deprauatio a tramite
uiitutis deuia, quae incuriosorum animis frequenter obrepit.
non igitur ab extraneis est nobis quam a nobis ipsis maius
periculum. intus est aduersarius, intus auctor erroris, intus
inquam clausus in nobismet ipsis. propositum tuum speculare,
habitum tuae mentis explora, excubias optende aduersus mentis [*]
tuae cogitationes et animi cupiditates. tu ipse tibi causa es
inprobitatis, tu ipse dux flagitiorum tuorum atque incentor
criminum. quid alienam naturam accersis ad excusationem
tuorum lapsuum? utinam te ipse non inpelleres, utinam non
praecipitares, utinam non inuolueres aut studiis decursi
aut indignatione aut cupiditatibus, quae nos innexos [*] [*]

uelut quibusdam retibus tenent. et certe in nobis est moderare
studia, cohibere iracundiam, cohercere cupiditates, in nobis [*]
etiam indulgere luxuriae, adolere libidines, inflammare iracundiam
uel inflammanti aurem accommodare, eleuari magis
superbia, effundi in saeuitiam quam reprimi in humilitatem,
diligere mansuetudinem. quid naturam accusas, o homo? habet
illa uelut inpedimenta quaedam senectutem et infirmitatem.
sed senectus ipsa in nobis moribus dulcior, in consiliis utilior,
ad constantiam subeundae mortis paratior, ad reprimendas [*]
libidines fortior. infirmitas quoque corporis sobrietas mentis
est. unde ait apostolus : cum infirmor, tunc potens sum.
itaque non in uirtutibus, sed in infirmitatibus gloriabatur.
responsum quoque diuinum refulsit oraculo salutari quia uirtus
in infirmitate consummatur. illa cauenda quae ex nostra
uoluntate prodeunt delicta iuuentutis et inrationabiles passiones
corporis. quorum igitur nos sumus domini, horum principia
extrinsecus non requiramus nec diriuemus in alios, sed [*]
agnoscamus ea quae propria nostra sunt. quod enim possumus
non facere si nolimus, huius electionem mali nobis potius
debemus quam aliis ascribere. ideo etiam in iudiciis istius [*] [*]
mundi uoluntarios reos, non ex necessitate conpulsos culpa
astringit, poena condemnat. neque enim si per furorem aliquis
innocentem peremerit, obnoxius morti est. quin etiam ipsius
diainaediuinae legis oraculo, si quis per inprudentiam intulerit necem, [*]
accipit inpunitatis spem, refugii facultatem, ut possit euadere.
hoc igitur de eo quod proprie malum uidetur dictum
sit; mala enim non sunt nisi quae crimine mentem inplicant
et conscientiam ligant. ceterum pauperiem ignobilitatem aegritudinem
mortem nemo sapiens mala dixerit nec in malorum
sorte numerauerit, quia nec contraria istis in bonis habentur
maximis, quorum alia nobis ex natura, alia ex commoditate
accidere uidentur.

non otiose nobis excursus iste processit, ut
probaremus tenebras et abyssum simpliciter accipienda. erant
enim tenebrae de obumbratione caeli, quia omne corpus
umbram facit, qua obumbrat uel finitima uel inferiora et [*]
ea maxime quae operire atque includere uidetur. includit
autem caeli polus, quia caelum sicuti camera extenditur,
quemadmodum supra demonstrauimus. non ergo principalis
erat tenebrosa substantia, sed quasi umbra secuta est
mundi corpus caligo tenebrarum. itaque momento diuinae
praeceptionis mundus adsurgens intra se inclusit umbram,
ut si quis in campi medio, quem sol meridianus inluminat, B [*] [*] [*] [*]

locum aliquem repente obsaepiat et densis ramorum frondibus
tegat, nonne quo splendidior foris species loci eius
effulgeat, hoc horrenti desuper scaena gurgustium eius intus
obscurius fit? aut unde antrum clausum undique huiusmodi
locum uocarunt, nisi quod atro inhorrescat situ atque offusione
tenebrarum? istae ergo tenebrae super aquarum abyssos erant.
nam abyssum multitudinem et profundum aquarum dici lectio [*]
euangelii docet, ubi rogabant saluatorem daemonia, ne iuberet
illis ut in abyssum irent. sed qui docebat uoluntates daemoniorum
non esse faciendas praecepit illis ut irent in porcos,
porci autem se in stagnum aquarum praecipitauerunt, ut quod
recusabant daemonia non euaderent, sed digno praecipitio
demergerentur. erat ergo haec mundi inconposita species et
forma.

Et spiritus inquit dei superferebatur super aquas[*]
et dixit deus: fiat lux. merito ergo praemissus est spiritus
dei, ubi diuina incipere habebat operatio. fiat inquit lux. unde
uox dei in scriptura diuina debuit incohare nisi a lumine, [*]
unde mundi ornatus nisi a luce exordium sumere? frustra
enim esset, si non uideretur. erat quidem deus ipse in lumine,
quia lucem habitat inaccessibilem, et erat lumen uerum, quod
inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum: sed
eam lucem fieri uoluit, quae oculis corporalibus [*] [*] conprehenderetur. qui aedificium aliquod dignum habitaculo patris
familias struere desiderat, antequam fundamentum ponat, unde
lucem ei infundat explorat. et ea prima est gratia, quae si [*]
desit, tota domus deformi horret incultu. lux est, quae reliquos
domus conmendat ornatus. fiat inquit lux. plena uox
luminis non dispositionis apparatum significat, sed operationis
resplendet effectu. naturae opifex lucem locutus est et creauit.
sermo dei uoluntas est, opus dei natura est: lucem creauit.
tenebras inluminauit. et dixit deus: fiat lux. et facta est
lux. non ideo dixit ut sequeretur operatio, sed dicto absoluit
negotium. unde pulchre Dauiticum illud dixit et facta sunt,
quia dictum inpleuit effectus. auctor ergo lucis deus, locus [*]
autem et causa tenebrarum mundus est. sed bonus auctor ita
lucem dixit, ut mundum ipsum infuso aperiret lumine atque
eius speciem uenustaret. resplenduit subito igitur aer et
expauerunt tenebrae noui luminis claritate, repressit eas et
quasi in abyssos demersit repente per uniuersa mundi fulgor
lucis infusus. pulchre itaque et proprie dixit: facta est lux.
sicut enim cito lux caelum terras diuinitatem inluminat et momento [*]
temporis sine ulla conprehensione retectis surgentis diei
splendore regionibus nostro se circumfundit aspectui, ita ortus
eius cito debuit explicari. quid miramur si deus locutus est [*] [*] [*]
lucem et caliganti mundo lumen emicuit, quando si quis inter
aquas mersus oleum ore miserit, clariora faciat ea quae profundi
tegebantur occultis? dixit deus non ut per uocis organa
quidam sonus sermonis exiret nec ut linguae motus caeleste
formaret adloquium atque aerem istum quidam uerborum[*]
strepitus uerberaret, sed ut uoluntatis suae cognitionem proderet
operationis effectu.

et discreuit inter lucem et
tenebras et uidit deus lucem quia bona est. dixit, et
sonum uocis nullus audiuit: discreuit, et operationis molimina
nemo deprehendit: uidit, et oculorum eius intentionem nullus
aspexit. et uidit inquit deus lucem quia bonjabona. nec quod
ignorabat uidit nec id quod nesciebat ante aut non uiderat conprobauit,
sed bonorum operum propnumproprium est, ut externo [*] caecauit
non egeant, sed gratiam suam, cum uidentur, ipsa
testentur. plus est quod probatur aspectu quam quod sermone
laudatur. suo enim utitur testimonio, non alieno suffragio. quodsi
aput nos oculis iudicium emittitur, quibus simul et gratia uenustatis
et rerum natura conprehenditur, quanto magis deus omnia [*] [*]

quae probat uidet et quae uidet probat secundum quod scriptum
est quia oculi domini super iustos. lucis natura huiusmodi [*]
est, ut non in numero, non in mensura, non in pondere ut alia,
sed omnis eius in aspectu sit gratia. propriis itaque sermonibus
naturam lucis expressit, quae uidendo conplacet, quoniam ipsa
uidendi officium subministrat. nec inmerito tantum sibi praedicatorem
potuit inuenire. a quo iure prima laudatur, quoniam
ipsa fecit, ut etiam cetera mundi membra digna sint laudibus.
uidit ergo deus lucem et uultu suo inluminauit et uidit quia [*]
bona est. non ex parte dei, sed generale indiciumiudicium est. itaque
non in splendore tantummodo, sed in omni utilitate gratia
lucis probatur. unde et discretio fit inter lucem et tenebras,
ut separata lucis natura atque tenebrarum nihil uideatur intra se
habere confusum.

et uocauit deus diem lucem et tenebras
uocauit noctem, ut et nomine ipso diem noctemque distingueret.
aduertimus itaque quod lucis ortus ante quam solis diem
uideatur aperire; principia enim diei noctis exitum cludunt 21 [*]
finisque temporis et status limes nocti et diei uidetur esse [*] [*]

praescriptus. diem sol clarificat, lux facit. frequenter caelum
nubibus texitur, ut sol tegatur nec ullus radius eius appareat;
lux tamen diem monstrat, tenebras abscondit.