Exameron (1.26-1.30)

Quemadmodum ergo inuisibilia uisibilibus et ei qui ordinem
ac decorem donauit omnibus inconposita copulabantur ? nisi [*]
forte, quia dixit: terra autem erat inuisibilis, inuisibilem
eam per substantiam credant et non ideo, quia aquis operta [*] [*]

uisibilis corporeis oculis esse non poterat, quemadmodum
pleraque in profundo aquarum sita uisum oculorum aciemque
praetereunt. non enim deo aliquid inuisibile, sed creatura
mundi creaturae utique extimatione censetur. inuisibilis etiam.
terra, quia nondum lux quae inluminaret mundum, nondum [*]
sol; postea enim luminaria facta sunt caeli. quod si solis
radius plerumque etiam conponit operta inluminat et profundo
mersa splendore luminis sui prodit, quis dubitet deo ea quae
in profundo sunt inuisibilia esse non posse? nisi forte sic
accipiamus inuisibilem terram, quod nondum uerbo dei et
protectione uisitabatur quae hominem non habebat, propter
quem dominus respiceret in terram, sicut scriptum est:
dominus respexit super filios hominum, si est intellegens
aut requirens deum. et alibi ait: de caelo
iaculatus est iudicium: terra tremuit et quieuit. et
merito inuisibilis, quia inconposita, quae figuram et speciem
congruentem adhuc non acceperat a proprio conditore.

et [*]
fortasse dicant: cur enim deus - sicut dixit et facta sunt non
simul ornatus congruos surgentibus donauit elementis,
quasi non potuit caelum insignitum stellis subito ut creatum
est refulgere et floribus ac fructibus terra uestiri? potuit
utique, sed ideo primo facta, postea conposita declarantur, ne
uere increata et sine principio crederentur, si species rerum
uelut ingeneratae ab initio, non postea additae uiderentur. [*] inconposita
terra legitur et isdem a philosophis, aeternitatis
quibus deus priuilegiis honoratur: quid dicerent si ab initio [*] [*]

eius conseruatione uemasset? demersa aquis describitur uelut
cuidam principiorum suorum addicta naufragio et adhuc a
nonnullis facta non creditur: quid si decorem primogenitum
uindicaret? accedit illud quod imitatores nos sui deus esse
uoluit, ut primo faciamus aliqua, postea uenustemus, ne dum[*]
simul utrumque adorimur, neutrum possimus inplere. fides
autem nostra quodam gradu crescit. ideo primum fecit deus,
postea uenustauit, ut eundem credamus ornasse qui fecit et
fecisse qui ornauerit, ne alterum putemus ornasse, alterum
creauisse, sed eundem utrumque esse operatum, ut primum
faceret, postea conponeret, ut alterum altero crederetur. habes
in euangelio huius rei euidens testimonium. consueuerint suscitaturus [*]
Lazarum dominus iussit, ut Iudaei remouerent lapidem de
sepulchro, ut mortuum uidentes postea resuscitatum crederent.
deinde uocauit Lazarum, et resurrexit et ligatis manibus et
pedibus exiuit foras. nonne poterat remouere lapidem qui
poterat mortuum contendunt? et qui potuit defuncto uitam
reddere non potuit nexus soluere uinculorum? cui uinctis
pedibus gressum dedit, huic non potuit ruptis uinculis incessum
reddere ? sed utique aduertimus quod uoluit primum[*]
demonstrare mortuum, ut oculis suis crederent, deinde
resuscitaresuscitare, tertio iubere, ut ipsi uincula funeris soluerent, ut
inter ista fides infunderetur infidelibus et per gradus quosdam
credulitas nasceretur.

Fecit ergo primum deus caelum et terram, ea tamen non[*]
quasi perpetua, sed quasi corruptibilis creaturae consummationi
uoluit subiacere. unde in Esaiae libro ait: tollite in caelum
oculos uestros et aspicite in terram deorsum, quia [*] [*]
caelum ut fumus solidatum est, terra autem ut
uestimentum ueterescet. haec terra est, quae ante erat
inconposita. nondum erant enim maria suo fine distincta, et [*]
ideo uago fluctu et profundo gurgite terra inundabatur. considera
quia etiam nunc palustri uligine terra inhorrere consueuit
nec patiens est uomeris, ubi infusus terris umor
exundat. erat ergo inconposita, utpote sollertis agricolae
inarata culturis, quia adhuc deerat cultor. erat inconposita,
quia nuda gignentium nec toris herbosa riparum nec opaca
nemoribus nec laeta segetibus nec umbrosa superciliis montium
nec odorata floribus nec grata uinetis. merito inconposita, [*]
quae ornatibus indigebat, cui deerant uitium serta gemmantium.
ostendere enim uoluit deus quia nec mundus ipse haberet .
gratiam, nisi eum uario cultu operator conuersura. caelum ipsum
intextum nubibus horrorem oculis, maestitiam animis excitare
consueuit, terra imbribus madefacta fastidio est, maria procellis
turbata quos non incutiunt metus ? pulcherrima est rerum
species: sed quid esset sine lumine, quid sine temperie, quid [*]
sine aquarum congregatione, quibus ante demersa poli huius
habebantur exordia? tolle solem terris, tolle caelo stellarum
globos: omnia tenebris inhorrescunt. sic erat, antequam lumen
huic mundo dominus infunderet. et ideo scriptura ait quia
tenebrae erant super abyssum. tenebrae erant, quia
splendor deerat lucis, tenebrae erant, quia aer ipse tenebrosus
est. aqua ipsa sub nube tenebrosa est, quia tenebrosa aqua [*]
m nubibus aeris. erant ergo tenebrae super abyssos aquarum.
non enim malas intellegendas arbitror potestates, quod
dominus earum malitiam creauerit, cum utique non [*] [*]
substantialis, sed accidens sit malitia, quae a naturae bonitate
deflexerit.

itaque in constitutione mundi opinio malitiae interim
sequestretur, ne diuinae operationi et pulcherrimae creaturae
ea quae decolora sunt admiscere uideamur, maxime cum
sequatur: et spiritus dei superferebatur super aquas[*]
quem etsi aliqui pro aere accipiant, aliqui pro spiritu, quem
spiramus et carpimus aurae huius uitalis spiritum, nos tamen
cum sanctorum et fidelium sententia congruentes spiritum
sanctum accipimus, ut in constitutione mundi operatio trinitatis
eluceat. praemisso enim quia in principio fecit deus
caelum et terram, id est in Christo fecit deus uel filius
dei deus fecit uel per filium deus fecit, quia omnia per
ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, [*]
supererat plenitudo operationis in spiritu, sicut scriptum est:
uerbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius
omnis uirtus eorum. itaque quemadmodum in psalmo
docemur operationem uerbi, quod est uerbum dei, et uirtutem,
quam dedit spiritus sanctus, ita hic propheticum resultauit
oraculum quia deus dixit et deus fecit. spiritus quoque dei
superferebatur super aquas. ornando enim polo caeli germinaturis
terris pulchre spiritus superferebatur, quia per ipsum
habebant nouorum partuum semina germinare secundum quod
dixit propheta: emitte spiritum tuum, et creabuntur et [*]
renouabis faciem terrae. denique Syrus, qui uicinus [*] [*]

Hebraeo est et sermone consonat in plerisque et congruit, sic
habet: et spiritus dei fouebat aquas, id est uiuificabat,
ut in nouas cogeret creaturas et fotu suo animaret ad uitam.
nam etiam spiritum sanctum legimus creatorem dicente conuerteris:
spiritus diuinus, qui fecit me. siue ergo sanctus spiritus
superferebatur super aquas, tenebrae contrariarum uirtutum
super eas esse non poterant, ubi locum sibi tanta gratia [*] uindicabat,
siue ut quidam uolunt aerem accipiant, respondeant
qua ratione spiritum dei dixerit, cum satis fuerit spiritum
nuncupare.

hi ergo uolunt a domino deo nostro quattuor primum
elementa generata, caelum terram mare aerem, eo quod causae
rerum ignis et aer, terra et aqua sint, ex quibus mundi
species constat et forma. ubi igitur tenebrae nequitiarum [*]
spiritalium locum habere potuerunt, cum augustae huius
decorem figurae mundus indueret? numquid malitiam simul
deus creauit ? sed ea ex nobis orta, non a creatore deo condita
morum leuitate generatur non ullam creaturae habens praerogatiuam
nec auctoritatem substantiae naturalis, sed mutabilitatis
uitium et errorem prolapsionis. eradicari hanc deus uult [*] [*]

de animis singulorum: quomodo eam ipse generaret? clamat
propheta: desinite a malitiis uestris et praecipue sanctus [*]
Dauid: desine a malo et fac bonum: quomodo ei initium
a domino damus? sed haec opinio feralis eorum qui perturbandam
ecclesiam putauerunt. hinc Marciones, hinc Ualentini,
hinc pestis illa Manicheorum funesta sanctorum mentibus
temptauerunt inferre contagia. quid nobis ipsi in lumine uitae
tenebras mortis inquirimus ? scriptura diuina salutem suggerit,
uitae odorem fraglat, ut suauitatem legens capias, non [*]
praecipiti discnmendiscrimen incurras. simpliciter legeslege o homo, non
tibi ipse foueam prauus interpres effodias. simplex sermo est
quia fecit deus caelum et terram: fecit quod non erat,
non quod erat, et terra erat inuisibilis: ex quo facta est,
erat, et erat inuisibilis, quia exundabat aqua et operiebat eam,
et erant super eam tenebrae superfusae, quia nondum erat
lumen diei, nondum solis radius, qui solet et sub aquis
latentia declarare. quid ergo dicunt quod deus creauerit malum, [*]
cum ex contrariis et aduersis nequaquam sibi aduersa
generentur? nec enim uita mortem generat nec lux tenebras.
non enim sicut mutabilitates adfectuum ita etiam generationum
progressiones sunt. illae ex contrariis in contraria propositi [*] [*]
deflexione uertuntur, istae non ex contrariis in aduersa
cariorem, sed ex eiusdem generis uel auctoribus uel causis
creatae in similitudinem sui referuntur auctoris.