Exameron (1.21-1.25)

De qualitate igitur et substantia caeli satis est ea promere
quae in Esaiae scriptis repperimus, qui mediocribus et usitatis
sermonibus qualitatem naturae caelestis expressit dicens quod [*]
firmauerit caelum sicuti fumum, subtilem eius naturam
nec solidam cupiens declarare. ad speciem quoque eius abundat
quod ipse de caeli firmamento locutus est quia fecit deus
caelum sicut cameram, quod intra caeli ambitum uniuersa
claudantur, quae uel in mari geruntur et terris. quod
similiter significatur, cum legitur, quia caelum deus extendit.
extenditur enim uel quasi pellis ad tabernacula, habitationes [*] [*] [*] [*]

sanctorum, uel quasi liber, ut plurimorum scribantur nomina,
qui Christi gratiam fide et deuotione meruerunt, quibus [*]
dicitur: gaudete quia nomina uestra scripta sunt aquis.

de terrae quoque uel qualitate uel positione tractare
nihil prosit ad speciem futuri, cum satis sit ad scientiam quod
scripturarum diuinarum series conprehendit quia suspendit
terram in nihilo. quid nobis discutere utrum in aere pendeat
an super aquam, ut inde nascatur controuersia, quomodo
aeris natura tenuis et mollior molem possit sustentare [*] terrenam
aut quomodo, si super aquas, non demergatur in
aquam grauis terrarum ruina? aut quomodo ei maris unda
non cedat et in latera eius sese loco suo mota diffundat?
multi etiam in medio aeris terram esse dixerunt et mole
sua inmobilem manere, quod aequabili motu hinc atque inde
ex omni parte protendat. de quo satis putamus dictum a
domino ad Iob seruum suum, quando locutus per nubem ait:
ubi eras, cum fundarem terram? indica mihi, si habes [*]
scientiam. quis posuit mensuras eius, si nosti? aut
quis est qui superinduxit mensuram super eam? aut
super quid circuli eius confixi sunt? et infra: conclusi
mare portis et dixi: usque huc uenies et non transibis,
sed in te comminuentur fluctus tui. nonne euidenter
ostendit deus omnia maiestate sua consistere, non
numero, pondere atque mensura? neque enim creatura legem
tribuit, sed accipit aut seruat acceptam. non ergo quod in
medio sit terra, quasi aequa lance suspenditur, sed quia [*]
maiestas dei uoluntatis suae eam lege constringit, ut supra [*] [*]

instabile atque inane stabilis perseueret, sicut Dauid quoque
propheta testatur dicens: fu-ndauit terram super firmitatem
eius: non inclinabitur in saeculum saeculi.
non utique hic quasi tantummodo artifex deus, sed quasi
omnipotens praedicatur, qui non centro quodam terram, sed
praecepti sui suspenderit firmamento nec eam inclinari
patiatur. non ergo mensuram centri, sed iudicii diuini accipere [*]
debemus, quia non artis mensura est, sed potestatis, mensura
iustitiae, mensura cognitionis, quia omnia non tanquam inmensa
praetereant eius scientiam, sed cognitioni eius tanquam
dimensa subiaceant. neque enim cum legimus: ego
confirmaui columnas eius, uere columnis eam subnixam
possumus aestimare, sed ea uirtute, quae subfulciat substantiam
terrae atque sustineat. denique quam in potestate
dei sit terrae constitutio etiam hinc collige, quoniam scriptum [*]
est: qui aspicit terram et facit eam tremere et alibi:
adhuc ego semel concutio terram. non ergo libramentis
suis inmobilis manet, sed frequenter dei nutu et arbitrio
commouetur, sicut et Iob dicit quia dominus commouet
eam a fundamentis, columnae autem eius exagitantur
et alibi: nuda inferna in conspectu eius, et non
est morti inuolucrum. extendens boream pro nihilo,
suspendens terram in nihilo, alligans aquam in nubibus
suis. columnae caeli euolauerunt et expauerunt
ab increpatione eius. uirtute mitigauit mare, disciplina
strauit cetum, claustra autem caeli timent [*]
eum. uoluntate igitur dei inmobilis manet et stat in [*] [*] [*] saeculum terra secundum Ecclesiastae sententiam et in uoluntate
dei mouetur et nutat. non. ergo fundamentis suis innixa
subsistit nec fulcris suis stabilis perseuerat, sed dominus statuit
eam et firmamento uoluntatis suae continet, quia in manu
eius omnes fines terrae. et haec fidei simplicitas argumentis
omnibus antecellit. laudent alii quod ideo nusquam decidat
terra, quia secundum naturam in medio regionem possideat [*]
suam, eo quod necesse sit eam manere in regione nec
in partem inclinari alteram, quando contra naturam non
mouetur, sed secundum naturam, praedicent artificis diuini et
operatoris aeterni excellentiam — quis enim artificum non ab
illo accepit aut quis dedit mulieribus texturae sapientiam
aut uarietatis disciplinam? — ego tamen, qui
profundum maiestatis eius et artis excellentiam non queo [*]
conprehendere, non articulis me libramentis committo
atque mensuris, sed omnia reposita in eius existimo uoluntate,
quod uoluntas eius fundamentum sit uniuersorum et
propter eum adhuc mundus hic maneat. quod apostolicae
quoque liceat astruere auctoritatis exemplo. scriptum est enim
quia uauitatiuanitati creatura subiecta est non sponte, sed
propter eum qui subiecit in spe. liberabitur autem et
ipsa creatura a seruitute corruptionis, cum gratia diuinae [*]
remunerationis auiarium. [*] [*]

; De natura autem et qualitate substantiae caeli quid enumerem
ea quae disputationibus suis philosophi benignitatis
cum alii conpositum caelum ex quattuor elementis adserant.
alii quintam quandam naturam noui corporis ad constitutionem
eius inducant atque adfingant aetherium esse corpus, cui
nequaneque ignis admixtus sit neque aer neque aqua neque terra.
quod huius mundi elementa suum quendam habeant cursum [*]
atque usum et motum naturae, ut grauiora demergant et in
pronum ferantur, uacua et leuia in superiora se subrigant —
est enim proprius cuique motus —, in sphaerae autem circuitu
ista confundi et uim sui cursus amittere, quoniam sphaera
in orbem suum uoluitur et superiora inferioribus, superioribus
quoque inferiora mutantur. quorum autem secundum naturam
motus mutati sunt, horum necessario ferantferunt mutari solere
qualitates substantiarum suarum. quid igitur defendimus [*]
aetherium corpus esse, ne uideatur corruptioni obnoxium?
quod enim conpositum ex corruptibilibus elementis est necesse
est resoluatur. nam hoc ipso quod diuersae eadem sint
elementa naturae simplicem et inuiolabilem motum habere
non possunt, cum se diuersus elementorum motus inpugnet.
canentur enim motus omnibus aptus esse non potest et elementis
distantibus conuenire; nam qui leuibuslenibus adcommodus est fit
incommodus grauioribus elementis. itaque quando ad superiora
motus caeli est necessarius, terrenis grauatur, quando ad
inferiora decursus expetitur, igneus uigor ille uiolenter [*] adtrahitur;
etenim contra naturae suae usum deorsum cogitur.
omne autem quod in contrarium cogitur non naturae conlisis.
sed necessitati cito soluitur et in ea scinditur ex quibus
uidetur esse conpositum in suam quamque regionem singulis [*] [*]

recurrentibus. haec igitur alii considerantes stabilia esse non
posse aetherium corpus caeli stellarumque esse arbitrati sunt
quintam quandam naturam corporis introducentes, quo [*] diuturnam
caeli putarent mansuram esse substantiam.

sed non
ista opinio propheticae potuit obuiare sententiae, quam
diuina quoque domini Tesu Christi maiestas dei nostri in
euangelio conprobauit. dixit enim Dauid: principio terram
tu fundasti, domine, et opera manuum tuarum sunt
caeli. ipsi peribunt, tu autem permanes: et omnia
sicut uestimentum ueterescent, et tanquam amictum
mutabis ea et mutabuntur, tu uero ipse es, et anni
tui non deficient. quod adeo probauit in euangelio dominus [*]
ut diceret: caelum et terra praeteribunt, mea autem
uerba non praeteribunt, nihil igitur agunt qui propter
caeli adserendam perpetuitatem quintum corpus aetherium
introducendum putarunt, cum aeque uideant dissimilem ceteris
adiunctam membri unius portionem labem corpori magis adferre
consuesse. simul illud aduerte, quia propheta Dauid, dum)
terram priori loco nominauit et postea caelum, credidit opus [*]
esse domini declarandum. quando enim dixit et facta sunt,
nihil interest quid prius exprimas, cum simul utrumque sit
factum, simul ne eo saltem praerogatiua caelo diuinae uideatur
adiudicata substantiae, ut primogenitae creaturae priuilegio
potior extimetur. itaque illoaillos auissuis relinquamus contentionibus,
qui mutuis disputationibus se refellunt: nobis autem satis est
ad salutem non disputationum controuersia, sed praeceptorum [*] [*]

ueritas nec argumentationis astutia, sed fides mentis, ut [*]
seruiamus creatori potius quam creaturae, qui est deus
benedictus in saecula.

Terra autem erat inuisibilis et inconposita. bonus [*]
artifex prius fundamentum ponit, postea fundamento posito
aedificationis membra distinguit et adiungit ornatum. posito
igitur fundamento terrae et confirmata caeli substantia — duo
enim ista sunt quasi uelut cardines rerum — subtexuit: terra
autem erat inuisibilis et inconposita. quid est erat?
ne forte in infinitum et sine principio extendant opinionem
conficiens et dicant ecce quia materia, id est 5Xtj, sicut philosophi
dicunt, etiam secundum scripturam diuinam non habuit initium.
uerum hoc dicentibus respondebis quia scriptum est: erat
autem Cain operarius terrae et de eo qui Iubal dictus [*]
est habet scriptura: hic erat pater, qui demonstrauit
psalterium et citharam et homo erat in Ausitide
regione, cui nomen Iob. desinant ergo de uerbo quaestionem
mouere, cum praesertim praemiserit Moyses quia fecit deus
terram. erat ergo ex quo facta est. nam si sine principio
eam dicunt esse, iam non solum dominum, sed etiam ὕλην
sine principio dicentes definiant ubinam erat. si in loco, ergo
etiam locus sine principio fuisse astruitur, in quo erat materia [*]
rerum, quae principium non habebat. quod si absurdum uidetur
de loco credere, uidete ne forte uolatilem terram debeamus [*] [*]
aestimare, quae non habens fundamentum alarum remigiis
suspendebatur. unde ergo ei alas sumemus, nisi forte huc
deriuemus prophetici sermonis interpretationem a pinnis
terrae prodigia audiuimus et illud uae terrae nauium
pinnae? sed ut sic accipiamus, in quo aere uolabat terra?
sine aere enim uolare non poterat, sed aer esse adhuc non [*]
poterat, quia non erat sine rerum materia elementorum facta
distinctio, cum adhuc ipsa elementa facta non essent. ubi erat
ergo materia ista alarum subfulta remigiis ? in aere non erat,
quia aer corpus est mundi, corpus autem esse aerem docet
lectio, quia emissa sagitta in locum, quem iaculator intendit,
incisus aer statim in se ipsum resolutus est. ubi ergo erat
ὕλη, nisi forte dicatur quadam dementi intentione quia in deo [*]
erat? ergo deus inuisibilis naturae atque inuiolabilis, qui
lucem habitat inaccessibilem, inconprehensibilis et purissimus
spiritus, locus eruterat materiae mundialis, et erat in deo
mundi portio, cum de hoc mundo non sit mens seruolorum
eius, sicut habemus scriptum: de hoc mundo non sunt,
sicut et ego non sum de mundo.