De Paradiso (71-75)

Et dixit mulier: serpens decepit me, et manducaui.
ueniabilis culpa, quam sequitur professio delictorum. ideo non
desperata mulier, quae non reticuit deo, sed magis confessa
peccatum est, quam medicabilis secuta sententia est. bonum [*] [*]

est condemnari in peccato et flagellari in delicto, ut cum [*]
hominibus flagellemur. denique Cain quia uoluit crimen negare
indignus iudicatus est qui puniretur m peccato, sed remissus
est sine praescripto poenae, fortasse non tam maiori crimine..
parricidii — illud enim conmisit in fratrem — quam sacrilegii,
quod deo credidit mentiendum dicens: nescio:numquid
ego custos fratris mei sum? et ideo accusatori diabolo eius
accusatio reseruata est, ut cum eius angelis flagelletur, qui
cum hominibus noluit flagellari. denique de talibus dictum: [*]
non est declinatio mortis eorum, et cum hominibus
non flagellabuntur. alia ergo ratio mulieris, quae licet
culpam praeuaricationis inciderat. tamen de paradisi lignis
habebat adhuc uirtutis escam et ideo dixit peccatum suum, et
reputatum est ei ad ueniam. iustus enim accusator est
sui in principio sermonis; neque enim potest quisquam
iustificari a peccato, nisi fuerit peccatum ante confessus. unde
dominus ait: dic iniquitates tuas, ut iustificeris.

: [*]
ergo quia Eua ipsa confessa est delictum, mitior sequitur
et profutura sententia, quae condemnaret errorem et ueniam
non negaret, ut ad uirum suum conuersa seruiret. primum ne
eam facile delectaret errare, deinde ut sub fortiore uase locata
non transduceret uirum, sed magis uiri consilio et ipsa regeretur.
in quo quidem mysterium Christi et ecclesiae euidenter [*] [*]

agnosco. designatur enim ecclesiae ad Christum futura [*] conuersio
et religiosa seruitus subdita dei uerbo, quae multo sit
melior quam saeculi huius Hbei-tas. denique scriptum est:
dominum deum tuum adorabis et ipsi soli seruies.
haec igitur seruitus dei donum est. denique inter benedictiones
numeratur huius seruitutis obsequium; nam et Isaac iii loco
benedictionis eam dedit Esau filio suo, ut seruiret fratri suo.
denique benedictionem ille poscebat. etsi unam sibi cognouisset
esse praereptam, tamen aliam postulabat dicens:
numquid una. benedictio tibi est, pater? per hanc [*]
igitur seruitutem ille qui per gulam primitias suas ante
uendiderat et studio uenationis agrestis gratiam benedictionis
amiserat credidit se ipsum futurum esse meliorem, si typum
Christi ueneraretur in fratre. hac enim seruitute pollet populus
Christianus, sicut et dominus ad discipulos suos ait: qui
uult inter uos primus esse sit omnium seruus.
denique hanc seruitutem operatur caritas, quae spe maior et
fide est. unde scriptum est: per caritatem seruite [*]
inuicem uobis. hoc est ergo mysterium quod ait apostolus
in Christo et in ecclesia. haec enim uere in praeuaricatione
ante fuit, sed salua erit per filiorum generationem in fide et
caritate et sanctificatione cum castitate, praeuaricata utique
in patribus generatio hominum salua per filios, ut quod m
Iudaeis offenderat in Christiana posteritate corrigeret [*] [*]

Serpens inquit suasit, et hoc ueniabile deo uisum est [*]
eo quod nosset multas ad decipiendum uias esse serpentis,
quia transfiguratur in angelum lucis et ministri eius sicut
ministri iustitiae sunt falsa inponentis rebus singulis nomina, [*]
ut temeritatem dicat esse uirtutem et auaritiae nomen inponat
industriae. serpens enim mulierem decepit. uirum mulier ad
praeuaricationem de ueritate deduxit. serpentis typum accepit
delectatio corporalis. mulier symbolum sensus est nostri, uir
mentis. delectatio itaque sensum mouet, sensus menti transfundit
quam acceperit passionem. delectatio igitur prima est
origo peccati, ideoque non mireris cur ante serpens damnetur
iudicio dei, secundo mulier, tertio uir. secundum erroris [*]
ordinem damnationis quoque ordo seruatus est; delectatio enim
sensum, sensus autem mentem captiuam facere consueuit. ut
scias autem quia serpens typus est delectationis, damnationem
eius aduerte.

supra pectus inquit tuum et in utero tuo
ambulabis. qui sunt qui in utero suo ambulant nisi qui uentri
et gulae uiuunt, quorum deus uenter et gloria in pudendis
eorum, qui terrena sapiunt et cibo onerati ad terrena curuantur? [*]
belle ergo delectationi ait, quae cibis intenta terram uidetur manducare:
supra pectus tuum et in utero tuo ambulabis
et terram manducabis omnibus diebus uitae [*] [*]

tuae. tollenda est omnis excusatio diaboli, ne forte malitiae
suae aliquid possit optendere, ut dicat iniquitatem suam ei
condemnatione uenisse et ideo ad nocendum hominibus
pertinaciter obniti, quia ideo damnatus est, ut noceret. quod
uidetur esse proximum opinioni, si tamquam damnationis [*] accipimus
istam sententiam; non enim deus ad hoc serpentem
damnauit, ut noceat, sed quid futurum esset ostendit. et
quidem temptatio illa quod amplius hominibus prosit superius
demonstrauimus; si tamen cognouerimus quia scriptum est
dicente deo: honorificantes me honorificabo, et
contemptor mei honore priuabitur, licet nobis ex
his uerbis aliquid aestimare. deus enim operatur quod bonum
est, non quod malum; ergo doceant te uerba diuina quia [*]
operatur gloriam, poenam relinquit. honorificantes me
inquit honorificabo honorem bonorum operationis suae
esse declarans. et contemptores, inquit, mei — non dixit
honore priuabo, sed honore priuabuntur, non suae operationi
deputans eorum iniuriam, sed quid futurum esset ostendens.
ergo hic non dixit: facio te supra pectus tuum et in utero
tuo ambulare et terram manducare omnes dies uitae tuae,
sed: ambulabis inquit et manducabis, ut praedixisse [*]
magia de serpente quae futura sunt uideretur quam praescripsisse
quid faceret. terra, inquit, tibi cibus erit, non
anima; nam et hoc peccatoribus prodest. unde et apostolus
tradidit huiusmodi in interitum carnis, ut spiritus saluus sit
in die domini nostri Iesu Christi. pectore autem et uentre [*] [*]
ait reptare serpentem non tam propter corporis figuram quam
quia propter terrenas cogitationes de illa caelesti benedictione
sit lapsus; pectus enim frequenter recessus quidam accipitur
sapientiae. et ideo apostolus supra pectus Christi reclinat
caput, non in terram deicit. ergo si sapientia diaboli feris: [*]
inmanissimis conparatur, quibus intra pedes pectus sit, si
etiam homines qui ten-ena sapiunt nec interiore affectu
eriguntur ad caelum utero uidentur reptare per terram, utique
uentrem animae nostrae non corruptibilibus saeculi huius
implere, sed magis dei uerbo satiare debemus. bene igitur
Dauid personam suscipiens Adae dicit: humiliata est in
puluere anima mea, adhaesitin terra uenter meus;
adhaesit enim dum configuratur serpenti, qui pascitur iniquitate
terrena. ideoque nos apostolus configurari dicit oportere Christo, [*]
ut uirtus Christi praetendat in nobis. quae sententia non
putatur in serpentem grauis, cum etiam Adam, qui leuius
peccauit, tali condemnatur sententia.

scriptum est enim:
maledicta terra in operibus tuis; in tristitia manducabis
eam omnes dies uitae tuae. uidetur certe
similitudo quaedam esse sententiae, sed tamen in ipsa
similitudine magna discretio. interest enim utrum manducet
aliquis terram sicut serpenti dictum est quia terram [*] manducabit
an uero sicut homini dictum est: in tristitia
manducabis. adiectio enim ista in tristitia discretionem [*] [*]

facit: discretio quam uim habeat considera. bonum est mihi
in tristitia magis terram manducare quam in delectatione.
hoc est ut in actu quodam et sensu corporis contristari
uidear quam delectari in peccato: multi enim propter nimias
iniquitates non suscipiunt peccati conscientiam. at uero ille
qui ait: castigo corpus meum et seruituti redigo
contristatur in nostrorum paenitentiam peccatorum, quia sua
tanta delicta non habuit, ut m his contristari deberet. denique
et nobis suadet utilem istam esse tristitiam, quae secundum
deum, non secundum saeculum est. oportet, inquit, uos contristari
in paenitentiam secundum deum; nam secundum deum tristitia
salutem operatur, saeculi autem tristitia mortem
operatur. sed et de ueteri testamento accipe illos ad gratiam [*]
peruenisse qui contristabantur in operibus corporalibus, illos
uero supplicio remansisse qui delectabantur huiusmodi operibus.
denique Hebraei, qui ingemiscebant in laboribus Aegypti, iustorum
gratiam consecuti sunt et quia panem in tristitia manducauerunt,
esca donati sunt spiritali, Aegyptii uero, qui talia
opera cum exultatione celebrabant, regi detestabili seruientes
nullam ueniam sunt adepti.