(Sophoniae) In Parva Naturalia Commentarium (1-4)

[*]

Περὶ δὲ μνήμης καὶ τοῦ μημονεύειν λεκτέον τί ἐστι καὶ διὰ τίνα [*]
αἰτίαν υίνεται καὶ τῶν τῆς ψυχῆς μορίων συμβαίνει τοῦτο τὸ πάθος
καὶ τὸ ἀναμιμνῂσκεσθαι· οὐ γὰρ οἱ αὐτοί εἰσι μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μνημονικώτεροι μὲν οἱ βραδεῖς, ἀναμνητικώτεροι δὲ οἱ τακεῖς καὶ εὐμαθεῖς. ἐπεὶ δὲ σαφέστερα τῶν ἐνεργειῶν τὰ ἐφ’ ἃ αἱ
ἐνέργειαι, ὤσπερ ἐν τοῖς Περὶ αἰσθητῶν καὶ αἰσθήσεως ἐκ τῶν ὑποκειμένων
τὸν λόγον ὡς μᾶλλον ἐναργῶν ἐποιούμεθα πρότερον, αὕτω δὴ καἰνταῦθα πρῶτον μἐν σκεπτέον, ποῖά εἰσι μνημονευτά· πολλάκις γάρ
ἐξαπατᾷ τοῦτο. οὔτε γὰρ τὸ μέλλον ἐνδέκεται μνημονεύειν ἀλλ’ ἔστι δοξαστὰν καὶ έλπιστόν· εἴη δ’ ἄν καὶ ἐπιστήμν τις ἐλπιστική, καθάπερ τινές φασι τὴν μαντικάν), οὔτε τὸ ἐνεστώς, ἀλλ’ ἔστιν αἴσθησις τοῦ παρόντος·
ταύτῃ υὰρ οὔτε τὸ μέλον οὄτε τὸ γενόμενον γνωρίξομεν, ἀλλὰ τὸ παρὸν
μόνον. λείπεται δὴ τὸ παρεληλυθὸς μνημονεύειν, καὶ ἔστιν ἡ μνήμη τοῦ γενομένου· τὸ δὲ παρὸν ὄτε πάρεστιν, οἶον τοδὶ τὸ λευκὸν ὅτε ὁρᾷ, οὐδεὶς ἄν φαίη μνημονεύειν, οὐδὲ τὸ θεωρούμενον καὶ νοητὸν ὁ θεωρῶν ἄρτι
πρώτως καὶ νοῦν μέμνηται, ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσθάνεσθαί φασι, τὸ δὲ
μανθάνειν καὶ εἰς ἐπιστήμην ἄγεσθαι. ὅταν δ’ ἄνευ τῶν ἔργων ἔκῃ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν αἴσθησιν ἔργα δὲ λέγω οἶον τοδὶ τὸ ζῷον ἢ τοδὶ τὸ λευκὸν καὶ τὸ ἐν τῷδε βιβλίῳ τρίγωνον), προσεννοῇ δὲ καὶ χρόνον, τότ’
ἄν ἀπλῶς μεμνῆσθαι λέγοιτο. οὕτω μέεμνηται τὰς τοῦ τριγώνου γωνίας [*] [*]

ὄτι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι, καὶ τὸν Σωκράτην ὅτι λευκός, τὸ μὲν ὄτι ἔμαθέ ποτε παρὰ τοῦδε ἐν τῷδε ἤ ἐθεώρησεε, τὸ δὲ ὅτι ἤκουσεν ἤ ἶδεν ἤ τι τοιοῦτον.
ἀεὶ γὰρ ὄταν ἐνεργῇ ἡ ψυκὺ κατὰ τὸ μνημονεύειν τὸ δέ ἐστι θεωρεῖν τοῦς τύπους τῶν ἐν αὐτῇ πραγμάτων μὴ καθ’ ἐαυτοὺς ἀλλ’ ὡς ὡς εἰκόνας ἐτέρων),
συναισθάνεται χρόνου· οὔτω γὰρ λέγει, ὅτι πρότερον τοῦτο ᾖσθετο ἤ ἐνόησεν. ἔστι μέν οὖν ἡ μνήμη οὔτ’ αἴσθησις οὔτε φαντασία οὔτε τις ἐτέρα
νόησις, ἀλλὰ τούτων τινὸς ἕξις ἤ πάρος, ὅταν πρασλαμβάνηται χρόνος, καθ’ ὅν τὸ ἐγκατάλειμμα γέγονε καὶ ἀφ’ οὖ· τοῦ δἐ νῦν ἐνεργούντος ἠ ἐν τῷ νῶν ἐνέργεια οὔκ ἐστι μνήμη, καθάπερ εἴρηται· ἔστι γὰρ τοῦ μὲν παρόντος

αἴσθησις, τοῦ δὲ μέλλοντος ἐλπίς, τοῦ δὲ γενομένου μνήμη, διὸ μετὰ χρόνου πᾶσα μνήμη· ὅθεν ὅσα χρόνου αἰσθάνεται, ταῦτα μόνα τῶν ζῲων καὶ μνημονεύει καὶ μορίῳ ψυχὴς οὐκ ἀλλῳ ἢ ᾦ αἰσθάνεται. ὁ γὰρ πεπτωκὼς πέρυσιν εἰς τόνδε τὸν βόθρον ὄνος, σήμερον δὲ ἰδὼν καὶ
ἀναχωρήσας μέμνηται ὄτι πρῶτον πέπτωκε, διαφέρει μέεντοι· ὁ μὲν γὰρ
ἄνθρωπος πρὸς τῷ συναισθάνεσθαι, πότε εἶδεν ἤ ἤκουσεν, οἶδε καὶ τὴν διαφορὰν πρὸς τὸν παρεεληλυθότα τοῦ μέλλοντος, τὰ δ’ ἄλογα τοῦτο μόνον
ὄτι νῦν πίπτει ἤ πάλαι πέπτωκε, καὶ ὁ μέν ἑαυτοῦ συναισθάνεεται ιαν μνημονεύοντος, τὰ δὲ οὔ· ἔτι τῶν ἀλόγων τὰ μέν τὴν φαντασι καθαρώτερα καὶ μνημονικώτερα ὡς μέλισσα καὶ περιστερὰ καὶ τὰ ὅμοια,
τὸ δὲ συγκεχυμένην ἔχοντα ὡς μυῖαι καὶ σκύληκεσ ἀμνήμονα.

Ἀπορήσειε δ’ ἅν τις· εἰ δὴ τούτῳ μνημονεύομεν ᾦ καὶ αἰσθανόμεθα, οὐκ ἄν εἴη μνήμη τῶν νογτῶν· εἰ δὲ ἔστι (μνημονεύομεν γὰρ τῶν θεωρημάτων, καὶ τούτων μάλιστα τοῖς καθολικωτέροις ὁ νοῦς ἐνδιατρίβει),
λείπεται μὴ μόνης τῆς αἰσθητικῆς ψυκῆς τὸ μεμνῆσθαι λέγειν, ἀλλὰ καὶ
τῆς λογικῆς. ἢ τῶν μὲν αἰσθητῶν μνήμη καθ’ αὑτὸ ὥσπεερ καὶ φαντασία, τῶρ δἐ νοητῶν κατὰ συμβεβηκός· ὁ γὰρ νοῦς συμπλέκεται τῇ φαντασίᾳ κὰκ τὼν ἐν αὐτῇ παρὰ τῆς ἐνεργείᾳ αἰσθήσεως γεγραμμένων τύπων ἀποσυλᾷ
τὰ καθόλου, καὶ ὥσπερ ἄνευ τῆς ἐνεργείᾳ αἰσθήσεως οὐκ ἔστι φαντασία, οὕτως οὐδἐ ταὐτης σωρὶς λῆψις τοῦ καθόλου. εἰ δἐ τοῦτο, δῆλον ὅτι,
καθάπερ ἡ αἴσθησις καθ’ αὑτὸ μὲν ὁρᾷ τὸν ἐν Ἀθήναις γεγραμμένον ἐλέφαντα, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸν ἐν Ἰνδίᾳ νεμόμενον, ἢ ἕσπερ τόνδε τόνδε τὸν
Σωκράτην ὁρῶντες τὸν κοινὸν προσεννοοῦμεν καὶ εἰδικὸν ἄνθρωπον, οὕτω καὶ ἡ μνήμη καθ’ αὑτὴν μὲν ἐνεργεῖ περὶ τοὺς ἐν τῇ φαντασίᾳ τύπους καὶ [*] [*]

τὰ ἐγκαταλέίμματα, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ περὶ τὰ καθόλου· ὥστε ἔστι καθ’
αὑτὸ μἐν ἡ μνήμη τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ, οὖ καὶ ἡ φαντασία, τοῦ δὲ
νοουμένου κατὰ συμβεβηκός. συμβαίνει γὰρ τὸ αὐτὸ πάθος ἐν τῷ νοεῖν, ὅπερ καὶ ἐν τῷ διαγράφειν· ἐκεῖ τε γὰρ οὐδέν προσχρώμενοι τῷ τὸ ποσὸν

ὡρισμένον ἐἶναι τοῦ τριγώνου ὄμως γράφομεν ὡρισμένον κατὰ τὸ ποσόν ἐν γὰρ τῇ ἀποδείξει, ὅτι τοῦ τριγώνου αἱ τρεῖς γωνίαι δυσὶν ὁρθαῖς ἴσαι, μὴ χρῂζοντες πρὸς τὴν ἀπόδειξιν ὡρισμένου ποσοῦ — κἄν γὰρ δακτυκιαία ἐκάστη τῶν πλευρῶν ἢ καὶ σπιθαμιαία ὐποτεθείη κἄν ἥτις οὖν, δειχθήσονται
δθσὶν ὀρθαῖς ἴσαι — ὅμως διαγράφομεν ὡρισμένον τρίγωνον· ὃ γὰρ ἂν
γραρῇ, ἢ ἰσόπλευρον ἀνάγκη εἶναι ἢ τοιοῦτόν τι, πᾶν δὲ τὸ γεγραμμένον εὐθύγραμμον ὥρισται), καὶ ὁ νοῶν ὡσαύτως, κἄν μὴ ποσὸν νοῇ, ἀλλ’
ἄλλην τινὰ κατηγορίαν, μετὰ ποσοῦ μέντοι νοεῖ· κἄν γὰρ θερμὸν κἄν ὀσμὴν ἢ λευκὸν κἂν ἄλλο τι τῶν ἀμερῶν νοῇ, ὅμως τίθεται πρὸ ὀμμάτων ποσόν· ἢ γὰρ ἐπιφάνεειαν λευκὴν ἢ σῶνμα θερμόν. ἀλλὰ κἄν ποτε πρὸς τὸν
καὶ πολυτίμητον ἐπιστρέψῃ νοῦν, εὐθὺς ὄγκους καὶ διαστάσεις τινὰς κἀνκεῖ
φαντάζεται, καὶ ἀληθές, ὅ φησιν ὁ ΙΙλάτων περὶ τῆς φαντασάας, ὡς ταῖς τοῦ νοῦ συνημμένη νοήσεσιν οὐκ ἐᾷ καθαρὰς ποιεῖσθαι. τάχα μέντοι εἰ καὶ μετὰ ποσότητος νοεῖ τὰ ἄποσα καὶ ἀσώματα, ἀλλ’ οὐχ ᾖ ποσά, ἀλλ’
ᾗ τὸ μεν λευκὸν διακριτικὸν ὄψεως, τὸ δὲ μέλαν συγκριτικόν κἂν τὸ
νοούμενον δὲ τῆς φύσεως τῶν ποσῶν ᾖ, ὡς τρίγωνον ἢ τετράγωνον, ἀόριστον μέντοι κἀκεῖνο καὶ οὐ τοσόνδε κατὰ μέγεθος, λήψεται σπιθαμιαῖν τυχὸν ἢ πηχυαῖον), οὐδ’ ὄτι σκαληνὸν ἤ ἰσόπλευρον, ἀλλ’ ἁπλῶν τρίγωνον.
καὶ ἀδιάστατον μὲν τὸ εἶδος καὶ ὁ ἐν τῷ καθόλου τοῦ τριγώνου λόγος, σιίσταται δὲ ὁ ἐν τῇ φαντασίᾳ τύπος τρόπον τινὰ καὶ κατὰ μέγεθος
ὥρισται· ὅσον γὰρ ἦν ἔξω κείμενον, τοσοῦτον ἔνδον φαντάζεται. οὐδέν οὖν
ἄρα νοοῦμεν ἄνευ φαντάσματος, ἀλλὰ σύνεστιν ἀεὶ τῇ νοήσει ἡ φαντασία ἢ συνεργοῦσα ἢ ἐμποδίζουσα, συνεργοῦσα μὲν ὡς ἐπὶ τῶν μαθημάτων οἶον γὰρ ἀβάκιον ἐπὶ τούτων τῷ νοΐ χρηματίζει), ἐμποδίζει δὲ πρὸς τὴν θεωρίαν τῶν νογτῶν καὶ θείων σχήματα καὶ μεγέθη καὶ κρώματα

παρεισάγουσα, καὶ αὕτη ἡ αἰτία τοῦ μὴ ἐνδέκεσθαι νοεῖν ἄνευ συνεχοῦς τὰ ἀίδια μηδ’ ἄνευ χρόνου τὰ ἐν χρόνῳ ὄντα.

Εἰ δὴ πάντα, ἀφ’ ὦμ ὁ νοῦς τὸ καθόλου συλᾷ, φανταστά, ἡ δἐ
[*] [*]

φαντασία καὶ ἠ μνήμη τῷ ὑτοκειμένῳ ταὐτό παθη γὰρ ἄμφω τῆς κοινῆς αἰσθήσεως), ἅμα δῆλον ὡς τῶν νοητῶν μνήμη καὶ φαντασία κατὰ συμβεβηκός, καὶ ὅτι τῷ πρώτῳ αἰσθητικῷ τούτων ἡ γνῶσις καὶ χρόνου δήπουθεν καὶ κινήσεως. διὸ καὶ ἐτέροις τισὶν ὑπάρχει τῶν ζῲων καὶ

οὐ μόνον ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἔχουσι δόξαν καὶ φρόνησιν. εἰ δὲ καὶ τῶν νογτικῶν τινος μορίων ἦν καὶ τὴς λογικῆς ψυχῆς, οὐκ ἄν ὑπῆρχε πολλοῖς τῶν ζῲων, ἴσως ἴσως δὲ οὐδενὶ τῶν αλόγων διὰ τὸ μηδὲ πᾶσι τῷ μὴ πάντα
χρόνου αἴσθησιν ἔχειν. ἀεὶ γὰρ ὅταν ἐνεργῇ τῇ μνήμῃ, καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν, προσαισθάνεται ὄτι πρότερον τοῦτο ἢ εἴδεν ἢ ἤκουσεν ἢ
ἔμαθεν ἤ ἔπαθε, τὸ δὲ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν χρόνῳ ἐστί. τίνος μὲν
οὖν ἐστι τῶν τῆς ψυκῆς μνήμη ψανερόν, ὅτι οὖπερ καὶ ἡ φαντασία, καὶ ἔστι μνημονευτὰ μὲν καθ’ αὑτὰ ὦν ἐστι φαντασία, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ὅσα μὴ ανευ φαντασιας.

Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις, πῶς ποτε τοῦ μὲν πάθους μόνου παρόντος ἐν

τῇ φαντασίᾳ καὶ τοῦ ἐγκαταλείμματος, τοῦ δὲ πράγματος ἀπόντος μνημονεύει τὸ μὴ παρόν· τοῦ γὰρ πράγματος ἡ μνήμη, οὐ τοῦ τύπου. ὡς ἄν δὲ καὶ λύσεως τύχοιμεν εὐπετέστερον καὶ σαφὴ τά τε εἰρημένα καὶ τὰ ἑξῆς
γένοιτο, μικρόν τι τῶν κατὰ τὴv φαντασίαν ἄνωθεν διαρθρώσωμεν πρότερον. εἴρηται μὲμ γὰρ περὶ ταύτης κἀν τοῖς Περὶ ψυχῆς, οὐδὲν δ’ ἦττον
καὶ νῦν πρὸς τὴν χρείαν δεῖ νοεῖν ἐγγίνεσθαι ἠμῖν ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν τῶν περὶ τὰ αἰσθητὰ οἶον τύπον τινὰ καὶ ἀναζωγράφημα ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητικῷ
τὸ δέ ἐστιν ἡ καρδία), καθάπερ οἱ σφραγιζόμενοι τοῖς δακτυλίοις. τὸ γοῦν τοιοῦτον ἐγκατάλειμμα, ὅπερ ὑπομένει καὶ μὴ μὴ τοῦ αἰσθτοῦ παρόντος, φαντασίαν καλοῦσι, διὸ καὶ οὕτως ταύτην ὁρίζονται τύπον ἐν ἡγεμονικῷ.

μήποτε δὲ οὐχ ὁ τύπος αὐτός ἐστι φαντασία, ἀλλ’ ἡ περὶ τὸν τύπον τῆς φανταστικῆς δυνάμεως ἐνέργεια. ἦμεν γὰρ ἄν ἐν φαντασίᾳ καὶ μὴ ἐνεργοῦντες περὶ αὐτόν, ἔχοντες αὐτόν, καὶ ἅμα ἄν ἐν πλείοσι φαντασίαις καὶ τοσαύταις ὅσων καὶ τὸν τύπον σῲζομεν. ἔτι ἤτοι τὴν ἐγγινομένην νῦν καὶ
τυπουμένην εἰκόνα ψαντασίαν λέγουσιν ἢ τὴν γεγονυῖαν ἤδη καὶ οὖσαν.
ἀλλ’ εἰ μὲν τὴν ἐγγινομένην, τὴν αἴσθησιν ἄν λέγοιεν τὴν κατ’ ἐνέργειαν, εἰ δὲ γεγονυῖαν καὶ καὶ σῳζομένην, τὴν μνήμην. ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τῆς
αἰσθήσεως τὸ μὲν γάρ τι ἐκεῖ αἰσθητόν, τὸ δὲ δύναμις αἰσθητική, καὶ [*] [*]

τρίτον αἴσθησις, ἡ περὶ τὸ αἰσθητὸν ἐνέργεια Τ[Ης δυνάμεως· καὶ ἐπὶ τῆς νοήσεως δὲ τὸ μὲν νοητόν, τὸ δὲ νοῦς, τὸ δὲ νόησις), οὕτως ἔχειν καὶ
περὶ τὴρ φαντασίαν ὑποληπτέον· τὸ μέν τι εἶναι ρανταστικόνμ, τὸ δὲ φανταστόν, τὸ δὲ ραντασίαν, καὶ ὤσπερ ἡ διὰ τοῦ αἰσθητικοῦ παρόντος τοῦ
αἰσθητῦ γινομένη ἐνέργεια αἴσθγσίς ἐστιν, οὕτως ή μὴ παρόντος ἐν τῷ τύπῳ καὶ τῷ ἐγκαταγείμματι ραντασία. χρὴ δὲ κοινότερον τοῦ τύπου ἐπὶ
τῆς ραντασίας ἀκούειν· κυρίως γὰρ ὁ κατ’ εἰσοχήν τε καὶ ἐξοχὴν ἢ τὸ τοῦ τυποῦντος ἐν τῷ τυπουμένῳ σχῆμα γινόμενον, ὡς ὁρῶμεν τὰ ἐπὶ τῶν σθραγίδων ἔχοντα. οὐχ οὕτω δὲ τὰ τῶν αἰσθητῶν ἐγκαταγείμματα ἡμῖν
ἐγγίνονται· οὐδὲ γὰρ τὴν ἀρχὴν κατὰ σχῆμά τι γέγονεν ἡ τῶν τῶν
ἀντίληψις· ποῖον γὰρ σχῆμα τὸ λευκὸν ἢ χρῶμα ὅλως ἤ ὀσμή; καταχρηστικώτερον οὖν τὸν τύπον ἐνταῦθα ρέρουεν τῇ ἀπορίᾳ τοῦ κυριωτέρου. τί μὲν οὖν ἐστι ραντασία εἴρηται, μνήμη δέ έστιν ἡ ταύτης μονὴ καὶ σωτηρία.
τούτων οὕτως ὑποκειμένων, ἐπειδήπερ ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητηρίῳ τοὺς τύπους
τῶν πραγμάτων ἐνσημαινόμεθα, ὥσπερ εἴρηται, τοῦτο δὲ τοῖς μὲν ὐγρότερον, τοῖς δὲ σκληρότερον καὶ τοῖς μὲν ἐν κινήσει, τοῖς δ’ οὔ, ἀνάγκη καὶ τοὺς
τύπους τοῖς μὲν ἐγγράρεσθαι, τοῖς δὲ οὔ, καὶ τοῖς μὲν ἐπὶ πολὺ μένειν, τοῖς δὲ ἐν βραχεὶ· ὅθεν τῶν ἀνθρώπον οἱ μὲν μᾶλλον, οἱ δὲ ἦττον μνημονεύουσιν, οἱ δὲ ἐλάχιστον. καὶ ἐν κινήσει μὲν τοῖς τε πάμπαν
νέοις ἰαὶ τοὶς ἄγαν πρεσβυτέροις τοῖς μὲν γὰρ αὔξει, τοῖς δὲ φθίνει, κινεῖται
δέ τισι καὶ διὰ νόσον), Ι οὐ κινεῖται δὲ τοῖς μέσως καθ’ ἡλικίαν καὶ
κρᾶσιν ἔχουσιν. ὥσπερ οὖν ἐν ὔδατι ῥέοντι οὐκ ἂν ἡ ἐν τῷ δακτυλίῳ ἐνσημανθείη σθραγίς, οὕτως οὔθ’ οἰς τὸ αἰσθητήριον δι’ ἡλικίαν ἢ νόσον ὂν] ἐν κινήσει, μνήμη γίνεται, οὔτ’ αὖ οἶς σκληρότερον, ὥσπερ οὐδὲ ἐν

λίθῳ. διόπερ οἵ τε σφόδρα νέοι καὶ οἱ γέροντες ἀμνήμονές εἰσι· ῥέουσι γὰρ οἱ μὲν κατὰ τὴν αὔξησιν, οἱ δὲ διὰ τὴν φθίσιν. ἔοικε γὰρ ἐν τοῖς γέρουσιν ἡ καρδία, τὸ πρῶτον αἰσθητικόν, τοῖς παλαιοῖς τῶν οἰκοδομημάτων·
ὥσπερ γὰρ θρύπτεται ψυχομένη καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ τῶν πραγμάτων ἀπαλείφει τύπους, ὠς ἐκεῖνα τὴν ἀληλιμμένην τίτάνον καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς
γεγραμμένα ζῷα. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λίαν ταχεῖς καὶ βραδεῖς οὐδέτεροι ραίνονται μνήμονες· οἱ μὲν γὰρ ὐγρότεροι τοῦ δέοντος, οἱ δὲ σκλγρότεποι,
καὶ τοῖς μὲν οὐ μένει τὸ ράντασμα ἐν τῇ ψυκῇ, τῶν δὲ οὐχ ἅπτεται. τοσαῦτα ἔξωθεν εἰς σαρήνειαν προσγαβόμενοι πάλιν τἠν κατ’ ἀρχὰς ἀπορίαν [*] [*] ἐκτίθεμεν· ετοιμότεροι γὰρ παὸς τὴν λύσιν νῦν μᾶλλον ἢ πρότερον. εἰ δὴ
τοιοῦτόν ἐστι τὸ συμβαῖνον περὶ τὴν μνήμην, πότερον τοῦτο μνημονεύει τὸ πάθος ἡ ψυχὴ ἢ ἐκεῖνο ἀφ’ οὖ ἐγένετο; εἰ μὲν γὰρ τοῦτο, τῶν ἀπόντων οὐδὲν ἂν μνημονεύοιμεν· εἰ δ’ ἐκεῖνο, πῶς αἰσθανόμενοι τοῦτο μνημονεύομεν
οὖπερ μὴ αἰσθανόμεθα; ἔτι εἴτ’ ἔστιν ὅμοιον ὄμοιον τύπος ἢ γραφὴ ἐν
ἠμῖν ἡ τούτου αὐτοῦ αἴσθησις εἴτε ἀνόμοισν, διἀ τί ἂν εἴη μνήμη έτέρου ἀλλ’ οὐκ αὐτοῦ τούτου; ὁ γὰρ ἐνεργῶν τῇ μνήμῃ θεωρεῖ τὸ πάθος τοῦτο καὶ αἐσθάωεται τούτου. πῶς οὖν τὸ μὴ παρὸν μνημονεύει; εἴη γὰρ ἂν καὶ Ι ὀφᾶν τὸ μὴ παρὸν καὶ ἀκούειν. ἢ ἔστιν ὡς ἐνδέχεται καὶ συμβαίνει

τοῦτο; οἶον γὰρ τὸ ἐν πίνακι γεγραμμένον ζῷον καὶ ζῷόν ἐστι καὶ εἰκών, καὶ τῷ ὐποκειμένῳ ἔν, τῷ δὲ λόλῳ διάρορον, οὕτω κάνταῦθα. καὶ ὣσπερ
ἐκεῖ, ὃταν μὲν ὡς καθ’ αὑτὸ τὸ ζῷον ἐρᾷ τὸ τὸ ἐν πένακι τέχνην θαυμάζων ἢ κακίζων μόνον, μὴ προσεννοούμενος ὄτι μίμημά ἀστιν ἄλλου, ζῷον ἀπλῶς λέγεται, ὅταν δὲ πρὸς τῷ ὁρᾶν ἀναφέφῃ καὶ προσλογίζηται ὅτι
μίμημά ἐστι τοῦδε τοῦ ἀληθοῦς ζῴου, εἰκὼν λέγεται, οὕτω καὶ τὸ ἐν ἠμῖν
φάντασμα δεὶ ὐπολαβεῖν καὶ αὐτό τι καθ’ αὐτὸ εἶναι καὶ ἄλλου ἐγκατάλειμμα. ᾖ μὲν οὖν καθ’ αὐτό, θεώρημα ἢ φάντασμά ἐστιν, ᾖ δὲ ἄλλου οῖον εἰκών, μνημόωευμα. ὅταν μὲν γὰρ ἐνεργῇ περὶ τὸν ἐν τῇ καρδίᾳ τύπον ἡ κοινὴ αἴσθησις αὐτόν, αὐτόν, θεώρημα τοῦτο, ὡς εἴρηται, ἢ φάντασμα

λέγεται· ὅταν δὲ ἐνεργοῦσα προσαισθάνηται καὶ ὅτι ἂλλου ἐστίν, ἤδη τοῦτο εἰκὼν καὶ μνημόνευμα, καὶ ἡ τοταύτη τῆς ψυχῆς ἐνέργεια μνήμη. διὰ τοῦτο ἐνέοτε ὃ διἀ μνήμης ἔχομεν, οὐκ ἴσμεν εἰ κατὰ τὸ αἰσθέσθαι συνέβη·
πολλάκις γὰρ τῶν ψυχικῶν ἐξαπλουμένων νοημάτων φανταζόμεθά τινα, ὦν οὐκ ἴσμεν τὸν χρόνον ἢ τὸν τόπον ἢ παρ’ οὖ προσελάβομεν, καὶ
ἀμφισβητοῦμεν, πότερον αὐτοὶ τοῦ νοήματος εὑρεταὶ ἢ μαθηταί, καὶ πότερον φαντασία ἁπλῶς τοῦτο ἢ μνήμη. οἶον ἤκουσά ποτε λόγου παρά του,
μετὰ δὲ ἐννοοῦμαι τὸν λόγον, οὐκ ἐνπυμοῦμαι δὲ ἀφ’ οὖπερ ἤκουσα· ἀποπῶν οὖν λέγω, ἆρα πατὴρ τοῦ λόγου νῦν αὐτός εἰμι, ἢ πόθεν ἔχω τοῦτον; καὶ τολαντεύομαι. ὄταν οὖν ἐνθυμηθῶ ἄλλοθέν με τὸν λόγον

ἔχειν, μνήμη τότε γίνεται, νόημα δὶ πρότερον. γίνεται δὲ καὶ τοὐναντίον ἐνίοτε, οἶον συνέβη Ἀντιφέροντι τῷ ’Ωρείτῃ καὶ ἄλλοις ἐξισταμένοις· τὰ [*] [*] γὰρ φαντάσματα ἔλεγον ὡς ηενόμενα καὶ ὡς μνημονεύοντες· πάλιν οὖν
ἕτεροι τὰ αἰσθήματα ὡς φαντάσματα, καὶ ἀλλοι τὸ ἔμάλιν. τοῦτο δὲ γίνεται, νεται, ὅταν τις τὴv μὴ εἰκόνα ὡς εἰκόνα θεωρῇ ἤ τὴν εἰκόνα ώς μὴ εἰκόνα. αἱ δὲ μελέται τὴν μνήμην σῴζουσι τῷ ἐπαναμιμνῄσκειν, τοῦτο δέ
ἐστιν οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ θεωρεῖν πολλάκις ὡς εἰκόνα καὶ μὴ καθ’ αὑτό.
τί μὲν οὖν ἐστι καὶ τὸ μνγμονεύειν, μνημονεύειν, εἴπηται, ὅτι φαντάσματος ἕξις, ὄντος τοῦ τοιούτου φαντάσματος πράηματός τινος χρονιςσθέντος μετὰ τὴν γένεσιν, καὶ τίνος μορίου τῶν ἐν ἠμῖν, ὅτι τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ καὶ ᾠ
κρόνου αἰσθανόμεθα.

Περὶ δὲ τοῦ ἀναμιμνῄσκεσθαι λοιπὸν εἰπεῖν. πρῶτον μὲν οὖν ὄσα ἐν τοῖς ἐπιχειρηματικοῖς λόγοις καὶ προβληματικοῖς ἠμῖν ἀποδέδεικται, δεῖ τιθέναι ὠς ἀληθῆ καὶ ὐπάρχοντα, ταῦτα δέ ἔστι τὸ μήτε μνήμης ἀνάληψιν
τὴν ἀνάμνησιν μήτε λήψιν εἶναι· οῦτε γὰρ ἀναμιμνῄσκεσθαι λέγομεν τὸν νῦν πρώτως μανθάνοντα καὶ λαμβάνοντα, ὃ οὐδέποτε ἔλαβεν ἢ μεμάθηκεν,
ἀλλὰ μᾶλλον μανθάνειν, οὔτ’ αὖ τὸν μαθόντα, αῴζοντα δὲ τὴν μνήμην λήθης μηδαμῶς μεσολαβησάσης, λλὰ τὸν πρότερον μὲν ἔχοντα σῷον ἅπαν,
υστερον δὲ τὸ μὲν ἀποβαλόντα τὸ δὲ σῴζοντα, ἔκ δὲ τοῦ σῳζομένου τὸ λοιπὸν ἀναλαμβάνοντα. ἔγει γὰρ ὦδε· ὅταν ὁ τύπος ὅλος καὶ τὸ ἀναζωγράφημα τὸ ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητηριῳ ἀπὸ τῆς κατ’ ἐωέργειαν αἰσθήσεως

ἐγγινόμενον ὐπομένῃ καὶ σῴζηται τρανές Ι τι καὶ φαιδρὸν καὶ καθαρὸν
οὕτως, ὥστε ὅλον αὐτὸ δύνασθαι τὴν ψυχὴν κινεῖν καὶ ὅλον ὑπ’ αὐτῆς ὁράσθαι καὶ προβάλλεσθαι ὡς εἰκώ τινος, ἡ μνήμη τούτο, τερὶ ἦς εἴρηται· ὅταν δὲ μέρος μέν τι τοῦ ὅλου υένῃ, μέρος δέ τι ἠράνισται ἢ χρόνῳ ἢ
ἐτέρῳ συμπτώματι, ὥστε μήτ’ αὐτὸ τὴν ψυχὴν κινεῖν μήτ’ ἐκείνην ὑπ
αὐτοῦ κιεῖσθαι, καὶ ἐκ τοῦ ὑπολελεμμένου μέρους τρανοῦς ὄντος καθαροῦ κινηθῇ κινήσεις τὸ συωεδὲς τῷ καθαρῷ τοῦτο δὲ ἦν τὸ ἀμυδρὸν καὶ ὅλως ἐζοφωμένον) καὶ οἶον ἀναλυθῇ καὶ εὑρεθῇ τῇ ψυχῇ, τοῦτο
ἀνάμνησις, οἰονεὶ ἀναζωγράφημα τῆς προτέρας μνήμης, οὐ πάσης τοῦτο γὰρ μάθησις), ἀλλὰ τοῦ μέρους. ὅταν δὲ ὅλον ἀναλάβωμεν δηλονότι
ἀπολέσαντες, μάθησις· δὶς Τὰρ μαθεῖν καὶ εὑρεῖν τὸ αὐτὸ ἐνδέχεται. οἶον
ἐκ τῆς κατ’ ἐνέργειαν ἀκοῆς ἢ ὁράσεως γέγονεν ἐν τῇ ψυχῇ τύπος τοῦ [*] [*]

„μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Αχιλλῆος“. εἰ μὲν οὖν ὁ τύπος οὖτος μένει ἄπας ἰσχυρός τε καὶ καθαρός, ὡς ἀνεμποδίστως ὄλον ἠμᾶς αὐτὸν δύνασθαι ἀπαγγέλλειν καὶ ὄλον προβάλλεσθαι, τοῦτο μνήμη· εἰ εἰ δὲ τὸν „μῆνιν ἄειδε
θεὰ“ ἐμμένει, τὸ δὲ ἐξῆς ὑτὸ κρόνου καὶ λήθης ἔκλείπει, εἶτα ἐκ τοῦ
μένοντος ἡ ψυχὴ κινηθεῖσα ὑπό τινων τόπων ὁμοίων ἢ ἀνομοίων εὑρήσει καὶ τὸ λεῖπον, ἀνάμνησις τοῦτο. καὶ δῆλον ἐκ τούτων, ὡς τὼν ἁπλῶν
ὀνομάτων ἀνάμνησις οὐκIstiv, ἀλλ’ ἢ μνήμη ἢ μάθησις, εἰ μὴ πολλάκις καὶ ἐν ἐκείνοις μενούσης τῆς πρώτης συλλαρῆς προσεξυρίσκομεν τὰς λοιπάς. ἕπεται δὲ τῇ ἀναμνήσει ἐξ ἀνάγκης ἡ μνήμη· ἡ ηὰρ ἀναμνησθεὶς τρόπον
τινὰ ἐμνήσθη· μέρους γάρ τινος τῆς προτέρας ἐπανάληψιν ποιεῖται μνήμης,
καὶ δεῖ διαφέρειν μαθήσεως καὶ εὑρέσεως τὴν ἀνάμνησιν τῷ ἐνεῖναι πλείονα ἀρχὴν ἀναμιμνῃσκομένοις ἢ ἐξ ἦς μανθάνουσιν, εἴπερ πᾶσα διδασκαλία καὶ πᾶσα μάθησις διανοητικὴ ἐκ προϋπαρκούσης γίνεται γνώσεως.
τί μὲν οὖν ἐστιν ἀνάμνησις, εἴρηται, ὅτι μνήμης ἀνανέωσις· ὅθεν
δὲ συμβαίνει, δῆλον. ἐπεὶ ἐπεὶ γὰρ πέφυκε κίνησις ἐν ψυκῇ ἥδε μετὰ τήνδε, εἰ μὲν ἐξ ἀνάγκης, δῆλον ὡς ὅταν ἐκείνην κινηθῇ, τήνδε κινηθήσεται· εἰ
δὲ μὴ ἐξ ἀνάγκης αλλ’ ἔθει, ὡς . ἐπὶ τὸ πολὺ κινηθήσεται. ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς ἁλύσεως τοῦδε τοῦ κρίκου ἀρθέντος ἐξ ἀνάγκης ὁ ἐφεξῆς κινεῖαι, καὶ δἰ ἐκεῖνον ὁ μετ’ αὐτόν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν τύπων τῶν ἐν
τῇ ψυκῇ· κινηθείσης γὰρ καθάπαξ ὑπό τινος τούτων, εὐθὺς κινεῖ αὐτὴν
καὶ ὁ ἐφεξῆς καὶ ὁ μετ’ ἐκεῖνον. οἶον ἦν μουσικὸς Κορίσκος ἔχων λύραν καὶ γέγονεν ἐν τῇ ψυκῇ τύπος καὶ τῆς λύρας καὶ τοῦ Κοπίσκου· εἶδον μετὰ ταῦτα Σωκράτην φέρε εἰπεῖν κρατοῦντα λύραν, καὶ εὐθῶς ἀνερνήσθην τῆς τοῦ Κορίσκου λύρας, εἶτα Κορίσκου. πάλιν πάλιν ἤκουσά του

ᾄδοντος „δύο ψυκαὶ ἐξήρκοντο, καὶ μία πρός ἀλλην ἔλεγε, ποῖ πορευτέον“. μετὰ δέ τινας Χρόνους ἤκουσα ἄλλου ᾄδοντος τὸ μὲν μέλος κατὰ ῤυθμὸν ἐκεῖνον, λόγον δὲ ἔτερον οἶον „ὁ νοῦς ὁ πρῶτος ἀγει με καὶ πάλιν κάτω
φέρει“, καὶ κινηθεὶς ἀπὸ μόνου τοῦ μέλους ἦλθον εἰς ἀνάμνησιν τοῦ πρώτου λόγοθ „δύο ψυχαὶ ἐξήρχοντο“ καὶ τοῦ ᾄδοντος.

Τούτων ὄντων εἰσὶ μὲν τύποι τινὲς ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθοῦντες ἀλλήλοις·
άνάγκη γὰρ τὸν μνησθέντα πυρὸς συνεννοῦσαι καὶ θερμότητα, καὶ τὸν τυφθέντα ὑπὸ Σωκράτους τῇ τοῦ Σωκράτους ἀναμνήσει καὶ ἅτι ὑπ’ αὐτοῦ ἐτύφθη ἐν τῷδε τῷ τόπῳ συναναμνησθῆναι. ὅοι δὲ μὴ μὴ ἐξ ἀνάγκης
ἀλλ’ ἔθει, ἔθει, οὐκ ἀεὶ ἔπεται τοῖς προτέροις τὰ δεύτερα, ἀλλ’ ὡς [*] [*]

ἐπὶ πολύ. ἔσται δὲ τὸ λεγόμενον ὦδε δῆλον· πολλάκις ἐγὼ βουληθεὶς εἰπεῖν Λυκάβητον οὐκ ἀνεμιμνῃσκόμην, ἐξ οὖ εἴθισα ἐμαυτὸν ἐνθυμεῖσθαι λύκον ἄρχονται γὰρ ἀμφότεροι ἐκ τῆς λυ συλλαβῆς)· ἀφ’ οὖ δὴ λύκου ὁρμώμενος
ἀνεμιμνῃσκόμην τὸν Λυκάβητον. ἄλλος δέ τις τοῦ Ταυρομενίτου ἐπιλανθανόμενος
εἴθισεν εἰθὺς ἔρκεσθαι εἰς εἰς ἔννοιαν ταύρου, καὶ ἄλλος ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τὴν πλευρώνην ἐθίσας ἀνέφρεν. ἐπὶ γοῦν τούτων οὐκ ἀεὶ τῇ
πρώτῃ ἡ λοιπὴ ἕπεται, ἀλλὰ πολλάκις τὴν μὲν πλευρὰν ἐνθυμοῦμαι, τὴν δὲ πλευρώνην οὐκ ἀναμιμνῂσκομαι. συμβαίνει δ’ ἐνίους ἅπαξ ἐθισθῆναι μᾶλλον ἤ ἑτέρους πολλάκις κινουμένους. διὸ ὄνια ἰδόντες ἄπαξ πολλάκις
μνημονεύουσιν ἢ ἔτερα πολλάκις. ὅταν οὖν ἀναμιμνῃσκώμεθα, κινούμεθα
τῶν προτέρων καὶ ἡγουμένων τινὰς κιννήσεων, ἕως ἄν κινηθῶμεν, μεθ’ ἣν ἐκείνη εἴωθε. διὸ τὰ ἐφεξῆς θηρεύομεν νοήσαντες ἀπὸ τοῦ νῦν ἢ ἄλλου τινός, διὰ τοῦτο καὶ ἀφ’ ὀμοίου ἢ ἐναντίου ἢ τοῦ σύνεγγυς ἡ ἀνάμνησις
γίνεται· αἱ γὰρ κινήσεις τῶν μὲν αἱ αὐταί, τῶν δὲ ἄμα, τῶν δὲ
μέρος ἔχουσιν. οἶον εἶδέ τις γεγραμμένην λύραν καὶ καινηθεὶς ἀπὸ ταύτης
ὡς προτέρας καὶ ἡγουμένης ἀνεμνήσθη λύρας, ἐκ ταύτης τοῦ μουσικοῦ, ἐκ δὲ τούτου ἥν ᾔδεν ῲδήν. πολλάκις δὲ καὶ ἀπό τινος ἄλλου· εἰ γὰρ τύχοι ἐφεξῆς ὤν τῷ τῆς ῲδῆς τύπῳ ὁ τοῦ κίονος, ἀναμνησθήσομαι αὐτήν
ἀπὸ τοῦ κίονος. ἀπὸ δὲ τοῦ ὁμοίου καὶ ἐναντίου, ὅταν ἀπὸ μὲν τῆς τοῦ
Σωκράτους εἰκόνος ἀναμνησθῶ Σωκράτην, ἀπὸ δὲ τοῦ μέλανος λευκόν καὶ ἐκ θερμότητος ψυκρότητα. ἐκ δὲ τοῦ σύνεγγυς, ὅταν ἀπὸ τοῦ „ἀντὶ πολλῶν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι“ ἀναμνησθῶ „χρημάτων ὑμᾶς ἑλέσθαι νομίζω τὸ τῇ
τόλει συμφέρον“. μέγιστον μὲν οὖν ταντὸς ἡ ἀρκή, καὶ ταύτης εὑρεθείσης τὰ μετ’ αὐτὴν μικρά· ὅθεν τῆς ἀρχῆς ληφθείσης συνείρεται τὰ ἐξῆς. εἰ δέ ποτε
καὶ εὐρεθείσης καὶ τοῦ πρώτου μέρους κινηθέντος οὐχ ἔψεται τὰ ἐκατέρωθεν,
οὐ χρὴ θαυμάζειν· ὅταν γὰρ τέλεον ἀφανισθῇ, οὐκ ἀκολουθήσει. ζητοῦσι μὲν οὖν οὕτω γίνεται ἡ ἀνάμνησις, ἀφ’ ὦνπερ εἴπομεν, ἄπὸ τῶν ὁμοίων [*] [*] ἢ τῶν ἀντικειμένων ἢ τῶν ἐγγώς· ὅταν δὲ μὴ ζητοῦσιν ἀναμνησθῆναί tqu
γένηται, ἐξ οὐδενὸς τούτων. ὅταν γὰρ ῲδῆς τις μνησθεὶς ἀναμνησθῇ Σωκράτους, οὔτ’ ἀφ’ ὁμοίου οὔτ’ ἐξ ἀντικειμένων ἢ τῶν ἐγγὺς ἐποιήσατο τὴν ἀνάμνησιν. τοῦτο δὲ σπάνιον καὶ ὀλιγάκις· τὰ γὰρ πολλὰ ἑτέρων γινομένων
κινήσεων ἔπεται. πραγματευομένους δὲ τὰ περὶ τῆς ἀναμνήσεως οὐδἐν δεῖ
σκοτεῖν, πῶς τὰ πόρρω ἀναμιμνῃσκόμεθα καὶ παλαιά, ἀλλὰ τὰ ἐγγύς καὶ ἃ πρὸ ὀλίγου ῂσθόμεθα ἢ ἐδιδάχθημεν· μάλλον γὰρ ταῦτα πρὸς τὴν διδασκαλίαν διὰ τὴν ἐγγύτητα ἢ ἐκεῖνα. εἶς μέντοι καὶ ὁ αὐτός ἐστι τρόπος
τῆς ἀναμνήσεως ἀμφοτέρων. ὡς γὰρ ἐπὶ τῶν σύνεγγυς ἀπὸ τῆς ἐνούσης
ἀρκῆς ζητήσας τις συνείρει καὶ ἀναμιμνῂσκεται τὰ ἐξῆς ἀκολουθοῦσι γὰρ τῷ ἔθει αἱ κινήσεις, ὡς εἴρηται, καὶ ᾔδε μετὰ τήνδε), οὅτω καὶ ὄταν τις
ἀναμιμνῂσκηται ὦν πάλαι τὴν ἐπιστήμην ἔλαβε. ζητήσει γὰρ κἀκεῖ ἀρχὴν λαβέσθαι κινήσεως, μεθ’ ἣν ἐκείνη ἔσται. διὸ τάχιστα καὶ κάλλιστα γινονται ἀπ’ ἀρχῆς αἱ ἀναμνήσεις. ὡς γὰρ ἔχει τὰ πράγματα πρὸς ἄλληλα τῷ

ἐφεξῆς, οὔτω καὶ αἱ κινήσεις, καὶ ἔστιν εὐμνημόνευτα ὅσα τάξιν τινὰ ἔχει καὶ πρῶτον καὶ δεύτερον, ὥσπερ τὰ μαθήματα καὶ μάλιστα τὰ γεωμεετρικά, τὰ δὲ ἄτακτα φαύλως καὶ χαλεπῶς· ὡς γὰρ ἐπὶ αἰσθητῶν, αὐσθητῶν, εἰ ἐφεξῆς κεῖνται καὶ μετὰ τάξεως, καλῶς ἡ ὄψις ὁρᾷ, εἰ δὲ συγκχυμένως, οὐ καλῶς,
οὄτω καὶ ἐπὶ τῶν ἐν ψυχῇ τύπων. διαφέρει δὲ τὸ ἀναμιμνῂσκεσθαι τοῦ
πάλιν μανθάνειν καὶ ὅλως μάθησις ἀναμνήσεως τῷ τὸν μὲν ἐξ ἑαυτοῦ καὶ τῆς ἐνούσης αὐτῷ ἀρκῆς κινεῖσθαι ἐπὶ τὸ συνεκὲς τῇ ἀρκῇ, τὸν δὲ μὴ δι’
αὑτοῦ, ἀλλὰ δι’ ἄλλου, τοῦ διδασκάλου. ἔτι πολλάκις μὲν ἤδη ὁ ἀναμιμνῃσκόμενος ἀδονατεῖ ἀναμνησθῆναί τι αὐτίκα, ζητῶν δὲ ἄμως καὶ πολυπραυμουῶν τέλος δύναται καὶ εὑρίσκει. τοῦτο δὲ γίνεται κινοῦντι
πολλά, ἔως ἄν τοιαύτην κινήσῃ κίνησιν, ᾖ ἀκολουθήσει τὸ πρᾶγμα. ὡς γὰρ
αἱ πολλαὶ ῥανίδες ἐπιτήδειον ἐποίησαν τὴν πέτραν, τέλος δὲ ἡ ἐσχάτη ἐκοίλανε, καὶ ἐπὶ τὴς ἐν καρδίᾳ ὑγρότητος οὕτως ἔχει· πολλάκις γὰρ κινηθεῖσα τελευταίαν κινεῖται κίνησιν, καθ’ ἣν ἀνίσταται τὸ ζητούμενον.
ἔστιν οὖν τὸ ἀναμιμνῂσκεσθαι τὸ ἐνεῖναι δύναμιν τὴν κινοῦσαν, λέγω δὲ
δύναμιν τὴν ὑπάρκουσαν ἀρκήν· αὔτη γὰρ τὴν διάνοιαν ἐποξύνει καὶ ἀνεγείρει πρὸς ἀνάλυσιν τοῦ λοιποῦ, τοῦτο δὲ ὥστ’ ἐξ ἐαυτοῦ καὶ ὦν ἔνδον
[*] [*] ἔχει κινήσεων κινηθῆναι, ὥσπερ εἴρηται. διὸ δεὶ λαβέσθαι ἀρχῆς. ὅθεν τάχιστα δοκοῦσιν ἀπὸ τόπων ἐνίοτε ἀναμιμνῄσκεσθαι, τόπους δὲ ἤ ἃς ἀρχὰς ἐνεῖναι δεῖν τῇ ψυχῇ λέγομεν, ἤ τοὺς κατὰ τὰ σύστοιχα καὶ ὅμοια καὶ ἀντικείμενα, ὡς ἐν τῇ Διαλεκτικῇ εἴρηται, ἢ τοὺς σωματικοὺς καὶ τὰς ἐν

τῷδε τῷ μέρει θέσεις. τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι ταχὺ ἀπ ἄλλου ἐπ ἄλλο ἔρχεται, οἷον ἀπὸ γάλακτος ἐπὶ τὸ λευκόν, ἀπὸ λευκοῦ ἐπ ἀέρα, ἀπὸ τούτου ἐφ ὑγρόν, ἀφ οὗ ἐμνήσθη μετοπώρου, ταύτην ἐπιζητῶν τὴν ὥραν.
Ἔοικε δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ μέσον πάντων ἀρχῇ, καὶ ἡ τούτου εὔρεσις τὰ μέγιστα ὠφελεῖ· ποδηγεῖ γὰρ πρὸς τήν τοῦ ζητουμένου κατάληψιν.
οἷον ἐκκείσθωσαν ταυταδὶ τὰ στοιχεᾶ ἰσάριθμα ὄντα καὶ ἀναλογοῦντα τοῖς νοήμασι τῆς ψυχῆς, ἃ κινεῖται ἀναμιμνῃσκομένη πρὸς εὕρεσιν
τοῦ ζητουμένου, ΑΒΓΔΕΖΗΘ· καὶ ἐπεὶ μέσον τὸ Ε, ὁ τοῦτο εὑρών, εἰ μὴ ἅμα τῷ εὑρηκέναι αὐτὸ εὑρήσει καὶ ὅπερ ἐξήτει, ἐπὶ τὸ Θ ἐλθὼν μνησθήσεται. ἅπαξ γὰρ τοῦ μέσου λαβόμενον καὶ ἐπὶ τὸ ἔμπροσθεν καὶ
ἐπὶ τὸ ὄπισθεν κινηθῆναι ἐνδέχεται. οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ ὐπερβατῶς τὰς
νοήσεις καὶ ἀνεστραμμένως ποιεῖσθαι, καὶ μετὰ τὸ Ε τὸ Θ νοῆσαι, καὶ ἀπὸ τοῦ Θ τὸ Ζ, εἶτα τὸ Η. εἰ μὲν οὖν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν τὸ ζητούμενον εἴη, οὕτως εὑρήσει ἐλθὼν ἐπὶ τὸ Θ, ὥσπερ εἴρηται· εἰ δ ἐν τοῖς
ὄπισθναι, ἐλθὼν ἐπὶ τὸ Α. εἰσὶν οὖν τὰ κατὰ τὰ στοιχεῖα νοήματα ταῦτα, [*]
Ἀθῆναι, Λύκιον, οἶκος Πλάτωνος, νεομηνία, συμπόσιον, Συκράτης, τὸ τυφθῆναι ὑπὸ Σωκράτους, λύρα.

Τοῦ δὲ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐνίοτε μὲν μνησθῆναι, ἐνίοτε δὲ μὴ αἴτιον, ὅτι πλείους ἐνδέχεται κινηθῆναι κινήσεις ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἀρχῆς· οἷον ἀπὸ
τῆς πλευρᾶς ὁρμήσειε ἄν τις καὶ εἰς ἔννοιαν πλευρίτιδος καὶ πλευρωνίας·
εἰ οὖν εἴη συνηθέστερον ἡ πλευρῖτις τῆς πλευρωνίας, ἕλξει μᾶλλον πρὸς αὑτὸ τὴν διάνοιαν, ὥσπερ τὰ λαμπρὰ τῶν σωμάτων τὴν ὄψιν. οὐ μόνον
δὲ διὰ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ εἰ ὁ μὲν παλαιὸς εἴη τῶν τύπων, ὁ δὲ νέος, κινήσει μᾶλλον ὁ νέος εἰς τὴν αὑτοῦ ἀνάμνησιν, εἰ μή που εἰς βάθος καθ ἕξιν ἐπιστημονικὴν ὁ παλαιὸς ἐνσεσημασμένος εἴη καὶ πρὸς τούτοις συνήθης·

ὥσπερ γὰρ νέος ἐστὶ τῇ καθ ἑκάστην μελέτῃ. ὥσπερ δέ εἰσὶ τινα φύσει τόδε μετὰ τόδε (φύσει γὰρ τῇ τε τοῦ πυρὸς ἀναμνήσει ἡ θερμότης ἔπεται καὶ τῇ τοῦ ἡλίου ὁ φωτισμός), οὕτω καὶ ἔθει. ἔστι γὰρ ἐξ ἔθους τινά, ἅπερ ἀναμνησθέντες εὐθὺς ἀναμιμνῃσκόμεθα καὶ τὰ μετ αὐτὰ ὄντα. τὸ
[*]

δή πολλάκις έθισθὲν ὥσπερ φύσις, καὶ ἐπεὶ ἐν τοῖς φύσει ἐγγίνεται ἁμαρτία καὶ παρὰ φύσιν, ἐνδέχεται τοῦτο συμβαίνειν καὶ ἐν τοῖς δι ἔθος. εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲν κωλύει ἀναμνησθέντα τοῦ προτέρου καὶ ἡγουμένου ἁμαρτάνειν
περὶ τὸ ὕστερον καὶ ἑπόμενον καὶ κινηθῆναι ἀλλως ἢ ὡς δεῖ, καὶ πρὸς
τούτοις ὅταν ἐφέλκῃ ἀπὸ τῆς πλευρωβνίας ἡ πλευρῖτις. διὰ τοῦτο καὶ ὅταν δέῃ ὄνομα ἀναμνησθῆναι, ἄλλου μὲν παρομοίου μνημονεύομεν, εἰς δὲ
ἐκεῖνο σολοικίζομεν. ὁ γὰρ βουλόμενος ἀναμνησθῆναι Λεωφάνην μνησθεὶς Λεωσθένην ἐσολοίκισεν ὡς πρὸς τὸν Λεωφάνην.

Τὸ μὲν οὖν ἀναμιμνῄσκεσθαι τοῦτον συμβαίνει τὸν τρόπον, κοινῶς δὲ

εἰπεῖν περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως, ὡς τὸ μέγιστον ἐν ἀμφοτέροις δεῖ γνωρίζειν τὸν χρόνον ἢ μέτρῳ καὶ ὡρισμένως (ὡς ὃ μνημονεύω ἢ ἀναμιμνῄσκομαι, χθὲς εἶδον ἢ πρὸ μηνός) ἢ ἀορίστως, ὡς ἁπλῶς πρότερον ᾔσθημαι, καὶ πάλαι ποτὲ τοῦτ εἶδον καὶ ἤκουσα. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο γένοιτο,
συμβήσεται ἡμῖν ὑπολαμβάνειν, ὡς οὐκ ἀναμιμνῃσκόμεθα ἢ μνημονεύομεν,
ἀλλὰ νῦν πρώτως ταῦτα καὶ οἴωοθεν προβαλλόμεθα. ἔστι δὲ τὸ κρῖνον τὸν πλείω καὶ ἐλάσσω χρόνον ἐν τοῖς τοιούτοις ἡ πρώτη αἰσθητικὴ ψυχὴ
ἠ ἐν τῇ καρδίᾳ καθημένη. ὡς γὰρ ἡ διάνοια κρίνει τὰ μεγέθη οὐ τῷ ἀποτείνεσθαι ἔξω πρὸς ἐκεῖνα, ὥσπερ λέγουσιν ἡμᾶς ὁρᾶν οἱ δι ἐκπομπὴν ἀκτίνων τιθέμενοι τὸ ὁρᾶν, ἀλλὰ κινοῦσα τοὺς ἀπὸ τῶν μεγεθῶν ἐναποκει-

μένους ἐν τῇ φαντασίᾳ τύπους (εἰ γὰρ ἐκείνως ἔκρινεν, ὅτε οὐ παρῆσαν, οὐκ ἂν ἠδύνατο κρίνειν· νυνὶ δὲ καὶ ἀπόντων κρίνει· οὐδὲν γὰρ ἕτερόν ἐστιν ἡ διάνοια ἢ νοῦ μετὰ φαντασίας ἐνέργεια), οὕτως εὔλογον καὶ τὴν αἰσθητικὴν ψυχὴν τίθεσθαι κρίνειν τὸν πλείω καὶ ἐλάσσω χρόνον ἔνδον μένουσαν
καὶ κινουμένην ὑπὸ τῶν ἐνόντων τύπων. ἐπεὶ δὲ ἐν τῇ μνείᾳ τῶν
περιεκτικῶν καὶ καθόλου λόγων καὶ οἱ καθ ἔκαστα καὶ περιεχόμενοι συλλαμβάνονται, καὶ ὅταν ὅλην τινὰ περικοπὴν ἀπὸ βίβλίου καὶ μακρὰν περίοδον ἀπομνημονεύωμεν, ἐννοοῦμεν καὶ τὰ μέρη (τὸ γὰρ ὅλον ἐκ μερῶν,
μέρη δὲ ἐνταῦθα κῶλα καὶ κόμματα), τίνι διοίσει ἡ διὰ πάντων ὁμοῦ ἀνάμνησις καὶ κατὰ κοινὸν τῆς ἐν μέρει; ἢ καθόσον συμβαίνει ὧδε μὲν τῇ

τοῦ ὅλου μνήμῃ καὶ τὸ μέρος συνεννοεῖν, ἐκεῖ δὲ τῇ τοῦ καθόλου καὶ τὸ καθ ἕκαστον; πρότερον μέντοι τὰ ἐντὸς καὶ ἐλάσσω νοήσει τῶν ἄκρων καὶ τῆς ὁλότητος, ἀνάλογα δὲ τὰ ἐντὸς πρός τε αὐτὰ καὶ τὰ ἄκρα τῷ ἔχεσθαι ἀλλήλω καὶ ἑξῆς εἶναι, ὡς ἐκεῖνα τὰ ἐν τῷ Τιμαίῳ· „θεοὶ θεῶν,
[*] [*]

ὧν ἐγὼ δημιουργὸς πατήρ τε ἔργων, ἅ δι ἐμοῦ γενόμενα ἄλυτα ἐμοῦ γε ἐθέλοντος. τὸ μὲν οὖν δὴ δεθὲν πᾶν λυτόν, τὸ δέ γε μὴν καλῶς ἁρμοσθὲν καὶ ἔχον εὖ λύειν ἐθέλειν κακοῦ. δι ἅ καὶ ἐπείπερ γεγένησθε. ἀθάνατοι μὲν οὔκ ἐστε οὐδ ἄλυτοι τὸ πάμπαν, οὔτι γε μὴν λυθήσεσθε οὐδὲ τεύξεσθε

θανάτου μοίρας“. τῷ μὲν οὖν δὴ ἅπαντι νοηθέντι συννενόηται καὶ τὸ μέρος, τὸ μέντοι „θεοὶ θεῶν“ πρότερον ἐπῆλθεν ἡ διάνοια τοῦ μετ αὐτό, κἀκεῖνο τοῦ ἐφεξῆς, καὶ πάντων ὕστερον τὸ κοινόν· τὰ γὰρ καθ ἕκαστα
ὁμοῦ τὸ ὅλον. ὡς δὲ ἐπὶ τῶν πραγμάτων καὶ νοημάτων ἔχει, καὶ ἐπὶ τοῦ χρόνου ζητεῖν εὔλογον· τοῖς γὰρ νοήμασι καθάπερ ὁ χρόνος συνείρεται, καὶ
ἡ γνῶσις ἄμα· ὅθεν καὶ ὡς τὸ ἔλαττον πᾶγμα πρὸς τὸ μεῖζον ἔχει, καὶ ὁ ἐλάττων χρόνος πρὸς τὸν μείζονα ὁμοίως ἕξει, καὶ ἐναλλάξ, ὡς τὸ πρᾶγμα
ἅπαν πρὸς ἅπαντα τὸν χρόνον ἔχει, καὶ τὰ μέρη πρὸς τὰ μέρη. Δῆλον δ ἂν εἴη μᾶλλον ἐπὶ τῆς διαγραφῆς. ἐκκείσθωσαν δύο τρίγωνα
κάτω τὰς κορυφὰς ἔχοντα καὶ ἐμβεβληένου ἔν ἑτέρῳ τὸ ἔτερον καὶ
περιέχον μὲν ἔστω τὸ KMN, τὸ δὲ ABE περιεχόμενον, καὶ τετμήσθω ἡ AB κατὰ τὰ ΓΖ σημεᾶ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν κατὰ τὴν
ἀντικειμένην τοῦ αὐτοῦ τριγώνου πλευρὰν καὶ ἐπ εὐθείας ἡ ΓΔ ΖΗ, τετμήσθω δὲ καὶ ἡ
KM κατὰ τὰ ΘΛ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν πρὸς τὴν ἐξ ἐναντίας τοῦ αὐτοῦ τριγώνου πλευρὰν καὶ ἐπ εὐθείας ἡ ΘΞ ΛΡ, κείσθωσαν δὲ καὶ ἀμφοτέρων τῶν τριγώνων αἱ τμήσεις
τῶν γραμμῶν πρὸς εὐθεῖαν. ἔστω δὲ τὸ
ἔλασσον καὶ ἐντὸς ἅπερ ἡ ψυχὴ νοεῖ πράγματα, τὸ δὲ μεῖζον καὶ ἐκτὸς ὁ χρόνος ὁ συναισθόμενος ταῖς νοήσεσιν. ὥσπερ οὖν ὁ κινηθεὶς τὴν AB BE ἅμα καὶ τὴν ΑΓ ΓΔ κεκίνηται (ἐντὸς γὰρ καὶ περιέχονται), οὕτως ὁ τὴν ΑΓ
ΓΔ καὶ τὴν ΑΖ ΖΗ. ὅτερ γὰρ ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΑΒ, τοῦτο ἡ ΓΔ πρὸς
τὴv ΒΕ· ἀνάλογα γάρ, ὅθεν καὶ ἐναλλάξ. πάλιν ὡς ἡ ΑΖ πρὸς τὴν ΑΓ, οὕτως ἡ ΖΗ πρὸς τὴν ΓΔ, καὶ ἐναλλάξ. λοιπὸν ὥσπερ ὁ νοῶν τὰς ὅλας τὴν ΑΒ καὶ τὴν ΒΕ συννοεῖ καὶ τὰς ΑΓ ΓΔ μέρη οὔσας, οὔτως ὁ τὰς
ΑΓ ΓΔ τὰς ΑΖ ΖΗ. ὡς δὲ ἐπὶ τούτων ἔχει, καὶ ἐπὶ τοῦ χρόνου. ὁ γὰρ κινηθεὶς τὰς ΚΜ ΜΝ χρονικὰς γραμμάς, καὶ τὰς ΚΘ ΘΣ κεκίνηται, [*] [*] καὶ ἔτι τὰς ΚΛ ΛΡ. ἦν δὲ τοῦ μὲν ΑΒ ΒΕ πράγματος ὁ ΚΜ ΜΝ
χρόνος (ἅμα γὰρ τῇ ἐκείνου νοήσει καὶ οὗτος συνήγετο), τοῦ δὲ ΑΓ ΓΔ ὁ ΚΘ ΘΞ χρόνος, τοῦ δὲ ΑΖ ΖΗ ὁ ΚΛ ΛΡ· ἅμα γὰρ πάντα καὶ ἀνάλογον. φανερὸν οὖν ὡς μνημονεύοντες ἢ ἀναμιμνῃσκόμενοι ἐξ ἀνάγκης καὶ
τὸν πληροῦντα χρόνον συνεννούμεθα.

Διττῶς δὲ συμβαίνει τὴν ἀπάτην κατὰ μνήμην γίνεσθαι, ἕνα μὲν τρόπον, ὅταν ἀνταλλαγὴ γένηται περὶ τὰ μνημονευόμενα καὶ τοὺς τύπους, οἷον εἴπερ ἡ ψυχὴ ὁρῶσα τὸ τοῦ Θεαιτήτου φάντασμα ὑπολάβοι Σωκράτους
εἶναι· τότε γὰρ δόξει μνημονεύειν Σωκράτους Θεαιτήτου μεμνημένη· οὐδὲν
γὰρ κωλύει διαψευσθῆναί τινα καὶ δοκεῖν μνημονεύειν μὴ μνημονεύοντα. δεύτερον δὲ ὅταν μνημονεύω μέν του, μὴ συναίσθωμαι δὲ δι ἄλλην τινὰ κίνησιν, ὥσπερ πολλάκις καὶ διαλογιζόμενός τι καὶ ἐννοῶν τὸν ἔμπροσθεν
ἱστάμενον οὐχ ὁρῶ, ὡς ἐοικέναι με τότε τῷ ὀνειρώττοντι καὶ μὴ συναισθανομένῳ ὅτι ὀνειρώττει. οὐκ ἄρα οὖν ἔστι μνήμη ἢ ἀνάμνησις μὴ τῇ τοῦ
πράγματος κινήσει τῆς τοῦ χρόνου ἐφεπομένης, καὶ ἐπὶ τούτοις συναίσθησις.
τοῦ δὲ χρόνου, ὡς εἴρηται, ὁτὲ μὲν ἀορίστως, ὁτὲ δ ὡρισμένως μεμνήμεθα. ὁτὲ μὲν γὰρ μέτρῳ οὐ μέμνηται αὐτοῦ, οἷον ὅτι τρίτην ἡμέραν ἔχω πράξας ἢ πρὸ μηνός, ἀλλ ἁπλῶς ὅτι παλαι ποτὲ τόδε ἐποίησα· ὁτὲ δὲ καὶ μέτρῳ. σημεῖον δὲ τοῦ μεμνῆσθαι ἄνευ μέτρου τὸ εἰωθὸς

λέγειν, ὅτι μέμνηνται μέν, πότε δὲ οὐκ ἴσασιν, ὅταν μὴ γνωρίσωσι τῷ
ὡρισμένῳ μέτρῳ.

Ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἱ αὐτοὶ μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί, ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται, διαφέρει δὲ καὶ τὸ μνημονεύειν τοῦ ἀναμιμνῄσκεσθαι οὐ κατὰ
τὸν χρόνον μόνον (πρότερον γὰρ ἡ μνήμη τῆς ἀναμνήσεως), ἀλλ ὅτι καὶ
τοῦ μὲν μνηονεύειν καὶ τῶν ἄλλων ζῴων μετέχει πολλά, τῆς δὲ ἀναμνήσεως οὐδὲν ὡς εἰπεῖν τῶν γνωριζομένων ζῴων πλήν ἄνθρωπος· ᾧ γὰρ τὸ ἀναμιμνῄσκεσθαι, τούτῳ καὶ τὸ συλλογίζεσθαι. ὡς γὰρ ὁ συλλογιζόμενος
τῇδε τήνδε συνάπτει πρότασιν, καὶ ὁ ἀναμιμνῃσκόμενος τὰ ἐλάττω τοῖς μείζοσιν. ᾧ δὲ τὸ συλλογίζεσθαι, τούτῳ καὶ τὸ ζητεῖν, τὸ δέ, οἷς
βουλή. ᾧ ἄρα ἀνάμνησις, τούτῳ καὶ βούλησις· μόνος δἐ ὁ ἄνθρωπος βουλεύεται, μόνος ἄρα καὶ ἀναμιμνῄσκεται. τὸ μὲν οὖν ἀναμιμνῄσκεσθαι ὅτι
[*] [*]

διανοίας ἐστί, δέδεικται· τὸ γὰρ βουλεύεσθαι νοῦ. ἀλλ ἐπεὶ χωρὶς φαντασίας τοῦτο ποιῆσαι ἀδύνατον (τὰ γὰρ ἐν τῇ καρδίᾳ εἴδωλα καὶ τὸ ἐν αὐτῇ πνεῦμα κινοῦσα ἀναμιμνῄσκεται), σωματικόν τι τὸ πάθος ἐστί, καὶ ἡ ἀνάμνησις
διανοίας ὁρμὴ ἐν τοιούτῳ φαντάσματι· ὡς γὰρ ὁ βουλόμενος ἀναγνῶναι
γνῶναι τὸ βιβλίον ζητεῖ καὶ ὁρᾷ τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα, οὕτω καὶ ἐν τούτοις τῷ μὲν ἀναγνώσοντι ἔοικεν ἡ διάνοια, ἡ καρδία δὲ τῷ βιβλίῳ, τοῖς δὲ γράμμασι τὰ φαντάσματα, καὶ ἔστι σημεῖον τοῦ σωματικὸν εἶναι
πάθος τὸ τῆς μνήμης καὶ ἀναμνήσεως τὸ παρενοχλεῖσθαι ἐνίους ἄκοντας, ἐπειδὰν πειρώμενοι οὐ δύνωνται ἀνμνησθῆναι. καίτοι ἐπέχοντες πάνυ τὴν
διάνοιαν καὶ μὴ περαιτέρω ζητεῖν ἐπιτρέποντες ὅμως οὐδὲν ἧττον ζητοῦσιν, ὡς καθάπαξ κινηθείσης τῆς καρδίας ἢ τοῦ ἐν αὐτῇ ὑγροῦ ἐν τῷ ἐπιχειρεῖν
ἡμᾶς ἀναμιμνῄσκεσθαι μηκέτι ῥᾳδίως ἐθέλειν ἵστασθαι τοιοῦτόν τι πάσχοντες, ὥσπερ ἂν ἡμῶν μὴ θελόντων ἕλκοι τις πρὸς αὐτὸν ἐστράφθαι. μάλιστα
δ ἐνοχλοῦνται οἱ μελαγχολικοὶ ὑπὸ τῶν τοιούτων φαντασμάτων· εὐκίνητοι
γὰρ ὄντες ὡς πολλοῦ καὶ παχέος ἐν καρδίᾳ πεπληρωμένοι πνεύματος, ἐπὰν ἑνὸς φαντάσματος κίνησις γένηται, εὐθὺς σωρηδὸν ἀνεγείρεται πάμπολλα
διὰ τὴν ἐν τῷ ὑγρῷ τῆς καρδίας εὐκινησίαν. ἐπεὶ δὲ πολλάκις ἀναμνησθῆναι βουλόμενοι οὐ δυνάμεθα ἢ οὐδ ὅλως ἢ οὐ τότε, ὅτε βουλόμεθα, αἴτιον τὸ μὴ ἐφ ἑαυτοῖς εἶναι, ἀλλὰ καθάπερ τοῖς βάλλουσι λίθον οὐκ

ἔστιν ἐπ αὐτοῖς στῆσαι τῆς φορᾶς, οὕτω ὁ ἀναμιμνῃσκόμενος καὶ ὁ θηρεύων, σωματικόν τι κινεῖ, ἐν ᾧ τὸ πάθος (οὐδὲν γὰρ ἀσώματον κινεῖται καθ αὑτό)· διὸ καὶ οὐκ ἐφ αὑτῷ στῆσαι. καὶ ὥσπερ τῷ ἀναγνῶναι προθεμένῳ τόδε τὸ χωρίον οὐκ ἤρεκσε μόνη ἡ τοῦ βιβλίου ἀνάπτυξις, εἰ
μὴ καὶ τὸν τόπον εὕροι, οὕτω καὶ ἐπὶ διανοίας καὶ τῶν ἐν τῇ καρδίᾳ φαντασμάτων
σμάτων ἔχει· οὐ γὰρ μνησθήσεται κινοῦσα τὰ εἴδωλα, εἰ μὴ ἐντύχοι ὅ ζητεῖ. ὅθεν καὶ μάλιστα ἐνοχλοῦνται, ὡς εἴρηται, οἷς ἂν ὑγρότης τύχῃ
ὑπάρχουσα περὶ τὸν αἰσθητικὸν τόπον· οὐ γὰρ ῥᾳδίως παύονται κινηθέντες, ἔως ἂν ἐπέλθωσι τὸ ζητούμενον καὶ εὐθυπορήσῃ ἡ κίνησις. διὸ καὶ ὀργαὶ καὶ φόβοι, ὅταν τι κινήσωσιν, ἀντικινούντων πάλιν ἐκείνων οὐ καθίστανται,
ἀλλ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀντικινοῦσι μέχρι του· οἷον ἡ καρδία κινηθεῖσα
ἐν ταῖς ὀργαῖς καὶ τοῖς θυμοῖς κρίναντος τοῦ λογισμοῦ ὑπὸ τοῦ ζέσαντος αἵματος καὶ ὡς στερροτέρα μᾶλλον θερμανθῖσα ἀντιθερμαίνει τὸ αἶμα. καὶ ἐν τοῖς φόβοις δὲ γινομένων τῶν ἐναντίων, ψύξεως καὶ συστολῆς, οὐ
[*] [*] ῥᾳδίως ἀποκαθίστανται, καὶ ἔοικε τὸ πάθος τοῖς ὀνόμασι καὶ μέλεσι καὶ
λόγοις· ὅταν γὰρ διὰ στόματος αὐτῶν γένηταί τι σφόδρα, παυσαμένοις καὶ οὐ βουλομένοις πάλιν ᾄδειν ἢ λέγειν ἐπέρχεται. εἰσὶ δὲ καὶ οἱ τὰ ἄνω μείζω ἔχοντες καὶ οἱ νανώδεις ἀμνημονέστεροι τῶν ἐναντίων διὰ τὸ πολὺ βάρος

ἔχειν ἐπὶ τῷ αἰσθητικῷ καὶ μήτ ἐξ ἀρχῆς τὰς κινήσεις δύνασθαι ἀμμένειν, ἀλλὰ διαλύεσθαι, μήτε ἐν τῷ ἀναμιμνῄσκεσθαι ῥᾳδίως εὐθυπορεῖν, οἱ δὲ πάμπαν νέοι καὶ οἱ λίαν γέροντες ἀμνήμονες διὰ τὴν κίνησιν· οἱ μὲν γὰρ
ἐν αὐξήσει, οἱ δὲ ἐν φθίσει πολλῇ εἰσιν. ἔτι δὲ τά γε παιδία καὶ νανώδη εἰσὶ μέχρι πόρρω τῆς ἡλικίας. περὶ μὲν οὖν μνήμης καὶ τοῦ μνηονεύειν
καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῶν καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μνημονεύει τὰ ζῷα, καὶ περὶ τοῦ ἀναμιμνῄσκεσθαι, τί ἐστι καὶ πῶς γίνεται καὶ διὰ τίνα αἰτίαν,
εἴρηται.

[*][*]

1. Περὶ δὲ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως σκοπητέον, τίνα τε τυγχάνει καὶ
ἐν ποίῳ μορίῳ τῆς ψυχῆς, καὶ πότερον ἔδια τῆς ψυχῆς ἢ καὶ τοῦ σώματος, καὶ διὰ τίν αἰτίαν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις, καὶ πότερον ἅπαντα κεκοινώνηκεν
ἀμφοῖν, ἢ τὰ μὲν ὕπνου τὰ δὲ θατέρου μόνον, πρὸς δὲ τούτοις τί ἐστι τὸ ἐνύπνιον, καὶ διὰ τίνα αἰτίαν οἱ καθεύδοντες ὁτὲ μὲν ὀνειρώσσουσιν, ὁτὲ δ
οὐκ ὀνειρώσσουσι, καὶ πότερον συμβαίνει μὲν ἀεὶ τοῖς καθεύδουσιν ἐνυπνιάζειν, ἀλλ οὐ μνημονεύουσιν, ἢ οὔ, κἂν εἰ συμβαίνοι, διὰ τίνα αἰτίαν γίνεται, καὶ πότερον τὰ μέλλοντα ἐνδέχεται προορᾶν ἢ ἐνδέχεται, καὶ

τίνα τρόπον, εἰ ἐνδέχεται, καὶ πότερον τὰ μέλλοντα ὐπ ἀνθρώπου πράσσεσθαι μόνον, ἢ καὶ ὧν τὸ δαιμόνιον τὴν αἰτίαν ἔχει, καὶ φύσει γίνεται ἢ ἀπὸ ταὐτομάτου. καὶ πρῶτον μέν γε τοῦτο φανερόν, ὅτι τῷ αὐτῷ μορίῳ τοῦ ζῴου ἣ τε ἐγρήγορσις ὑπάρχει καὶ ὁ ὕπνος· ἀντίκεινται γάρ, καὶ φαίνεται
στέρησίς τις ὁ ὕπνος τῆς ἐγρηγόρσεως. ἀεὶ δὲ τὰ ἔσχατα καὶ ἀντικείμενα
κείμενα καὶ ἐπὶ τῶν τεχναστῶν καὶ ἐπὶ τῶν φυσικῶν ἐν τῷ αὐτῷ δεκτικῷ φαίνεται γινόμενα καὶ τοῦ αὐτοῦ πάθη εἰσί, λέγω δ οἷον ἁρμονία καὶ
ἀναρμοστία περὶ τὸ αὐτό, καὶ τάξις καὶ ἀταξία, ἔτι δὲ νόσος καὶ ὑγεία περὶ τὸ αὐτό, ἐν σώματι γάρ· αἶσχος δὲ καὶ κάλλος ἐν τοῖς ὀργανικοῖς, ἐν νεύροις δὲ ἰσχὺς καὶ ἀσθένεια, καὶ περὶ ὄψιν αὖ ὄψις καὶ τυφλότης, καὶ

ἐν ἀκοῇ ὁμοίως. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε δῆλον· ᾧ γὰρ τὸν ἐγρηγορότα γνωρίζομεν, τούτῳ καὶ τὸν καθ ὕπνον. γνωρίζομεν δὲ τὸν ἐγρηγορότα τῷ αἰσθάνεσθαι ἢ τῶν ἐκτός τινος κινήσεως, ὡς ὁρᾶν ἢ ἀκούειν, ἢ τῶν ἐντὸς καὶ ἐν αὐτῷ, ὡς λογίζεσθαι καὶ φαντάζεσθαι· καὶ ὑπνώττοντα δ αὖ λέγομεν
τὸν μήτε τῶν ἐξωτερικῶν τινα ἐνεργοῦντα κινήσεως μήτε τῶν ἔνδοθεν. [*] [*]

αἴσθησις δὲ καὶ ἀναισθσία ὡς ἕξις καὶ στέρησις, αὗται δὲ περὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἕν ὑπάρξουσι· καὶ ὕπνος ἄρα καὶ ἐγρήγορσις τὸ αὐτὸ ἕξουσιν ὑποκεί-
μενον.

Ἐπεῖ δ οὔτε τῆς ψυχῆς ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι οὔτε τοῦ σώματος (οὗ
γὰρ ἡ δύναμις, τούτου καὶ ἡ ἐνέργεια, ἡ δὲ λεγομένη ἐνεργείᾳ αἴσθησις κίνησίς τίς ἐστι διὰ τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς), φανερὸν ὅτι οὔτε τῆς ψυχῆς τὸ πάθος ἐστὶν ἴσιον, οὔτ ἄψυχον σῶμα δυνατὸν αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ τοῦ συναμφοτέρου.
διωρισμένων δὲ περὶ τῶν λεγομένων ὡς μορίων πρότερον καὶ τοῦ μὲν θρεπτικοῦ χωριζομένου τῶν ἄλλων, τῶν δ ἄλλων οὐδενὸς ἄνευ τούτου
ὄντος, δῆλον ὡς ὄσα μὲν αὐξήσεως καὶ φθίσεως μετέχει μόνον τῶν ζώντων, οἷον τὰ φυτά, τούτοις οὐχ ὑπάρχει ὕπνος οὐδὲ ἐγρήγορσις· οὐ γὰρ
ἔχουσι τὸ αἰσθητικὸν μόριον, ἐν ᾧ ταῦτα. τὸ δὲ αἰσθητικὸν τοῦ θρεπτικοῦ ὅτι ἕτερον τῷ εἶναι καὶ τῇ δυνάμει, φανερόν. εἰ δὲ καὶ τῷ ὑποκειμένῳ, οὐ παντί γε δῆλον. ἔτι τῶν θνητῶν καὶ ὑπὸ σελήνην καὶ δεκτικῶν ὕπνου

καὶ ἐγρηγόρσεως οὐδέν ἐστιν, ὅ ἀεὶ ἐγρήγορεν ἢ ἀεὶ καθεύδει· ἀλλὰ
τοῖς αὐτοῖς ὑπάρχει τῶν ζῴων ἀμφότερα τὰ πάθη ταῦτα, καὶ οὐδέν ἐστι ζῷον ἀμφοτέρων στερούμενον· τοῦτο γάρ ἐστι τῶν ἀψύχων. ὑπεξαιρείσθω μέντοι κἀν τούτοις τὰ θεῖα ἐνεργοῦντα ἀεί· ἡ γὰρ ἐν αὐτοῖς ἐγρήγορσις
ἀναντίθετος. ὕπνος δὲ καὶ ἐγρήγορσις, ὡς πολλάκις εἴρηται, πάθη περὶ
αἴσθησιν του πρώτου αἰσθητικοῦ, τῆς καρδίας. ἔτι ὅσων ἐστὶν ἔργον τι κατὰ φύσιν, ὅταν ὑπερβάλλῃ τὸν χρόνον, καθ ὅν πέφυκε τοῦτο ποιεῖν,
ἀνάγκη κάμενιν καὶ μὴ δυνάμενον πρόσω βαίνειν παύεσθαι. φέρουσι γὰρ τὰ ὑποζύγια φόρτον ἄχρι τινός, ἢν δέ τις περαιτέρω βιάσαιτο, πίπτουσι· καὶ ἀναγνώσεταί τις ἕως τινός, εἶτα καμεῖται· καὶ ἀνδριαντοποιὸς καὶ τέκτων
καὶ πᾶς ὁστισοῦν ἐνεργήσει μέχρι του, εἶτα στάσις τὴν κίνησιν διαδέξεται.
κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ καὶ ὄμματα καὶ ὦτα, ἔτι δὲ χεῖρες καὶ πόδες καὶ ἅπαν ὀργανικόν. εἰ δή τινός ἐστιν ἔργον τὸ αἰσθάνεσθαι, συνεχῶς ἀδυνατήσει καὶ οὐκέτι τοῦτο ποιήσει· ἐκμετρήσαντα γὰρ τὰ μόρια τὸν πληροῦντα χρόνον
τὴν δύναμιν παύσεται. εἰ τοίνυν ἐναντίον τῷ ἐγρηγορέναι τὸ καθεύδειν, τῶν
δ ἀμέσων ἐναντίων ἢ τῶν καθ ἕξιν καὶ στέρησιν ἂν θάτερον τῷ δεκτικῷ μὴ παρῇ, ἀνάγκη παρεῖναι θάτερον, καὶ τὴς ἐγρηγόρσεως μὴ παρούσης παρέσται ὁ ὕπνος· καὶ εἰ ἡ ὑπερβολὴ τοῦ ἐγρηγορέναι ὁτὲ μὲν
[*] [*]

νοσώδης (διετέλεσαν γάρ τινεσ καὶ ἔως ἡμερῶν ἐννέα ἄϋπνοι δι’ ἀσθένειαν), ὁτὲ δὲ ἄνευ νόσου, ὥσπερ οἱ δι’ ἔσχνανσιν ἢ ξήρανσιν αὐτὸ τοῦτο παθόντες, καὶ ἡ ἀδυναμία ἄρα καὶ μακρὸς ὕπνος ὁτὲ μὲν διὰ νόσον, ὁτὲ δ’
ἄνευ νόσου γενήσεται· πυρέξας γάρ τις ἐπὶ τρισὶν ἡμέραις κοιμώμενος
διετέλεσε, τά τε βρέφη καὶ ὅσοι τὴν δίαιταν ἢ τὴν κρᾶσιν ὑγρότεροι ἐπὶ πλεῖστον ὅσον ὑπνώττουσιν. εἰ δὲ ταῦτα οὕτω, πᾶν ἄρα τὸ ἐγρηγορὸς
καθεύδει καὶ τὸ καθεῦδον ἐγρήγορεν. εἰ γὰρ ὁ ὕπνος πάθος τί ἐστι τοῦ αἰσθητικοῦ μορίου καὶ οἶον δεσμός τις καὶ ἀκινησία, αἰσθητικὸν δὲ τὸ δυνατὸν αἰσθάνεσθαι κατ’ ἐνέργειαν, πᾶσα δὲ δύναμις ἄγεται εἰς ἐνέργειαν,
ἀνάγκη ἄρα τὸ καθεῦδον καὶ δύναμιν γρηυορῆσαι ἔχον ἐγρηγορὸς γενέσθαι,
καὶ οὐδεὶς ὕπνος ἀνέγερτος. τὰ μὲν οὖν αλλα σχεδὸν πάντα δῆλα κοινωνοῦντα ὕπνου, καὶ πλωτὰ καὶ πτηνὰ καὶ πεζά· καὶ γὰρ τὰ τῶν ἰχθύων γένη πάντα καὶ τῶν μαλακίων ὦπται καθεύδοντα καὶ τἆλλα πάνθ’ ὅδ’
ἔχει ὀφθαλμούς· καὶ γὰρ τὰ σκληρόφθαλμα φανερὰ καὶ τὰ ἔντομα κοιμώμενα,
βρακύυπνα δὲ τὰ τοιαῦτα πάντα· διὸ καὶ λανθάνοι ἄν τινα πολλάκις, πότερον μετέκουσι τοῦ καθεύδειν ἤ οὔ. τῶν δ’ ὀστρακοδέρμων κατὰ μὲν τὴν αἴσθησιν οὐδέπω γέγονε φανερόν, εἰ καθεύδουσιν, εἰ δέ τῳ πιθανὸς ὁ
λεχθεὶς λόγος, τούτῳ πεισθήσεται. ὅτι μὲν οὖν ὕπνου κοινωνεῖ τὰ ζῷα πάντα, φανερὸν ἐκ τούτων· τῷ γὰρ αἴσθησιν ἔχειν ὥρισται τὸ ξῷον, τῆς
δ’ αἰσθήσεως τρόπον μέν τινα τὴν ἀκινησίαν καὶ οἶον δεσμὸν τὸν ὅπνον
φαμέν, τὴν δὲ λύσιν καὶ τὴν ἐγεσιν ἐγρήγορσιν. τῶν δὲ φυτῶν οὐδὲν οἶόν τε κοινωνεῖν οὐδετέρου τῶν παθημάτων· ἄνευ μὲν γὰρ αἰσθήσεως οὐχ ὑπάρχει οὔτ’ ὕπνος οὔτ’ ἐγρήγορσις· οἶς δ’ αἴσθησις ὑπάρχει, τούτοις καὶ τὸ λυπεῖσθαι καὶ χαίρειν, οἶς δὲ ταῦτα, καὶ ἐπιθυμία. τοῖς δὲ φυτοῖς οὐδὲν

ὑπάρχει τούτων. οὐδεὶς δὲ προσαναγκάσει λόγος ἅδεσθαι ἢ λυπεῖσθαι τὰ φυτὰ ἤ ἔλως ἐπι θυμεῖν ἣ αἰσθάνεσθαι, οὐδ’ ἔπεται παντὶ θρεπτικῷ τὸ
αἰσθητικόν, ὥσπερ τὸ ἔμπαλιν, ἀλλὰ κεκώρισται. σημεῖον ὁ ὅτι καὶ τὸ ἔργον τὸ αὑτοῦ ποιεῖ τὸ θρεπτικὸν μόριον ἐν τῷ καθεύδειν μᾶλλον ἣ ἐγρηγορέναι· τρέφεται γὰρ καὶ αὕξεεται μᾶλλον τότε ὡς οὐδὲν προσδεόμενα

πρὸς ταῦτα τῆς αἰσθήσεως.

Διὰ τί θὲ καθεύδει καὶ ἐγρήγορε, καὶ διὰ ποίαν τινὰ αἴσθησιν, ἢ καὶ ποίας, εἰ καὶ πλείους, σκετέον. ἐπεὶ δ’ ἔνια μὲν τῶν ζῲων ἔχει τὰς αἰσθήσεις πάσας, ἔνια δ’ οὐκ ἔχουσιν, οἶον ὄψιν, τὴν δ’ ἀφὴν καὶ τὴv
γεῦσιν πάντ’ ἔχει, καὶ μάλιστα κοινοτάτη πασῶν ἡ ἀφὴ, ἐν τοῖς Περὶ [*] [*]

ψυχῆς εἴρηται, ἀδύνατον δ’ ἐστὶν ἁπλῶς ὁποιανοῦν αἴσθησιν αἰσθάνεσθαι τὸ καθεῦδον ζῷον, φανερὸν ὅτι πᾶσιν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν τὸ αὐτὸ πάθος
ἐν τῷ καλουμένῳ λέγω δὴ τὴν παντελῆ ἀκινησίαν καὶ ἀναισθησίαν. εἰ γὰρ τῷ μὲν τῶν αἰσθήσεων, ὡς εἰπεῖν τῇ ἀκοῇ, ἐνεργοίη, τῇ δὲ μή, μή, τῇ
ὄψει, συμβήσεται περὶ ταὺτὸ τὰναντία ἅμα· καθεῦδον γὰρ αἰσθήσεται. τοῦτο δὲ ἀδύνατον. πότερον δὲ πάσας ἐπίσης ἐν τοῖς εἰρημένοις αἰτιατένον παθήμασιν,
ἢ τινὰς μὲν μὰλλον, τινὰς δ’ οὔ; ἢ καὶ μίαν μόνην καὶ ἔστιν αὔτη ἡ ἀφή) ὡς ἀναγκαιοτέραν καὶ προτέραν φύσει τῶν ἄλλων καὶ τῇ κοινῇ αἰσθήσει ταυτιζομένην κατὰ τὸ ὑποκείμενον; ἐπεὶ γὰρ ὑπάρχει καθ’

ἑκάστην αἴσθησιν τὸ μέν τι ἵδιον, τὸ δὲ κοινόν, ἴδιον μὲν οἶον τῇ ὄψει τὸ ὁρᾶν, τῇ δ’ ἀκοῇ τὸ ἀκούειν, καὶ ταῖς ἄλλαις ἑκάστῃ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἔστι δέ τις καὶ κοινὴ δύναμις ἀκολουθοῦσα ταύταις, ᾖ καὶ ὅτι ὁρᾷ καὶ ἀκούι καὶ αἰσθάνεται οὐ γὰρ δὴ τῇ γε ὄψει ὁρᾷ ὄτι ὀρᾷ), καὶ
κρίνει δὴ καὶ δύναται κρίνειν, ὅτι ἕτερα τὰ γλυκέα τῶν λευκῶν, οὔτε γεύσει
οὔτ’ ὄψει ἀμφοῖν, ἀλλά τινι κοινῷ μορίῳ τῶν αἰσθητικῶν πάντων ἣν καὶ κοινὴν ἀπλῶς προσαγοφεεύομεν αἴσθησιν καὶ κυρίως, ἦς καὶ τὸ αἰσθητήριον
κοινότατον καὶ κυρίως ἔν, καὶ μία μέν, τῷ δέ γε γόγῳ πλείους καὶ τοσαῦται, ὅσα καὶ ὑποκέίμενα ταῖς καθ’ ἔκαστα· ἔτερον γὰρ ψόφου χρῶμα καὶ ἀμφοτέρων ὀσμή) ὑτάρκει δ’ αὕτη ἄμα καὶ πρώτως μάλιστα τῷ ἀπτικῷ

τοῦτο μὲν γὰρ χωρίζεται τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων, τὰ δ’ ἄλλα τούτου ἀχώριστα. εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς Περὶ ψυχῆς θεωρήμασι), φανερόν, ὅτι ὅτι τούτου ἐστὶ ἡ ἐγρήγορσις καὶ ὁ ὕπνος, τῆς κοινῆς δηλαδὴ αἰσθήσεως περὶ τὸ κοινὸν αἰσθητήριον, τὴν καρδίαν. τῇ ἁφῇ δὲ κατὰ τὸ
ὑποκείμενον τὴν συνήψαμεν αἴσθησιν, διὸ καὶ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς
ξῲοις· καὶ γὰρ ἡ ἀφὴ μόνη πᾶσιν. ὄτι δὲ ἀργία μόνης καὶ πρώτης ἁφῆς ἥπνος, καὶ οὐχ ἀπλῶς κοινῶς τῶν αἰσθήσεων, ἐντεῦθεν ἄν εἴη δῆλον·
εἰ γὰρ μὴ ἀνάγκη ἄμα πάσας ἐνεργεῖν, οὐδὲ ἄμα πᾶσαι ακινητίσουσιν. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον τίς γὰρ ἀνάγκη τὸν ὁρῶντα εὐθὺς καὶ ακούειν ἢ τὸν γευόμενον ὁρᾶν) καὶ τὸ δεύτερον ἄρα. τοὐναντίον γὰρ εὐλογώτερον
αὐταῖς συμβαίνιν ἔμελλε τὸ ἄμα πάσας ἐνεργεῖν ἤπερ ἄμα ἀκιντίζειν. εἰ
δὲ ἄμα ἐνεργεῖν οὐκ ἐνδέκεται, ὅ μᾶλλον εὔλογον, τολλῷ μᾶλλον οὐδὲ ἀκινητίζειν. ἔπεται μέντοι τῷ τὴν ἀφὴν ἀργεῖν καὶ πάσας. πάσας. οὐ μήν ἐκ [*] [*] τῆς πασῶν ἀργίας ὁ ὕπνος ἐστίν, ἀλλ ἐκ μόνης τῆς πρώτης τῆς ἁπτικῆς. τοῦ
γὰρ κυρίου τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων καὶ πρὸς συντείνει τὰ ἄλλα πεπονθότος
τι συμπάσχειν ἀνάγκη καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, ἐκείνων δέ τινος ἀδυνατοῦντος οὐκ ἀνάγκη τοῦτο ἀδυνατεῖν.

Ἔτι δ ἐκ τῶνδε μᾶλλον φανερώτερον ὡς οὐκ ἐν τῷ τὰς αἰσθήσεις ἀργεῖν καὶ μὴ χρῆσθαι αὐταῖς ὁ ὕπνος, οὐδ ἐν τῷ μὴ δύνασθαι αἰσθάνεσθαι.
ἐν γὰρ ταῖς λειποψυχίαις τοιοῦτόν τι συμβαίνει· ἀδυναμία γὰρ αἰσθήσεων πασῶν ἡ λειποψυχία, ὕπνος δ οὔ. γίνονται δὲ καὶ ἔκνοιαί τινες τοιαῦται· οἱ γὰρ μαινόμενοι οὔθ ὁρῶσιν οὔτ ἀκούουσιν οὔτ ἄλλην τινὰ αἰσθάνονται

νονται αἴσθησιν· πῶς γάρ, οἳ τὰς σάρκας τὰς ἑαυτῶν κατεσθίοντες οὐδεμιᾶς ὀδύνης λαμβάνουσιν αἴσθησιν; καὶ τὰς ἐν τῷ αὐχένι δὲ δύο φλέβας εἴ τις δήσει, ἀναισθητεῖ τὸ ζῷον· ὕπνος δ οὐκ ἔστιν, ἀλλ ὅταν ἡ ἀδυναμία τοῦ αἰσθάνεσθαι μήτε ἔν τινι τῶν αἰσθητηρίων γένηται (τύχοι γὰρ ἄν τινος πηρωθῆναι
τὰ αἰσθητήρια καὶ ἀδυνατεῖν αἰσθάνεσθαι, καὶ οὐ καθεύδειν τοῦτό
μήτε δι ἣν ἔτυχεν αἰτίαν, ἀλλά, καθάπερ εἴρηται νῦν, ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητηρίῳ, τῇ καρδίᾳ, καὶ τῇ πρώτῃ αἰσθήσει καὶ διὰ τὴν ὑπερβολὴν
τοῦ ἐγρηγορέναι, τοῦτό ἐστιν ὁ ὕπνος. ὅταν μὲν γὰρ τοῦτο ἀδυνατήσῃ, ἀνάγκη καὶ τοῖς αἰσθητηρίοις πᾶσιν ἀδυνατεῖν αἰσθέσθαι, ὅταν δὲ ἐκείνων τι, οὐκ ἀνάγκη τούτῳ.

Τούτων οὕτω διωρισμένων λεκτέον ἤδη καὶ δι ἣν αἰτίαν καθεύδειν
συμβαίνει, καὶ ποῖόν τι τὸ πάθος ἐστίν. ἐπεὶ δὲ τρόποι πλείονες τῆς αἰτίας (τέσσαρας γὰρ τοὺς κυριωτέρους ἐν τοῖς φυσικοῖς ἀποδεδώκαμεν· καὶ γὰρ τὸ τίνος ἕνεκα τελικὸν αἴτιον ἐκεῖσε ἐλέγομεν, καὶ ποιητικὸν ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, καὶ τὸν λόγον καθ ὃν τὸ πρᾶγμα γίνεται εἰδικόν,

καὶ ἐπὶ πᾶσι τὴν ὕλην, ἐξ οὗ ἐνυπάρχοντος ἀποτελεῖταί τι), εἴη ἂν ὕπνου μὲν αἰτία ὡς οὗ ἕνεκα ἡ σωτηρία τῶν ζῴων καὶ ἀνάπαυσις, ποιητικὴ δὲ ἡ τοῦ καρδιακοῦ πνεύματος κίνησις, ὑλικὴ δὲ ἡ παλίρροια τῆς ἀναχθείσης
ἀναθυμιάσεως πρὸς τὰ κάτω, καὶ εἰδικὸν ἡ τοιαύτη τῶν ἐκτὸς καὶ ἐντὸς μελῶν καὶ μερῶν σύμπτωσις καὶ διάθεσις. ἔχει γὰρ ὧδε. πρῶτον μὲν
οὖν ἐπειδὴ λέγομεν τὴν φύσιν ἕνεκά του ποιεῖν, τοῦτο δ ἀγαθόν τι, τὴν δ ἀνάπαυσιν ἀναγκαίαν εἶναι καὶ ὠφέλιμον τῷ πεφυκότι κινεῖσθαι, μὴ
δυναμένῳ δ ἀεὶ καὶ συνεχῶς κινεῖσθαι μεθ ἡδονῆς, δῆλον ὡς σωτηρίας τῶν ζῴων ὁ ὕπνος ἕνεκα· ὅθεν καὶ δι αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν τῷ ὕπνῳ τὴν μεταφορὰν ταύτην προσάπτουσιν, ἀνάπαυσιν μόνον τῶν ἄλλων λέγοντες.
[*] [*]

ἡ δ ἐγρήγορσις τὸ τέλος· τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν πᾶσι τέλος, οἷς ὑπάρχελ θάτερον αὐτῶν· βέλτιστα γὰρ ταῦτα, τὸ δὲ τέλος βέλτιστον, τέλος δὲ ἀλόγοις μὲν αἴσθησις, ἀνθρώποις δὲ φρόνησις. ἔτι δ ἀναγκαῖον ἑκάστῳ τῶν ζωῴν ὑπάρχειν τὸν ὕπνον διὰ τὴν τοιάνδε ὕλην, ἣν καὶ ἐξ

ὑποθέσεως ἀνάγκην λέγειν εἰώθαμεν. εἰ γὰρ ζῷον ἔσται ἔχον τὴν φύσιν αὑτοῦ, ἐξ ἀνάγκης τινὰ ὑπάρχειν αὐτῷ δεῖ, καὶ τούτων ὑπαρχόντων ἕτερα ὑπάρχειν. οἷον ὑποτεθέντος τοῦ ζῷον εἶναι ἕπεται ἐξ ἀνάγκης τὸ τρέφεσθαι,
τρεφομένου δὲ ἀναθυμίασιν γίνεσθαι, ταύτης δὲ τελεσθείσης ὕπνον. ἔτι δὲ ποίας κινήσεως καὶ πράξεως ἐν τῷ σώματι γινομένης συμβαίνει τὸ
ἐγρηγορέναι καὶ τὸ καθεύδειν τοῖς ζῴοις, καὶ ὅλως περὶ τοῦ ποιητικοῦ αἰτίου μετά ταῦτα λεκτέον. ἔσται δὲ ὁ περὶ αὐτοῦ λόγος μακρότερος.
πρότερον δὲ ταῦτα λέγομεν, ὡς μὲν ἄλλοις καθάπερ τοῖς ἀναίμοις ὑποληπτέον· εἶναι τὰ αἴτια τοῦ πάθους ἢ τὰ αὐτὰ ἢ τὰ ἀνάλογον, τοῖς δ [*] ἐναίμοις ἅπερ τοῖς ἀνθρώποις, ὥστ ἐκ τούτων ὡς ἐγγυτέρω καὶ περὶ πάντων
θεωρητέον. ὅτι μὲν οὖν ἡ τῆς αἰσθήσεως ἀρχὴ γίνεται ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ μέρους τοῖς ζῴοις, ἀφ οὗπερ καὶ ἡ τῆς κινήσεως, διώρισται πρότερον
ἐν ἑτέροις. αὕτη δέ ἐστι τριῶν διωρισμένων τόπων ὁ μέσος κεφαλῆς καὶ τῆς κάτω κοιλίαις. τοῖς μὲν οὖν ἐναίμοις τοῦτ ἐστὶ τὸ περὶ τὴν καρδίαν μέρος· πάντα γὰρ τὰ ἔναιμα καρδίαν ἔχει, καὶ ἀρχὴ ἄρα τῆς κινήσεως καὶ

τῆς αἰσθήσεως τῆς κυρίας ἐντεῦθέν ἐστι. τῆς μὲν οὖν κινήσεως φανερὸν ὅτι καὶ ἡ τοῦ πνεύματος ἀρχὴ καὶ ὅλως ἡ τῆς ψύξεώς ἐστιν ἐνταῦθα, καὶ το ἀναπνεῖν καὶ τὸ τῷ ὑγρῷ ψύχεσθαι πρός γε τὴν σωτηρίαν τοῦ ἐν τούτῳ μορίῳ θερμοῦ ἡ φύσις πεποίηκε. ῥηθήσεται δὲ περὶ αὐτῆς ὕστερον καθ αὑτήν.
τοῖς δ ἀναίμοις καὶ τοῖς ἐντόμοις καὶ μὴ δεχομένοις πνεῦμα ἐν τῷ ἀνάλογον
λογον τὸ σύμφυτον πνεῦμα ἀναφυσώμενον καὶ συνιζάνον φαίνεται. δῆλον δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν ὁλοπτέρων, οἷον σφηκῶν καὶ μελισσῶν, καὶ ἐν ταῖς μυίαις
καὶ ὅσα τοιαῦτα. ὁρῶμεν γὰρ φανερῶς ἐν τούτοις τὸ μέρος τὸ ἐν τῇ τομῇ ἐγγίζον εὐρυνόμενον καὶ συστελλόμενον. ἐπεὶ δὲ κινεῖν μέν τι ἢ ποιεῖν ἄνευ ἰσχύος ἀδύνατον, ἰσχὺν δὲ ποιεῖ ἡ τοῦ πνεύματος ἐποχὴ καὶ
κάθεξις, ἔσται τοῖς μὲν εἰσφερομένοις καὶ ἀναπνέουσιν ἡ θύραθεν, τοῖς δὲ
[*] [*] μὴ ἀναπνέουσιν ἡ σύμφυτος. διὸ καὶ βομβοῦντα φαύνεται τὰ περβωτά, ὅταν κινῆται· τριβομένου γὰρ τοῦ συμφύτου πνεύματος ἐν τῇ πτήσει καὶ προσπίπτοντος ἐν τῷ ὑποζώματι τῶν ὀλοπτέρων βομβεῖ. οὐ γὰρ ὁ ἔξω
ἀήρ ἐστιν ὁψοφῶν, ἀλλὰ τὸ σύμφυτον πνεῦμα. γίνεται δὲ βόμβος καὶ

διὰ τοῦ ἔξω τοις ἐντόμοις τοῖς ἔχουσι σκίσμα ὑπὸ τὸ ὁπόξωμα. κινεῖται ται δὲ ἅπαν αἰσθήσεώς τινος γινομένης οἰκείας ἢ ἀλλοτρίας ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητηρίῳ, οἰκείας μὲν λέγομεν διὰ τὴν οἴκοθεν ὁρμήν (κινούμεθα γὰρ
καὶ ὑπό τινων ἐν ἠμῖν φαντασμάτων), άλλοτρίας δὲ διὰ τὴν ἔξωθεν, δηλαδὴ τὴv ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν. φανερὸν οὖν ἐκ τούτων, ἐν ᾦ τόπῳ καὶ ἐν ᾦ
μορίῳ πρώτῳ ὁ ὕπνος γίνεται καὶ ἡ ἔγρήγορσις. ἐν ἐκείνῳ γὰρ οὖ τάθη,
τῆς δὲ καρδίας εἰσὶ πάθη, καὶ ἐν ταύτῃ ἄρα. κινοῦνται ἔνιοι καθεύδοντες καὶ ποιοῦσι πολλὰ ἐγρηυορικά, οὐ μέντοι ἄνευ φαντάσματος καὶ αἰσθήσεώς τινος· τὸ γὰρ ἐνύπνιόν ἐστιν αἴσθημα τρόπον τινά. λεκτέον δὲ περὶ αὐτῶν ὕστερον. διότι δὲ μὲν ἐνύπνια μνημονεύουσιν ἐγερθέντες,

τἀς δ’ ἐγρηγορικὰς πράξεις οὐ μνημονεύουσιν, ἐν τοῖς Προβληματικοῖς ἡμῖν ειρηται.

Τούτων οὖν προδιωπισμέων ἐκόμενον ὦρ εἰρημένων ἐστὶν εἰπεῖν, τίνων γινομένων καὶ πόθεν ἡ ἀρχὴ τοῦ πάθους γίνεται, τοῦ ἔγρηγορέναι
καὶ τοῦ καθεύδειν· ἴσως γὰρ τὴν ποιοῦσαν αἰτίαν ἐν τούτοις ἄν μᾶλλον
εὑρήσοιμεν καὶ τὴν ὑλικὴν τελεῶτερον. φανερὸν οὖν ὡς ἀναγκαῖον τῷ ζώῳ, ὄταν αἴσθησιν ἔχῃ, τότε πρῶτον ᾖ ζῷον τροφήν τε λαμβάνειν καὶ αὔξησιν. τρέφεται γὰρ καὶ ἔμβρυον ὄν, ἀλλ’ οὐχ ᾗ ζῶον, ἀλλ’ ᾖ φυτόν·
ἐπειδὰν δὲ αἴσθησιν λάβῃ, τότε πρῶτον τρέφεται ᾖ ζῶον. ἐγγίνεται δὲ αὐτῷ ἡ αὐσθητικὴ ὑστέρα ἀποτεκθέντι. τροφὴ δέ ἔστι πᾶσιν ἡ ἐσκάτη
τοῖς μὲν ἐναίμοις ἡ τοῦ αἴματος φύσις, τοῖς δ’ ἀναίμοις τὸ ἀνάλογον.
τόποι δ’ αἵματος αἱ φλέβες, τούων δ’ ἀρχὴ ἡ καρδία. φανερὸν δὲ τὸ
λεχθὲν ἐκ τῶν ἀνατομῶν. τῆς μὲν οῦν θύραθεν τροφῆς εἰσιούσης εἰς τοὺς δεκτικοὺς τόπους, κοιλίαν κέγω καὶ ἔντερα, γίνεται ἡ ἀναθυμίασις εἰς τὰς φλέβας, ὑφ’ ὦν ἄποκομισθεῖσα ἐν τῷ ἥπατι ἐκεῖσε μεταβάλλουσα ἐξαιματουται,

τοῦται, ἐκεῖθεν δὲ πορευθεῖσα ἐπὶ τὴν ἀρκήν, τὴν καρδίαν, κυρίως πέττεται καὶ αἶμα τέλειον γίνεται· τῶν γὰρ ρλεβῶν αἱ μὲν ἐπὶ τὴν καρδίαν φέρονται, αἱ δὲ ἐκεῖθεν ἄρχονταιι. κομίζουσι γὰρ αἱ μὲν ἔσπερ τινὲς διάκονοι πρὸς
αὐτὴν ἀπὸ τῶν περὶ ἦπαρ τόπων τὸ ἀκατέργαστον αἶμα καὶ ἄπεπτον, [*] [*]

ἤτις δεχομένη τέττει καὶ κατεργάξεται· αἱ δὲ τὴν χρείαν ἀποπληροῦσιν ἐπὶ τὸ ἔμπαλιν μετὰ τὴν τἐψιν καὶ κατεργασίαν ἐπὶ τὸ ἄπαν σῶμα παραπομπήν. εἴρηται δὲ περὶ τούτων ἐπὶ πλέον ἐν τοῖς περὶ τροφῆς, νῦν νῦν
ἀναληπτέον ὑπὲρ αὐτῶν τούτου χάριν, ὅπως τὰς ἀρχὰς τῆς κινήσεως
θεωρήσωμεν, καὶ τί πάσχοντος τοῦ μορίου τοῦ αἰσθητικοῦ συμβαίνει ἡ ἐγρήγορσις καὶ ὁ ὕπνος. οὐ γάρ ἐστιν ὁ ὕπνος ἡτισοῦν ἀδυναμία τοῦ αἰσθητικοῦ,
καθάτερ εἴρηται· καὶ γὰρ ἔκνοια καὶ πνιγμός τις καὶ λειποψυχία τοιεῖ τὴν τοιαύτην ἀδυναμίαν, ἤδη γεγενταί τισι καὶ φαντασία λειποψυχήσασιν ἰσχυρῶς καὶ ὁρῶσι. τοῦτο μὲν οὖν ἔχει καί τινα ἀπορίαν· εἰ γὰρ ἐνδέκεται
καταδαρθάνειν τὸν λειποψυχήσαντα, ἐνδέκοιτ’ ἄν καὶ ἐνύπνιον εἶναι τὸ
τούτου φάντασμα. ἀλλ’ οὐ τὸ πρῶτον, οὐδὲ τὸ δεύτερον ἄρα. δῆλον γὰρ ὡς τῶν μὲν ἐνπνίων εἰ καὶ μὴ πάντων ἀλλὰ τῶν πλείστων ἐγερθέντες μνημονεύομεν, οὐδενὸς δὲ τῶν ἐν ταῖς γειποψυκίαις μνημονεύουσι φαντασμάτων
μετὰ τὴν ἀπαλλαγήν. πολλὰ πολλὰ δέ ἐστιν ἃ λέγουσιν ἐν τῷ καιρῷ οἱ
σφόδρα λειποψυχήσαντες καὶ δόξαντες τεθνάναι, ὦν οὐδενὸς ἐγερθέντες
μνημονεύουσιν. οὐκ ἄρα ἐνύπνια τὰ ἐκείνων φαντάσματα, ὥστε οὐδὲ ὅπνος ἡ ἐπίληψις. τὰ αὐτὰ δὲ δεῖ λέγειν καὶ περὶ πνιγμοῦ καὶ ἐκνοίας καὶ τῶν ὁμοίων.

Αλλὰ γάρ, ἕσπερ εἴπομεν, οὔκ ἐστιν ὁ ὕπνος ἀδυναμία πάσα τοῦ

αἰσθητικοῦ, ἀλλ’ ἐκ περὶ τὴν τροφὴν ἀναθυμιάσεως γίνεται τὸ πάθος τοῦτο· ἀναγκαῖον γὰρ τὸ ἀναθυμιώμενον ὠθούμενον μέχρι που ὠθεῖσθαι, εἶτα ἀντιστρέφειν καὶ μεταβάλλειν καθάπερ εἴριπον· τὸ γὰρ θερμὸν ἐκάστου
τῶν αῲων πρὸς τὸ ἄνω πέφυκεν αἴρεσθαι, ὅταν δ’ ἐν τοῖς ἄνω τόποις γένηται καὶ ὐπὸ τῆς τοῦ ἐγκεφάλου κράσεως ἐαυτοῦ ψυκρότερον ἀποτελεσθῇ,
ἀθρόον πάλιν ἀντιστρέφει καὶ κάτω φέρεται ἐπὶ τὴν καρδίαν καὶ καταψύχει τὸ ἐν αὐτῇ θερμόν, καὶ οὅτω καθεύδει τὸ αῷον. διὸ γίνονται μάλιστα οἱ
ὔπνοι ἀπὸ τροφῆς· ἀθρόον γὰρ πολὺ τό τε ὑγρὸν καὶ τὸ σωματῶδες φέρεται. ἔως μὲν οὖν ἱστῆται ἐν τῇ κεφαλῇ, βαρεῖ αὐτήν (διὸ καὶ κινοῦμεν αὐτὴν τῇδε κἀκεῖσε νυστάζοντες), ἡνίκα δὲ ῥέψει ἀντιστρέψαν τὸ θερμὸν τὸ

ἀγαγὸν ἄνω τὰ ὑγρὰ σωματώδη, συρρέουσιν ἄμα αὐτῷ καὶ ταῦτα, καὶ οὔτω γίνεται ὁ ὕπνος, καὶ τότε τὸ ζῷον καθεύδει. σημεῖον δέ, ὡς τὰ ὐγρὰ καὶ σωματώδη βαρυνουσι τὴν κεφαλήν, καὶ ἀπὸ τῶν ὑπνωτικῶν· πάντα γὰρ ἐπιδήλως καρηβαρεῖν ποιοῦσι τῇ παχύτητι τῆς ἀναφορᾶς τῶν παρ’ αὐτοῖς σωματοειδῶν
ὑγρῶν, καὶ τὰ ποτὰ καὶ βρωτά, μήκων, μανδραγόρας, οἶνος, αἶραι. [*] [*]

γένεται οὖν μετὰ τὰ σῖτα μάλιστα τοιοῦτος ὁ ὕπνος (πολλὴ γὰρ ἡ ἀπὸ τῶν σίτων ἀναθυμίασις), γίνεται δὲ καὶ ἐκ κόπων ἐνίων· ὁ μὲν γὰρ κόπος
συντηκτικόν, τὸ δὲ σύντηγμα γίνεται ὤσπερ τροφὴ ἌΠΕΠΤΟς, ἄν μὴ ψυχρὸν
ᾖ· τὰ γὰρ ἐν τῇ κοιλίᾳ καὶ τοῖς ἐντέροις ἐνόντα περιττώματα ἡ παρὰ τοῦ κόπου
θερμότης συντήξασα ἦσεν ἐπὶ τὸν ἄνω τόπον καὶ τὸν ὔπνον ἐποίησε. καὶ
νόσοι δέ τινες αἀτὸ τοῦτο τοιοῦσιν, ὅσαι ἀπὸ περιττώματος ὑγροῦ καὶ θερμοῦ, οἶον συμβαίνει τοῖς πυρέττουσι καὶ ἐν τοῖς ληθάργοις. ἔτι δὲ ἐν τῇ πρώτῃ ἠλικίᾳ μᾶλλον ὁ ὔπνος ἣ ταῖς ἄλλαις· τὰ γὰρ παιδία καθεύδει σφόδρα διὰ τὸ τὴν τροφὴν ἄνω φέρεσθαι πᾶσαν. σημεῖον δὲ τὸ ὑπερβάλλειν

τὸ μέγεθος τῶν ἄνω πρὸς τὰ κάτω κατὰ τὴν πρώτην ἠλικίαν διὰ τὸ ἐπὶ ταῦτα γίνεσθαι τὴν αὔξησιν. ἐν οἶς γὰρ πλείων ἡ τροφή, μείζω ταῦτα. διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ ἐπιληπτικὰ γίνεται· ὅμοιον γὰρ ὁ ὕπνος ἐπιλήψει· ἐκάτερον γὰρ ἀργία αἰσθήσεων. διὸ καὶ συμβαίνει τισὶν
ἡ ἀρχὴ τούτου τοῦ τάθους καθεύδουσι, καὶ καθεύδοντες μὲν ἁλίσκονται,
ὅταν καὶ δἐῃ τοῦτο παθεῖν, ἐγρηγορότες δ’ οὔ. πολὸ γάρ, ὡς εἴρηται, φερόμενον τὸ πνεῦμα ἄνω ἐν τοῖς ὕπνοις, καταβαῖνον πάλιν ὥσπερ εὔριπος
ὀγκοῖ τὰς φλέβας· ἀνάγκη γὰρ τούτου μὲν κατιύντος ἑτέρου δ’ ἀνιόντος διὰ τὸ ἄμα γίνεσθαι τὴν ἀπάτμισιν κάτω, τὴν δὲ κατάπτυξιν καὶ σύστασιν ἄνω ἐξογκοῦσθαι τὰς φλέρας, ὑφ’ ὦν συνθλίβεσθαι καὶ συστέλλεσθαι τὸν τῆς
ἀναπνοῆς πόρον· στενωθέντος ἀνάγκη μὴ γίνεσθαι εἰσπνοήν, καὶ ἐντεῦθεν
ἐπίληψις. ἐπεὶ δὲ τοῖς παιδίοις τὰ ἄνω πλήρη τροφῆς, ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν πνεύματος ἐκ τροφῆς ἀναδοθείσης, πνευματώδης δὲ καὶ ὁ οἶνος καὶ τούτου μάλλον ὁ μέλας, συμγέρει αὐτοῖς οὐδὲ ταῖς ταῖς τίτθαις· διαφέρει γὰρ οὐδὲν
ἴσως αὐτὰ πίνειν ἢ τὰς τίτθας, ἀλλὰ δεῖ πίνειν ὑδαρώδη καὶ ὀλίγον. οὔτω
δὲ τὰ ἄνω πλήρη τροφῆς τοῖς παιδίοις, ὥστε πέντε μηνῶν οὐδὲ στρέφουσι
τὸν αὐχένα. ὅμοιον δὲ τὸ πάθος τοῖς σφόδρα μεθύουσιν· ὐγρότης γὰρ ἐπ’ ἀμφρῖν ἐπὶ τὰ ἄνω ἀνηνέχθη πολλή. εὔλογον δὲ τοῦτο τὸ πάθος αἴτιον εἶναι λέγειν καὶ τοῦ ἡρεμεῖν ἐν ταῖς μήτραις τὰ ἔμβρυα τὸ πρῶτον.

Καὶ τὸ ὅλον δὲ φίλυπνοι οἱ ἀδηλόφλεροι καὶ οἱ νανώδεις καὶ οἱ μεγαλοκέφαλοι.
τῶν μὲν γὰρ αἱ φλέβες στεναὶ καὶ λεπταί, ὅθεν κατελθὸν τὸ πνεῦμα ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ῥᾳδίως ἐπλήρωσε· τὸ γὰρ μικρὸν τὰχιον τληροῦται.
ροῦται. διὰ τοῦτο δὲ ψυχρῶν τῶν φλαβῶν γενομένων (καὶ γὰρ αἱ κοιλίαι [*] [*]

γὰρ θερμότητος εἰς τὸ διαρρεῦσαι καὶ σκεδασθῆναι), χρονίζοντος δὲ τοῦ πνεύματος ἐξ ἀνάγκης γίνεται καὶ ὁ ὕπνος μακρότερος· ἄλλως τε ὥσπερ
τὸ ὕδωρ διὰ στενῶν σωλήνων βραδέως ἐξέρκεται, διὰ δὲ τῶν εὐρέων τάχιον,
οὕτω καὶ τὸ πνεῦμα σωματῶδες βράδιον ἐξελεύσεται διὰ τῶν πόρων. οἱ μὲν οὖν ἀδηλόφλεβοι διὰ τοῦτο φίλυπνοι. τοῖς δὲ νανώδεσι καὶ
μεγαλοχεφάλοις ἡ ἄνω ὁρμὴ πολλὴ καὶ ἀναθυμίασις· τὰ γὰρ μεγάλα πολλῆς δεῖται τροφῆς, ἵνα πληρωθῇ καὶ κορτασθῇ. πολλῆς οὖν ἄνω γινομένης ἔπεται τὸ καὶ κάτω πολλῆν γίνεσθαι τὴν παλίρροιαν, τὸ δὲ πολὺ ἀπὸ τῆς
αὐτῆς ἴςως θερμότητος βγρδέως πέττεται καὶ κρατεῖται. οἱ δὲ φλεβώδεις
οὐχ ὐπνωτικοὶ δι’ εἴροιαν τῶν πόρων. ἄν μή τι ἄλλο πάθος ἔχωσιν ὑπενανίον, οὐδ’ εἱ μελαγχολικοί· κατέψυκται γὰρ ὁ εἴσω τόπος, ὥστε οὐ γίνεται πλῆθος αὐτοῖς ἀναθυμάσεως. διὰ τοῦτο γὰρ βρωτικοὶ ξηροὶ ὄντες.
ὥσπερ γὰρ οὐδ’ ἀπολελαυκότα διάκεται τὰ σώματα αὐτοῖς ἐοικότα ξύλοις
ἐν ἀνίκμῳ κώρᾳ οὖσιν. ἡ γὰρ μέλαινα χολὴ φύσει ψυχρὰ οὖσα καὶ τὰ
θρεπτικά, κοιλίαν, ἦπαρ, ψυχρὰ ποιῖ καὶ τὰ ἄλλα μόρια, ὄπου ἄν ὑπάρχῃ ἡ δύναμις τοῦ τοιούτου περιττώματος. ἐπεὶ δὲ ἀναγινώσκοντες καὶ νοοῦντες πολλάκις νυστάξομεν, ἰστέον ὠς ἀἴτιον τὸ ἐν κινήσει καὶ φροντίδι τότε τὴν
διάνοιαν εἶναι· ἀπεπτούσης γὰρ διὰ τοῦτο τῆς τροφῆς ἀνάγκη πακεῖαν
εἶναι τὴν ἀνιοῦσαν καὶ κατιοῦσαν ἀπμίδα. ὤστε φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι ὁ ὑπνος σύνοδός τις τοῦ θερμοῦ εἴσω τῆς καρδίας καὶ ἀντιπερίστασις φυσικὴ διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. ὅθεν δ’ ἐκλείπει τὸ θερμόν, καταψύχεται,
καὶ διὰ ψύξιν καταπίπτει βλέφαρα· τὰ γὰρ συνέχον πάντα τὰ μέρη καὶ κινοῦν καὶ ὀρθοῦν τὸ θερμόν ἐστι. κατέψυκται οὖν ἐν τῷ ὕπνῳ τὰ ἄνω
καὶ τὰ ἔξω καὶ κύκλῳ παντὸς τοῦ σώματος, τὰ δ’ ἐντὸς καὶ τὰ κάτω
θερμά, οἶον τὰ περὶ τοῦς πόδας καὶ τὰ εἴσω.

Καίτοι τοῦτό τις ἀπορήσειεν ἄν, διὰ τί μετὰ τὰ σιτία ἰσχυρότερος ὁ ὕπνος καί ἐστιν ὑπνωτικὸς οὖνος καὶ ἄλλα τοιαύτην ἔχοντα θερμότητα. ἔστι δ’ οὐκ εὔλογον τὸν μὲν ὕπνον εἶναι κατάψυξιν, τὰ δ’ αἴτια τοῦ

καθεύδειν θερμά. ἢ τοῦτο συμβαίνει πρῶτον μέν, ὅτι ὥστερ ἡ κοιλία κενὴ μὲν οὖσα θερμή ἐστιν, ἡ δὲ πλήρωσις αὐτῆς καταψύχει (ἐπιπνίγει γὰρ καὶ [*] [*]

σβέννυσι τὸ θερμὸν ἡ τῶν βρωμάτων πλήρωσις, ὥσπερ καὶ τὸ πῦρ τὸ τῶν ξύλων πλῆθος), οὕτω καὶ αἱ φλέβες καὶ οἱ ἐν τῇ κεφαλῇ πόροι καταψύχονται
τῷ πλήθει τῆς ἀναφερομένης ἀναθυμιάσεως, τούτου δὲ γενομένου συνίσταται ἡ ἀναθυμίασις καὶ κάτω ῥεῖ, καὶ διὰ τοῦτο μετὰ τὰ σιτία ὕπνος.
δεύτερον δὲ ὥσπερ τοῖς προσχεομένοις τὸ θερμὸν ἐξαίφνης φρίκη γίνεται
(τοῦ γὰρ θερμοῦ προσχεομένου τὸ ἐκτὸς ψυχρὸν ἀντιπεριιστάμενον εἰς ἓν καὶ ἀθροιζόμενον τῇ φυγῇ εἴσω ποιεῖ φρίκην), οὕτω κἀκεῖ ἀνιόντος τοῦ [*] θερμοῦ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἀθροιζόμενον τὸ ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου διαδιδόμενον εἰς τοὺς τόπους ἐκείνους ψυχρὸν εἰς ἓν καὶ ἰσχυρότατον γινόμενον διὰ τὴν
εἰς ἓν ἄθροισιν καταψύχει καὶ τὸ κατὰ φύσιν ἐκεῖσε ἀναχθὲν ὑγρὸν καὶ
θερμὸν ποιεῖ ἐξαδυνατεῖν καὶ συνίστασθαι καὶ ὑποχωρεῖν κάτω. καὶ πρὸς τούτοις ὥσπερ τὸ πῦρ ἐπιτιθεμένων τῶν ξύλων σβέννυται, οὕτω πολλῆς ἐμπιπτούσης τροφῆς καταψύχεται καὶ οἷον σβέννυται τὸ ἐν καρδίᾳ θερμόν, ἕως ἂν καταπεφθῇ ἡ τροφή. γίνεται γὰρ ὁ ὕπνος, ὥσπερ εἴρηται, ἐν τῇ

ἀνθυποστροφῇ πρὸς τὴν ἀρχῆν τοῦ σωματώδους ὑγροῦ τῶν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ ἀναφερομένου διὰ τῶν φλεβῶν πρὸς τὴν κεφαλήν. ὅταν γὰρ μηκέτι δύνηται ἄνω εἶναι τὸ ἀναχθέν, ἀλλὰ τῷ πλήθει ὑπερβάλλῃ καὶ βαρύνῃ καὶ πρὸς
τούτοις δὲ ψυχθῇ, πάλιν ἀνταπωθεῖ καὶ κάτω ῥεῖ. διὸ καὶ καταπίπτουσι νυστάζοντε οἱ ἄνθρωποι ὑποσπωμένου καὶ κάτω ῥέοντος τοῦ θερμοῦ τοῦ
ἀνάγοντος καὶ ἱστῶντος. ὁ μὲν οὖν ἄνθρωπος κείμενος ὑπνώττει διὰ τὸ
μόνον τῶν ζῴων ὀρθὸν εἶναι, καὶ ἐπιπεσὼν πρῶτα μὲν ἔκνοιαν ποιεῖ καὶ παντελῆ ἀναισθησίαν, ὕστερον δὲ φαντασίαν. ἢ αἱ μὲν εἰρημέναι λύσεις ἐνδεχόμεναί εἰσι καὶ πρὸς τὸ πιθανὸν ἐκδέδονται μᾶλλον ἢ τὸ ἀληθές, ἐκείνη δὲ κυρίως ἔσται, καὶ τοῦτο τοῦ ὑπνώττειν μᾶλλον ἀληθέστερον αἴτιον.

ὁ γὰρ περὶ τὸν ἐγκέφαλον τόπος, ὥσπερ ἐν ἄλλοις εἴρηται, πάντων τυγχάνει ψυχρότατος τῶν ἐν τῷ σώματι, τοῖς δὲ μὴ ἔχουσι τὸ ἀνάλογον τούτου μόριον. ὥσπερ δὲ τὸ ἀπατμίζον ὑγρὸν ἐκ γῆς καὶ τῶν ὑδάτων ὑπὸ τῆς
τοῦ ἡλίου θερμότητος, ὅταν ἔλθῃ εἰς τὸν ἄνω τόπον, διὰ τὴν ψυχρότητα [*] αὐτοῦ καταψύχεται καὶ συστὰν καταφέρεται γινόμενον πάλιν ὕδωρ,
οὕτως ἐν τῇ ἀναφορᾷ τοῦ θερμοῦ τῇ πρὸς τὸν ἐγκέφαλον ἡ μὲν περιττωματικὴ ἀναθυμίασις εἰς φλέγμα συνίσταται (διὸ καὶ οἱ κατάρροι
φαίνονται γινόμενοι ἐκ τῆς κεφαλῆς), ἡ δὲ τρόφιμος καὶ μὴ νοσώδης καταφέρεται καὶ συνισταμένη καταψύχει τὸ θερμόν. πρὸς δὲ τὸ καταψύχεσθαι καὶ μὴ δέχεσθαι ῥᾳδίως τὴν ἀναθυμίασιν συμβάλλεται καὶ ἡ στενότης καὶ [*] [*] λεπτόης τῶν περὶ ἐγκέξαλον φλεβῶν. διὰ γὰρ τὴν λεπτότητα ἀλιγόθερμα,
τὸ δὲ ὀλίγον εὐπαθέστερον.

Τῆς μὲν οὖν καταψύξεως τοῦτ’ ἐστὶν αἴτιον καὶ τοῦ ὕπνου. ἐγείρεται δ’ ὅταν πεφθῇ καὶ κρατήσῃ ἡ συνεεωσμένη θερμότης ἐν ὀλίγῳ πολλὴ ἐκ
τοῦ περιετῶτος καὶ διακριθῇ τό τε σωματωδέστερον αἶμα καὶ τὸ καθαρώ·
τατον. ἔστι δὲ λεπτότατον μὲν αἶμα καὶ καθαρώτατον τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ, παχύτατον δὲ καὶ θολώτατον τὸ ἐν τοῖς κάτω μέρεσι. παντὸς δὲ τοῦ αἵματος ἀρχή, ἔσπερ εἴρηται καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν ἄλλοις, ἡ καρδία, τῶν δ’
ἐν τῇ καρδίᾳ ἑκατέρᾳ τῶν θαλαμῶν κοινὴ ἡ μέση, ἐκείνων δὲ ἐκατέρκ
δέχεται ἐξ ἐκατέρας τῆς φλεβός, τῆς τε μεγάλης καλουμένης καὶ τῆς ἄορτῆς, ἀγουσῶν ἀπὸ ἥπατος τὸ αἶμα ἄπεπτον ἔτι καὶ ἀκατέργαστον, ἐν δὲ τῇ μέσῃ γίνεται ἡ διάκρισις. ἀλλὰ τὸ μὲν διορίζειν περὶ τούτων ἐτέρων λόγων
ἐστὶν οὐκειότερον. διὰ δὲ τὸ γίνεσθαι ἀδιακριτώτερον τὸ αἶμα μετὰ τὴν τῆς τροφῆς προσφορὰν ὕπνος γίνεται, ἔως ἄν διακριθῇ τοῦ αἴματος τὸ μὲν
καθαρώτερον ἄνω, τὸ δὲ θλολώτερον εἰς τὸ κάτω· ἄταν δὲ τοῦτο συμβῇ,
ἐγείρονται ἀπολυθέντα τοῦ ἐκ τῆς τροφῆς βάρους.

Τί μὲν οὖν τὸ αἴτιον καθεύδειν εἴρηται, ὅτι ἡ ὑπὸ τοῦ σωματώ δους τοῦ ἀναφερομένου ὑπὸ τοῦ συμφύτου θερμοῦ ἀντιπερίστασις ἀθρόως ἐπὶ τὸ πρῶτον αἰσθητήριον, καὶ τί ἐστιν ὁ ὕπνος, ὅτι ἡ τοῦ πρώτου

αἰσθητηρίου κατάληψις πρὸς τὸ μὴ δύνασθαι ἐνεργεῖν ἐξ ἀνάγκης μὲν γινόμενον (οὐ γὰρ ἐνδέχεται τὸ ζῷον εἶναι μὴ συμβαινόντων τῶν ἀπεργαξομένων καὶ συντηρούντων αὐτό. ὦν ἣν ἡ τροφή, ἐξ ἦς ἡ ἀναθυμίασις), ἔνεκα δὲ σωτηρίας· σῲζει γὰρ ἡ ἀνάπαυσις.

[*][*]