Eadem igitur forma cetera quoque ad martyrii statum pertinere defendimus. qui pluris, inquit, fecerit etiam animam suam quam me, non est me dignus, id est qui maluerit uiuere me negando quam mori confitendo, et, qui animam suam inuenerit, perdet illam, qui uero perdiderit mei causa, inueniet illam. perinde Lenim in uenit eam qui negat lucri faciendo uitam, ut perdet in gehennam qui se putat negando lucri facere eam. perdet autem eam ad praesens qui confessus occiditur, sed et inuenturus eam in Luitam aete/nam. ipsi denique praesides cum cohortantur negationi, serua animamam tuam! dicunt, et, noli animam tuam perdere! quomodo loqueretur Christus, nisi quomodo tractaretur Christianus? sed cum prohibet meditari responsionem ad tribunal, famulos suos instruit, Spiritum sanctum responsurum repromittit, et cum in carcere fratrem uult uisitari, confessoris imperat curam, et cum deum uindictam factu rum electorum suorum affirmat, passiones consolatur illorum, etiam in parabola seminis post cespitem arefacti persecutio num figurat ardorem. haec si non ita accipiuntur, quemadmodum pronuntiantur, sine dubio praeter quam sonant sapiunt, et aliud in uocibus erit, aliud in sensibus, ut allegoriae, ut parabolae, ut aenigmata. quemcumque igitur 6] Luc. 14, 26. 8] Matth. 10, 39. 18] cf. ibid. 10, 19. 19] cf. ibid. 25, 36. 20] cf. Luc. 18, 7. 22] cf. Matth. 13, 3 sq. 1 iste A, hic B saluus erit B 2 totus ABmg, tutus B hic ovi. A macherae A, maceriae B 3 terras B 6 inquid A 8 me om. A et om. B 9 perdit A 10 perdiderit illam B perinde scripsi: proinde AB 11 eam A, ille B negarit B ut perdet Iim 13 et om. B 14 cohortantur B, ortantur A 15 et A, ei B 17 sed & A 19 carcerem A 20 confessoris Gel: confessuris AB 22 sermonis A in persecutionum AB; in om. Gel 25 erit aliud in sensibus om. A 26 ut parabolae B, et parabole A enigmata A quemcunque B, quacumque A, quodcunque hm. conceperint uentum argumentationis scorpii isti, quocunque se acumine inpegerint, una iam linea est, ad ipsas res prouocabuntur, an secundum scripturas transigantur. siquidem tunc aliud significabitur in scripturis, si non id ipsum reperiatur in rebus. quod enim scriptum est, hoc euenire oportebit. porro tunc eueniet quod est scriptum, si non aliter eueniet. ecce autem et odio habemur ab omnibus hominibus nominis causa, quomodo et scriptum est, et tradimur etiam a proximis, quomodo et scriptum est, et perducimur ad potestates et interrogamur et torquemur et confitemur et trucidamur, quomodo et scriptum est. sic dominus edixit. si aliter edixit haec, cur non aliter eueniunt quae edixit, id est quemadmodum edixit? atquin non aliter eueniunt quam edixit; ergo sicut eueniunt, ita edixit et sicut edixit, ita eueniunt. nam nec licuisset aliter euenire quam edixit nec ipse aliter edixisset quam euenire uoluisset. ita non aliud significabunt scripturae istae quam in rebus recognoscimus: aut, si nondum aguntur illa quae praedicantur, quomodo haec quae aguntur praedicata non sunt? non sunt enim haec praedicata quae aguntur, si alia sunt quae praedicantur et non haec quae aguntur. at nunc quia ipsa sunt in rebus quae in uocibus aliter dicta creduntur, quid fieret, si aliter facta inuenirentur? sed haec erit peruersitas fidei, probata non credere, non probata praesumere. cui peruersitati illud quoque opponam, ut, si haec, quae sic aguntur quemadmodum scripta sunt, non erunt ipsa quae praedicantur, alia quoque non debeant sic agi quemadmodum scripta sunt, ne et ipsa horum exemplo periclitentur excludi, siquidem aliud in uocibu\'s, aliud in rebus est, et relinquitur nec praedicata uideri, cum euenerint, si 1 uentum AB, uenenum Itm 4 significabatur A 5 uenire A 6 est A, et B aliud A 8. 9. 11 et ante scriptum est om. A 11 sicut A 12 quae A, quam B id est-15 euenire quam edixit om. A 15 licuisset et B; et del. Gel 17 istae om. A recognoscitur Gel at Gel 18 haec quae aguntur Gel: aguntur haec quae B, aguntur (quae) A 21 nunc quia] cum Ciacconius et in B 22 acta B 23 erit B, est Rig 26 alia scripsi: illa B quoque Oehlerus: quae B, (que) A 28 aliut A 29 et om. A, ita Itm euenerit A aliter praedicantur, quam euenire habent. et quomodo credentur quae non erunt praedicata quia non ita sunt praedicata quomodo eueniunt? ita haeretici quae praedicantur non ut probata sunt credendo ea quae nec P raedicata sunt credunt.

Quis nunc medullam scripturarum magis nosset, quam ipsa Christi schola? quos et sibi discipulos dominus adopatuit omnia utique edocendos et nobis magistros adordinauit omnia utique docturos. cui potius figuram uocis suae declarasset, quam cui effigiem gloriae suae reuelauit, Petro Iohanni Iacobo et postea Paulo, quem paradisi quoque conpotem fecit ante martyrium ? an et illi aliter, quam sentiunt, scribunt, fallaciae magistri, non ueritatis? Petrus quidem ad Ponticos, quanta enim, inquit, gloria, si non delinquentes ut puniamini sustinetis? haec enim gratia est, in hoc et uocati estis, quoniam et Christus passus est pro nobis, relinquens uobis exemplum semetipsum, uti adsequamini uestigia ipsius. et rursus: dilecti, ne epauescatis ustionem: q uae agitur in uobis in temptationem, quasi nouum accidat uobis. etenim secundum quod communicatis passionibus Christi, gaudete, Uti et in reuelatione gloriae eius gaudeatis exultantes. si dedecoramini in nomine Christi, beati estis, quod gloria et dei spiritus requiescitit in uobis, dum ne quis uestrum patiatur ut homicida aut fur aut maleficus aut alieni speculator, si autem ut Christian us, ne erubescat, glorificet autem dominum in nomine isto. Iohannes uero, ut etiam pro fratribus nostris animas ponamus; hortatur negans timorem esse in dilectione. perfecta enim dilectio foras abicit timorem, quoniam 13] 1 Petro 2,20 sqq. 17] ibid. 4,12 sqq. 29] 1 Ioh. 4,18. 2 erint A quia non ita erunt (immo sunt) praedicata add. Rig 3 quodo A heretici que A 4 ne A 5 qui A medullas B 7 adordinauit A, ordinauit B 8 utaque A corr. 13 inquit om. A delinquentes ut scripsi: ut delinquentes AB si (ut delinquentes et colaphizati sustinetis? sed si) non ut delinquentes punimini et sustinetis, haec gratia Harnackius 17 dilectione expauescatis B 23 quoniam Gel gloriae Itm requiescet B 24 ut Ont. A 26 dm A 27 uero ut B, ue .. A; Hild uoculam ut ab A afuisse coniecit timor poenam habet, et qui timet non est perfectus in dilectione. quem timorem intellegi praestet, nisi negationis auctorem? quam \'dilectionem perfectam adfirmat, nisi fugatricem timoris et animatricem confessionis? qua poena timorem puniat, nisi quam negator relaturus est cum corpore et anima occidendus in gehenna? quodsi pro fratribus, quanto magis pro domino moriendum docet, satis de apocalypsi quoque sua instructus haec suadere? mandauerat etenim spiritus ad angelum ecclesiae Smyrnaeorum: ecce diabolus ex numero tuo coniciet in carcerem, ut temptemini diebus decem. esto fidelis ad mortem usque, et dabo tibi uitae coronam. item ad Pergamenorum de Antipa, fidelissimo martyre, interfecto in habitatione satanae. item, ad Philadelphenorum, quod a temptatione ultima liberaretur, qui domini nomen non negarat. exinde uictoribus quibusque promittit nunc arborem uitae et mortis ueniam secundae, nunc latens manna cum calculo candido et nomine ignoto, nunc ferreae uirgae potestatem et stellae matutinae claritatem, nunc albam uestii nec deleri de libro uitae et columnam fieri in dei templo in nomine dei et domini et Hierusalem caelestis inscriptam, nunc residere cum domino in throno eius, quod aliquando Zebedaei filiis negabatur. quinam isti tam beati uictores, nisi proprie martyres? illorum etenim uictoriae, quorum et pugnae, eorum uero pugnae, quorum et sanguis. sed et interim sub altari martyrum animae placidum quiescunt et fiducia ultionis patientiam pascunt et indutae stolis candidam claritatis usurpant, donec et alii consortium illorum 9] Apoc. 2, 10. 12 sq. 12] cf. Apoc. 2, 3. 22] cf. Matth. 20, 20 sq. 2 praestat B 4 qua poena timorem Aug. Neander: quam poenam timore AB 6 gehennam B 7 apocalipsi A 9 smyrneorum A 10 coniicit B 11 mortem usque et dabo B, mo ........ bo A; usque afuit ab A 14 filadelphenoru A 15 uictorib: qu ......... A, uietori cuique B; Oehlerus quibusque A habuisse intellexit 21 inscripta A do A 22 zebedei A 23 propriae A 26 ultionis ultionis A patientiam paseunt et indutaest olis A, patientiam pascunt et indutae stolis Bmg, om. B 27 candidam ABmg, candidae B usurpant donec et alii B, susuraiit onec (ante 0 lacuna unius litterae) alii A illarum B gloriae impleant. nam et rursus innumera multitudo albati et palmis uictoriae insignes reuelantur, scilicet de Antichristo triumphantes, sicut unus ex presbyteris, hi sunt, ait, qui ueniunt ex illa pressura magna et lauerunt uestimentum suum et candidauerunt ipsum in sanguine agni. uestitus enim animae caro. sordes quidem baptismate abluuntur, maculae uero martyrio candidantur. quia et Eseias ex russeo et coccino niueum et laneum repromittit. magna etiam Babylon cum describitur ebria sanctorum cruore, sine dubio ebrietas eius martyriorum poculis ministratur, quorum formido quid relatura sit aeque ostenditur. inter omnes enim reprobos, immo ante omnes, timidi. timidis autem, inquit, dehinc Ceteris particula in stagno ignis et sulfuris. sic timor [in epistola] eius, quem dilectio foras abicit, habet poenam.

Paulus uero apostolus de persecutore, qui primus ecclesiae sanguinem fudit postea, gladium stilo mutans et conuertens machaeram in aratrum, lupus rapax Beniamin, dehinc ipse adferens escam secundum Iacob, qualiter martyria iam et sibi optabilia commendat! cum de Thessalonicensibus gaudens, uti, inquit, gloriemur in uobis in ecclesiis dei pro tolerantia uestra et fide in omnibus persecutionibus et pressuris, quibus sustinetis ostentamen iusti iudi- cii dei, ut digni habeamini regno eius, pro quo et patimini. sicut et ad Romanos: non solum autem, uerum etiam exultantes in pressuris, certi, quod pressura tolerantiam perficiat, tolerantia uero probationem, probatio autem spem, spes uero non confundit. 3] Apoc. 7, 14. 7] cf. Es. 1, 18. 12] Apoc. 21,8. 21] 2 Thess. 1, 3. 4. 25] Rom. 5, 3 sqq. 11. 1 albatis B 2 uictoria B triumfantes A, triumphales B 3 presbiteris A uenerunt A 4 presfsura) A 6 et qui(dem) A macule A. 7 rufo B 8 coctino A 12 timidi add. Oehierus inquid A 13 aulfuris A 14 eius in epistola Gel uerba. in epistola seclusi 18 macheram A 19 adferens ipse Gel etiam escam B 20 de om. A 21 inquid A 23 praessuris A sic fere semper 26 certe B praestolerantiam A 27 perfici B. et rursus: quodsi filii et heredes, heredes quidem dei, coheredes uero Christi; siquidem compatimur, uti et cum illo glorificemur. reputo enim passiones huius temporis non esse dignas ad gloriam, quae in nos habeat reuelari. et ideo Postmodum, quis, inquit, separabit nos a dilectione Christi? pressura an angustia an famis an nuditas an periculum an machaera? secundum quod scriptum est: tua causa mortificamur tota die; deputati sumus ut pecora iugulationis, sed in omnibus istis superuincimus pro eo qui nos dilexit. persuasum enim habemus, quod neque mors neque uita neque uirtus neque sublimitas neque profundum neque alia condicio poterit nos a dilectione dei separare, quae est in Christo Iesu domino nostro. sed et Corinthiis passiones suas enumerans patiendum utique praefiniuit: in laboribus abundantius, in carceribus plurimum, in mortibus saepius, a Iudaeis quinquies quadragenas citra unam accepi, ter uirgis caesus, semel lapidatus, et reliqua. quae si magis incommoda quam martyria uidebuntur, tamen rursus, propter quod, inquit, boni duco in infirmitatibus, in iniuriis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo. etiam in superioribus: qui in omnibus tribulemur, sed non coangustemur, et indigeamus, sed non perindigeamus, qui persecutionibus agitemur, sed non derelinquamur, qui deiciamur, sed non pereamus, semper mortificationem Christi in corpore nostro circumferente 1] Rom. 8, 17 sqq. 35. 16] 2 Cor. 11, 23 sqq. 20] ibid. 12, 10. 23] ibid. 4, 8 sqq. 1 heredes quidem om. A 2 compatimur Gel: compatiamur AB 3 passionis A 4 sq. in nobis reuelabitur A inquid A 7 fames B machaera B, gla....... A 8 est scriptum B tui B 9 deputati* A 12 profunditas B 13 conditio A 14 et om. B 15 paciendu A 16 in carceribus plurimum om. A 18 quadragenas B, . L. A 20 uidebantur A inquid A 21 iniuris A 22 icpo A 23 tribulemur sed non om. A 24 congustemur B 25 qui seripsi: quoniam AB, qui etiam Iwn derelinquemur A corr. 26 ... eamur A corr. s. sed etsi, inquit, exterior homo noster uitiatur, caro scilicet ui persecutionum, sed interior renouatur die et die, anima scilicet spe promissionum. nam quod ad praesens temporale et leue pressurae nostrae per supergressum in supergressum aeternum pondus gloriae perficit, nobis non intuentibus quae uidentur, sed quae non uidentur. quae enim uidentur temporalia, de incommodis dicens, quae uero non uidentur aeterna, de praemiis spondens. Thessalonicensibus uero de uinculis scribens utique beatos affirmauit quibus donatum esset non tantum credere in Christum, sed etiam pro ipso pati. eundem, inquit, agonem habentes quem in me et uidistis et nunc auditis. nam etsi libor super sacrificium, gaudeo et congaudeo omnibus uobis, perinde et uos gaudete et congaudete mihi. uides, quam martyrii definiat felicitatem, cui de gaudio mutuo adquirit sollemnitatem. ut proximus denique uoti sui factus est, qualiter de prospectu eius exultans scribit Timotheo: ego enim libor iam, et tempus diiunctionis instat; agonem bonum decertaui, cursum consummaui, fidem custodiui; superest corona, quam mihi dominus illa die reddet, scilicet passionis. satis et ipse supra allocutus: fidelis sermo. si enim commortui sumus Christo, et conui uiuemus us, si sufferimus, et conregnabimus, si negauerimus, et ille nos negabit: si non credimus, ille fidelis est, negare se non potest. ne ergo confundaris martyrium domini nostri, neque me uinctum eius; quia praedixerat: non enim dedit nobis deus spiritum timoris, sed 1] 2 Cor. 4, 16 sqq. 11] Phil. 2, 17 sqq. 18] 2 Tim. 2, 6 sqq. 22] ibid. 2, 11. 26] ibid. 1, 8. 28] ibid. 1, 7. 5 in supergressum A, insuper per B 8 praemiis B, promissis A 9 thesasalonicensibus A corr., philippensibus Pam 11 Christum B, ihm A. pati pro ipso B 12 prius et om. B 13 audistis Big 16 de om. A sollempnitate A proximis B 18 exultat scribens B, exultat dicens Gel iam libor B 19 diiunctionis A, disiunctionis Bmg, deuersionis B insistit B 25 negabit nos A 26 martyrium Gel: martyrio ALB 27 nostri om. A me om. A 28 timiditatis B uir-tutis- et dilectionis et sanae mentis. uirtute enim patimur ex dilectione in deum, et sana mente, cum ob innocentiam patimur. sed et sicubi tolerantiam praecipit, quibus magis eam quam passionibus prospicit? sicubi ab idololatria diuellit, quid ei magis quam martyria praeuellit?

Plane monet Romanos omnibus potestatibus subici, quia non sit potestas nisi a deo, et quia non sine causa gladium gestet, et quia ministerium sit dei, sed et ultrix inquit in iram ei qui malum fecerit. nam et praemiserat: principes enim non sunt timori boni operis, sed mali. uis autem non timere potestatem, fac bonum, et laudem ab ea referes. dei ergo ministra est tibi in bonum. si uero malum facias, time. ita non in occasione frustrandi martyrii iubet te subici potestatibus, sed in prouocatione bene uiuendi, etiam sub illarum respectu, quasi adiutricum iustitiae, quasi ministrarum diuini iudicii hic etiam de nocentibus praeiudicantis. dehinc et exequitur, quomodo uelit te subici potestatibus, reddite, iubens, cui tributum, tributum, cui uectigal, uectigal, id est quae sunt Caesaris Caesari, et quae dei deo; solius autem dei homo. condixerat scilicet Petrus regem quidem honorandum-\' randum, ut tamen tunc rex honoretur, cum suis rebus insistit, cum a diuinis honoribus longe est; quia et pater et mater diligentur cum deo, non conparabuntur. ceterum super deum diligere nec animam licebit. \'

Num ergo et apostolorum litterae mobiles? et nos usquequaque simplices animae et solummodo columbae libenter\' 6] cf. Rom. 13, 1 sqq. 8] ibid. 13, 4. 10] ibid. 13, 3. 18] ibid. 13, 7. cf. Matth. 22, 21. 21] cf. 1 Petr. 2, 13. 3 praecipit A 7 et om. B 8 gestat A ministra B et add. 1 Gel: afuit etiam ab A 9 (i)ra A ei om. A fecerat A corr. 10 timoris A, timores Oehlerus bono operi sed malo B 11 bonum fac B 12 hab A minister A, ministerium Hild 16 adiutricum tributum A, adiutricum tributarum Oehlerus ministrum A 18 te om. A reddite A, reddere B 20 di A solius Urs: solus AB 24 deliguntur A 25 diligi A 26 nunc A mobiles Urs: nobiles AB, nubilae lun XX. Tert. I. 12 errantes? credo uiuendi cupiditate. ita uero sit, ut recedant a litteris sensus sensus. quae tamen passos apostolos scimus, manifesta doctrina est. hanc intellego solam Acta decurrens, nihil quaero. carceres illic et uincula et flagella et saxa et gladii et impetus Iudaeorum et coetus nationum et tribunorum elogia et regum auditoria et proconsulum tribunalia et Cae- saris nomen interpretem non habent. quod Petrus caeditur, quod Stephanus opprimitur, quod Iacobus immolatur, quod Paulus distrahitur, ipsorum sanguine scripta sunt. et si fidem commentarii uoluerit haereticus, instrumenta imperii loquentur, ut lapides Hierusalem. uitas Caesarum legimus: orientem fidem Romae primus Nero cruentauit. tunc Petrus ab altero cingitur, cum cruci adstringitur. tunc Paulus ciuitatis Romanae consequitur natiuitatem, cum illic martyrii renascitur generositate. haec ubicumque iam legero, pati disco; nec mea interest, quos sequar martyrii magistros, sensusne an exitus apost olorum, nisi quod et sensus in exitibus recognosco. nihil enim passi fuissent quod non prius patiendum esse scissent. cum uincula Paulo Agabus gestu quoque prophetasset, discipuli flentes et orantes, ne se Hierosolyma committeret, frustra orauerant. ille enim quod seniper docuerat animatus, quid fletis, inquit, et contristatis cor meum? at ego non modo uincula Hierosolymis pati optauerim, uerum etiam mori pro nomine domini mei Iesu Christi. atque ita cesserunt dicendo: fiat uoluntas domini; fidentes scilicet passiones ad dei uoluntatem pertinere. non enim de- \'hortationis consilio, sed dilectionis retinere temptauerant, ut apostolum desiderantes, non ut martyrium dissuadentes. quodsi iam tunc Prodicus aut Valentinus adsisteret suggerens non in terris esse confitendum apud homines, minus uereor ne 21] Act. 21, 13 sqq. 2 sui Urs 7 editur Rig 10 commentarii Rig: commentari B hereticus ex hereticos A 12 Rome A 18 paciendum A sensissent B 21 orauerunt B 23 optaueram A 24 mei om. A 26 ad uoluntatem dei B 29 Prodicus Gel: prodigus AB 30 confitendum A, conandum B minus om. Gel uereor, ne Hartelius: uero ne A, uero nec B, quod nec Gel, ueros nec fort. deus humanum sanguinem sitiat nec Christus uicem passionis quasi et ipse de ea salutem consecuturus exposcat, statim audisset a seruo dei quod audierat diabolus a domino: recede satana, scandalum mihi es. scriptum est dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies. sed et nunc audire debebit, quatenus multo post uenena ista suffudit, nulli infirmorum facile nocitura, nisi si qui non hanc nostram ex fide praebiberit uel etiam superbiberit potionem. 3] Matth. 16, 23. 4,10. 3 diabolus a domino B, ......... (a domino deo ?) diabolus A. 4 sathanas B 7 nocitura, nisi Mercerus: nisi nocitura B, si nocitura A, nocitura Gel quis B non om. B 8 DE: SCORPIACE: EXPLICIT : A. 12*