Confiteor ad dominum deum satis temere me, si non etiam impudenter, de patientia componere ausum, cui praestandae idoneus omnino non sim, ut homo nullius boni, quando oporteat demonstrationem et commendationem alicuius rei adortos ipsos prius in administratione eius rei deprehendi et constantiam commonendi propriae conuersationis auctoritate dirigere, ne dicta factis deficientibus erubescant. atque utinam erubescere istud remedium ferat, uti pudor non exhibendi quod aliis suggestum imus exhibendi fiat magisterium, nisi quod bonorum quorundam sicuti et malorum intolerabilis magnitudo est, ut ad capienda et praestanda ea sola gratia diuinae inspirationis operetur. nam quod maxime bonum, id maxime penes deum, nec alius id quam qui possidet dispensat, ut cuique dignatur. itaque uelut solacium erit disputare super eo, quod frui non datur, uice languentium, qui, cum uacent a sanita te, de bonisj eius tacere non norunt. itaj miserrimus ego, semper aeger caloribus impatientiae quam nLon obtineo patientiae sanitatem eLt suspirem et inuocem et perorem necesse est, cum rejcordor et in meae imbecillitatis contemplatione digerLo bonam, fidei ualitudinem et dominicae disciplinae sanitatem non facile cuiquam, nisi patientia adsideat, prouenire. ita praeposita dei rebus est, ut nullum praeceptum 15] cf. I Cor. 12, 11. 2 INCIP DE PACIENTIA MN. INCIP DE PACIENTIA TERTVL- LIANI P, DE PACIENTIA DEI F 5 sim MNF, sum P uulgo 8 commendi F 10 illud F 11 saggeBtum imus R, suggestu minus P, suggestum minus MN. suggestum unus F 14 bonum id maxime om. P (in mg. add. libr. ipse) 17 uice PMN, mee F cum PMN, eum F 18 abhinc usque in finem huius capitis in codice M multa euanuerunt, quae in con- textu indicaui uncinis paruulis Ú. j) 24 praeposita F, proposita PMN XXXXVIr. Tert. III. 1 obire quis, nullum opus domino complacitum perpetrare extraneas a patientia possit. bonum eit.us etiamj qui caeca uiuunt summae uirtutis appellatione honorant. philosophi quidem, qui alicuLius sapientiae animalis deputantur, tantum illi subsignant, ut, cum inter sese uariis sectarum libidinibus et sententiarum aemulationibus discordent, solius taLmen pajtientiae in commune memores huic uni studiorum suorum commiserint pacem. in eam conspirant, in eam foede rantur, in illam adfectatione uirtutis unanimiter student; omnem sapientiae ostentationem de patientia praeferunt. grande testimonium eius est, cum etiam uanas saeculi disciplin as ad laudem et gloriam promouet. aut numquid potius iniuria, cum diuina res in saecularibus artibus uolutatur? sed uiderint illi, quos mox sapientiae suae cum saeculo destructae ac dedecoratae pudebit.

Nobis exercendae patientiae auctoritatem non adfectatio humana caninae aequanimitatis stupore formata sed uiuae ac caelestis disciplinae diuina dispositio delegat, deum ipsum ostendens patientiae exemplum iam primum, qui florem lucis huius super iustos et iniustos aequaliter spargit, qui temporum officia, elementorum seruitia, totius geniturae tributa dignis simul et indignis patiatur occurrere, sustinens \'14] cf. Es. 29, 14 (I Cor. 1, 19). 20] cf. Matth. 5, 45. 1 obire FR, obicere NP (corr. ob in eff m. 2) 2 a patientia F. patientia FN caeca uiuunt (cf. I 353, 12: subterraneum et snbaquaneum niuere) R, caeca uiuat P (uiuant corr. m. 1) MN, ex ea uiuunt F 3 honorant B, honorent P (corr. B) MNB, honorarent F 4 animalis Urs (id est \'ioxwfjs, quae opponitur nveofiattxa sapientiae. id est Christianae. cf. p. 23, 19 sqq.): animalia PMNF 7 in commune om. P (add. B in mg. ex Hirsaugiensi) 8 meam . meam M (corr.) F 9 in illam scripsi: illam in PMNB1, illi in B3B adfectatione PMN. adfectione F unanimiter-sapientiae om. F 12 promoueat (eat ex et a m. 1) P 13 uoluntatur F 15 decoratae F 17 uiuae ac JP, uiua ac MNB, uiua a te F 18 delegat B3, diligat P (in mg.: alias dirigat) MNFB1 deum ipsum deum F 19 quae F 22 patiatur PMN (cf. p. 36, \'10. 11): patitur F Pam Rig Oehlerus occurrere PMNF, (simul) occurrere Gel ingratissimas nationes ludibria artium et opera manuum suarum adorantes, nomen familiam ipsius persequentes, luxuriam auaritiam iniquitatem malignitatem cotidie insolescentem, ut sua sibi patientia detrahat. plures enim dominum idcirco non credunt, quia saeculo iratum tamdiu nesciunt.

Et haec quidem diuinae patientiae species, quasi de longinquo, fors ut de supernis aestimetur. quid illa autem, quae inter homines palam in terris quodammodo manu adprehensa est? nasci se deus in utero patitur matris [expectat] et natus adolescere sustinet et adultus non gestit agnosci, sed contumeliosus insuper sibi est et a seruo suo tinguitur et temptatoris congressus solis uerbis repellit. cum de deo fit magister docens hominem euadere mortem, ob salutem scilicet ueniam offensae patientiae eruditum, (non contendit, non reclamauit nec quisquam in plateis uocem eius audiuit; arundinem quassatam non fregit, linum fumigans non restinxit.) nec enim mentitus fuerat propheta, immo ipsius dei contestatio, spiritum suum in filio cum tota patientia collocantis. nullum uolentem sibi adhaerere non suscepit, nullius mensam tectumue despexit; 14] Ioh. 3, 2. 16] cf. Matth. 12, 19-20. cf. Es. 42, 2—3. 2 familiam PMN (in margine editionis principis adnotat Ehenanus: in Hirsaxipiensi quidam hunc locum sic emendarat: nomen cum familia), cum familia -F 3 luxuria, auaritia.... insolescentes fort. 4 sibi PMN, eia F 5 tamdiu FN, tam diuine M (corr. m. I) P (corr. R) 6 nesciuit F 8 sors F extimetur N 11 expectat seclusi (interpretamentum esse videtur olim uocabulo sustinet superscriptum, quod pro expectare ponere solet auctor): expectat F. et expectat PMN 12 gestit P, gestiet MNF cingitur F 13 et om. F 14 deo scripsi: domino PMNF 15 ob salutem F, absolute M, absolute P, absolitam JV, absolutam cod. Diuionensis teste Rigaltio uenire offensa patientia F 16 eruditum scripsi: eruditus PMNF eruditus. non uulgo r 18 lumen F extinxit N (corr. m. 1), resstrinxit F 20 filium N patientia tota N 1* [atquin ipse lauandis discipulorum pedibus ministrauit] non peccatores, non publicanos aspernatus est, non illi saltim ciuitati, quae eum recipere noluerat, iratus est, cum etiam discipuli tam contumelioso oppido caelestes ignes repraesentari uoluissent; ingratos curauit, insidiatoribus cessit. parum hoc, si non etiam proditorem suum secum habuit nec constanter denotauit. cum uero traditur, cum adducitur ut pecus ad uictimam, — sic enim non magis aperit os quam agnus sub tondentis potestate — ille, cui legiones angelorum, si uoluisset, uno dicto de caelis adfuissent, ne unius quidem discentis gladium ultorem probauit. patientia domini in Malcho uulnerata est. itaque et gladii opera maledixit in posterum et sanitatis restitutione ei, quem non ipse uexauerat, satisfecit per patientiam, misericordiae matrem. taceo, quod figitur; in hoc enim uenerat. numquid tamen subiendae morti etiam contumeliis opus fuerat? sed saginari uoluptate patientiae discessurus uolebat: despuitur, uerberatur, deridetur, foedis uestitur, foedioribus coronatur. mira aequanimitatis fides: qui in hominis figura proposuerat latere, nihil de impatientia hominis imitatus est. hinc uel maxime, Pharisaei, dominum agnoscere debuistis; patientiam huiusmodi nemo hominum perpetraret. talia tantaque documenta, quorum magnitudo penes nationes quidem detrectatio fidei est, penes 3] cf. Luc. 9, 52-56. 8] Es. 53, 7. 9] cf. Matth. 26, 53. 11] cf. Matth. 26,51. Ioh. 18,10. 12] cf. Matth. 26, 52. 13] cf. Luc. 22, 51. 21] cf. I Cor. 2, 8. 1 atquin—miniatrauit seclusi (neque enim humiliationis domini sed patientiae eius hic afferuntur exempla [cf. quem supra attulit auctor locum scnptuf\'ael, suscipientis benigne uel sustinentis patienter eos, qui aut indigni sint beneuolentia eius propter malos mores aut ei imidien.tur, id quod de discipulis domini non potest dici) 4 repraesentare F 9 condentis F 10 noluissent N 11 ducentis P (corr. m. 1; R margini adscripsit: Hirs. habet: discentis) 12 et om. F 15 nunquam F 16 subiendae M (ien ex icien) NF, subiciendae P (corr. R), snbigendae Bmg, subeundae BB uulgo 17 uerberatur MNF. flagellatur N 18 foedis oribue P (corr. R) 19 aequanimitas F 20 huic uel F 21 patientiam PF, patientia MN nos uero ratio et structio, satis aperte non sermonibus modo in praecipiendo sed etiam passionibus domini (in) sustinendo probant his, quibus credere datum est, patientiam dei esse naturam, effectum et praestantiam ingenitae cuiusdam proprietatis.

Igitur si probos quosque seruos et bonae mentis pro ingenio dominico conuersari uidemus, - siquidem artificium promerendi obsequium est, obsequii uero disciplina morigera subiectio est — quanto magis nos secundum dominum moratos inueniri oportet, seruos scilicet dei uiui, cuius iudicium in suos non in compede aut pilleo uertitur, sed in aeternitate aut poenae aut salutis? cui seueritati declinandae uel liberalitati inuitandae tanta obsequii diligentia opus est, quanta sunt ipsa, quae aut seueritas comminatur aut liberalitas pollicetur. et tamen nos non de hominibus modo seruitute subnexis uel quolibet alio iure debitoribus obsequii, uerum etiam de pecudibus, etiam de bestiis oboedientiam exprimimus, intellegentes usibus nostris eas a domino prouisas traditasque. meliora ergo nobis erunt in obsequii disciplina quae nobis deus subdit? agnoscunt denique fl. quae oboediunt: nos cui soli subditi sumus, domino scilicet, auscultare dubitamus? at quam iniustum est, quam etiam ingratum, quod per alterius indulgentiam de aliis consequaris, idem illi, per quem consequeris, de temetipso non rependere! nec pluribus de obsequii exhibitione debiti a nobis domino deo. satis enim agnitio dei, quid sibi incumbat, intellegit. ne 1 iastractio F et Hvrsaugiensis tate Rhenano aperta F 2 praeciendo F in add. Iun 4 effectam Rig: effectam PMNF 8 pro. merendae F 9 secundum Ldominnmj moratos B, secundum moratos PM2fF 11 pileo F uulgo 16 snbnexis Seal: snbnixis PMNF alio uiro N 19 tractasque F in om. N 20 lacunam signaui: ""pńlDi cniaslibet dominium eidem)que oboediunt fort. 21 asoultare N 22 ac quam N 23 consequatur. F .25 debiti (i in a corr. m. 1) P, debite MNF, debita B uulgo: nec de plurima obsequii exhibitirae non debite a uobia domipo deo gratias non agere F 26 nec tamen F. tamen ut extraneum de obsequio uideamur interfecisse, ipsum quoque obsequium de patientia trahitur. numquis non\' patiens obsequitur aut patiens obluctatur? quam ergo dominus deus, omnium bonorum et demonstrator et acceptator, in semetipso circumtulit, quis de bono eius late retractet? cui item dubium sit omne bonum, quia ad deum pertineat, pertinentibus ad deum tota mente sectandum? per quae in expedito et quasi in praescriptionis compendio [et commendatio et exhortatio] de patientia constitutum est.

Verumtamen procudere disputationem de necessariis fidei non est otiosum, quia nec infructuosum. loquacitas in aedificatione nulla turpis, si quando turpis. itaque si de aliquo bono sermo est, res postulat contrarium quoque boni recensere. quid enim sectandum sit, magis inluminabis, si, quid uitandum sit, proinde digesseris. consideremus igitur de impatientia, an sicut patientia in deo, ita aduersaria eius in aduersario nostro nata atque comperta sit, ut ex isto appareat, quam principaliter fidei aduersetur. nam quod ab aemulo dei conceptum est utique non est amicum dei rebus. eadem discordia est rerum quae et auctorum. porro cum deus optimus, diabolus e contrario pessimus, ipsa sui diuersitate testantur neutrum alterius facere, ut nobis non magis a malo aliquid boni quam a bono aliquid mali editum uideri possit. igitur natales impatientiae in ipso diabolo deprehendo, iam tunc, cum dominum deum 2 sic emendauit htAic locum lire Leo: numquam impatiens obseqijitar aut patiens quis non PRlMNF (non om. RIB); duplici forma eadem dicta erant nunc commixta: 1) numquis non patiens? 2) numquam impatiens 3 obluctatnr JR3, oblectatur PMNFR1 4 dominus deus scripsi: dominus PMNF acceptator PM, acceptor NFR 5 in scripsi: deus in PMNF late retractet NRl, latere tractet PMF, latere retractet R3B - 6 quia R, qui MNF, quo P (corr. R) 9 et commendatio et eibortatio del. Rig (in expedito = breuiter cf. Apol. 47: expedite praeecribitur, adu. Herm. 33: expedita summa est) constitutum PMNF. constituta B reliqui 10 procudere Scak procedere PMNF 12 si de P (si 8. u. a m. 1), de MNF 14 illuminabit N quid scripsi: quod PMNF 19 eadem P (in mg. a m. 1): earum MNF 21 alteriua Ew. Bruhn: alteri PMNF 23 editum Bmg: dictum PMNF uniuersa opera, quae fecisset, imagini suae, id est homini, subiecisse impatienter tulit nec enim doluisset, si sustinuisset, -nec inuidisset homini, si non doluisset. adeo decepit eum, quia inuiderat; inuiderat autem, quia doluerat; doluerat (autem,) quia patienter utique non tulerat. quid prius fuerit ille angelus perditionis, malus an impatiens, contemno quaerere, palam cum sit aut impatientiam ab malitia aut malitiam ab impatientia auspicatam deinde inter se conspirasse et indiuiduas in uno patris sinu adoleuisse. at enim quam prius senserat, per quam [primus] delinquere intrauerat, de suo experimento quid ad peccandum adiutaret (in)structus, eandem impingendo in crimen homini aduocauit. conuenta statim illi mulier, non temere dixerim, per conloquium ipsum eius afflata est spiritu impatientia infecto. usque adeo numquam omnino peccasset, si diuino interdicto patientiam perseruasset. quid, quod non sustinuit sola conuenta, sed apud Adam, nondum maritum, nondum aures sibi debentem, impatiens etiam tacendi est ac traducem illum eius, quod a malo hauserat, facit? perit igitur et alius homo per impatientiam alterius, perit(urus) mox et ipse per impatientiam suam utrobique commissam et circa dei praemonitionem et circa diaboli circumscriptionem, illam seruare, hanc refutare non sustinens. hinc prima iudicii, unde delicti, origo; hinc deus 1] cf. Oen. 1, 26. 3 nec B, nec enim PMNF non om. F 4 autem addidi 5 prius scripsi: primum PMNF 7 sit aut N Oehlerus: sit an P (corr. an in aut m. f) MF. sit B reliqui ab scripsi: cum PMNF 9 prius scripsi: primus PMNF 10 primus om. B\'B, praebent reliqui delinquere = das SHndigen cf. 605,17 intrauerat Pam: intrauerit PMNGF 11 adiataret MNR3, adiuuaret P (u ex t a m, 1) FBl inatructus Ura: structus PMNF 14 ipsa F usque adeo noiione rariore = quin etiam cf. p. 323, 17 15 <ut) numquam Urs si-perseruasset om. N in diuino P (in del. R) 16 perseruasset M, praeseruasset PF 17 adamandum maritum F 18 ac traducem illum Lat: ad traducem ad illum MNF, ad traducem illum P 19 igitur M (in ras.) 20 perit(urus) scripsi: perit PMNF 21 praemotionem N 28 deus om. F irasci exorsus, unde offendere homo inductus. [inde in deo prima patientia, unde indignatio prima, qui tunc maledictione sola contentus ab animaduersionis impetu in diabolo temptatoris] aut quod crimen ante istud impatientiae admissum homini imputatur? innocens erat et deo de proximo amicus et paradisi colonus. at ubi semel succidit impatientiae, desiuit deo sapere, desiuit caelestia sustinere posse, exinde homo, terrae datus et ab oculis dei eiectus, facile usurpari ab impatientia coepit in omne, quod deum offenderet. nam statim illa semine diaboli concepta malitiae fecunditate iram filium procreauit, editum suis artibus erudiit. quod enim ipsa Adam et Euam morti inmerserat, docuit et filium ab homicidio incipere. frustra istud impatientiae adscripserim, si Cain ille primus homicida et primus fratricida oblationes suas a domino recusatas aequanimiter nec impatienter tulit, si iratus fratri suo non est, si neminem denique interemit. cum uero nec occidere potuerit nisi iratus nec irasci nisi impatiens, demonstrat quod per iram gessit ad eam referendum, a qua ira suggesta est. [per] haec impatientiae tunc infantis quodammodo incunabula. ceterum quanta mox incrementa! nec mirum. nam si prima deliquit, consequens est, at, quia prima, idcirco et sola sit matrix in omne delictum, 1 inde-temperanit seclusi (quae enim hic proferuntur prorsus contraria sunt eis, quae in antecedentibus dicit auctor; illic enim deus delicti impatiens, hic patiens dicitur. praeterea quae sequuntur: aut quod crimen sqq. coniungi non possunt nisi cum uerbis unde offendere homo inductns) 6 at PRlMF, aut R3B ubi semel NFG, ubi PIli, ubi M (in mg. semel a tn. 1) succidit PMN, succubuit F (cubuit Hirsaugiensis teste Ehenano) 7 desinit-desinit FRl posse. exinde uulgo 9 offendet F 10 semina F 11 irae F erudiit PM, erudiuit NF 12 ipsa scripsi (ac. impatientia): ipsum PMNF immiserat F 13 illud F 14 si eam F 15 a domino RZNG, ad dominam PMFR1 16 si (pritUl) om. B 17 uero scripsi: ergo PMNF 18 gessit R9, cesait PMNFR1 19 per seclusi: post mauult Eng, suggesta est per haec impatientiae uulgo distinguitur 20 ceterum-incrementa om. M (add. in mg. m. 2) P (add. in mg. R ex Hirsaugiensi) ceterum = sed, ut saepius 21 nam si B, si PMNF + defundens de suo fonte uarias criminum uenas. de homicidio quidem dictum est. sed ira editum a primordio, etiam quascumque postmodum causas sibi inuenit ad impatientiam at ad originem sui confert. sine enim quis inimicitiis siue praedae gratia id scelus conficit, prius est, ut aut odii aut auaritiae fiat impatiens. quidquid compellit, sine impatientia scelus non est ut perfici possit. quis adulterium sine libidinis impatientia subiit? quod et si pretio in feminis cogitur., uenditio illa pudicitiae utique impatientia contemnendi lucri ordinatur. haec ut principalia penes dominum delicta. nam ut compendio dictum sit, omne peccatum impatientiae adscribendum. malum impatientia est boni. nemo impudicus non impatiens pudicitiae et improbus probitatis et impius pietatis et inquietus quietis. ut malus unusquisque fiat, bonus perseuerare non poterit. talis igitur excetra delictorum cur non dominum offendat improbatorem malorum? an non ipsum quoque Israhel per impatientiam semper in deum deliquisse manifestum est, exinde, cum oblitus brachii caelestis, quo Aegyptiis adflictationibus fuerat extractus, de Aaron deos sibi duces postulat, cum in idolum auri sui conlationes defundit? tam necessarias enim Moysei cum domino congredientis impatienter exceperat moras. post mannae escatilem pluuiam, post petrae aquatilem sequellam desperant de domino, tridui sitim non sustinendo. nam haec quoque illis impatientia a domino exprobratur. ac ne singula peruagemur: 19] cf. Eiod. 32, 1—4. 22] cf. Eiod. 16, 14. cf. Eiod. 17, 6. 23J cf. Exod. 15, 22—25 (I Cor. 10, 4). 1 terminum F 3 a inpatientia N 4 conferret F 7 scelaa Ew. Bruhn: sui PMNF perfici. M, perficit F libidinis om. N 8 cogitur uenditio illa pndicitiae uulgo: rectius distmxit Eng 10 nec ut F 15 excetra Bl mg Bmg: eJ:ętra M, exedra PN, et ecclesia F; excetra = kgdra, quae semper noua ex se parit delicta (Eng) 16 ipsum om. N 19 deos sibi MN, sibi deos B3B, deos om. PBl 20 duces om. M (in mg. add. m. I) 21 moyaei PMNRt, moysi FB3 egredientis F 22 moras P, om. MNF 28 seqaelam PN 24 fridni F numquam non per impatientiam delinquendo (per impatientiam) perierunt. quomodo autem manus prophetis intulerunt, nisi per impatientiam audiendi? domino autem ipso, per impatientiam etiam uidendi. quodsi patientiam inissent,\' liberarentur.