Aspice itaque, quanta praescribant tibi etiam in euangelio 
 ante Philippi consultationem et ante omnem argumentationem 
 tuam. et in primis ipsa statim praefatio Iohannis 
 euangelizatoris demonstrat, quid retro fuerit qui caro fieri 
 habebat: in principio erat sermo, et sermo erat apud 
 deum, et deus erat sermo; hic erat in principio apud 
 deum; omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum 
 est nihil. nam si haec non aliter accipi licet quam quomodo 
 scripta sunt, indubitanter alius ostenditur qui fuerit a

 7] Es. 45, 5. 9] Ioh. 10, 30. 10] Ioh. 14, 9. Ioh. 14, 11. 
 23J lob. 1, 1-3. 

 3 eoram om. F 5 quae om. F 6 saluo M, salua PF statu 
 scripai: sonatu F, sonitu PM 10 uidit PM (corr . i in e m . 2), uidet F 
 12 cedere JR3 . credere PMFR1 13 est hoc F 14 inuenire Iun: inueniti 
 PMF reliqui 16 ab initio PM, semper ab initio F 17 pluribus. 
 etin addidi 18 pauciora Urs: paucioribus PMF utique et in paucioribus . 
 tecludi uult Eng, improbans quae supra addidi 23 erat uerbum P 
 {erasit R et superscripsit sermo) 
 
 
 principio, alius apud quem fuit, alius sermo dei, alius deus, — 
 licet et sermo deus, sed qua dei filius, non qua pater — alius 
 per quem omnia, alius a quo omnia. alium autem quomodo 
 dicamus, saepe iam edidimus: quo alium dicamus necesse est 
 non eundem, — (non eundem) autem non quasi separatum —: 
 dispositione alium, non diuisione. hic ergo caro factus est, 
 non ipse, cuius erat sermo. huius gloria uisa est tamquam 
 unici a patre, non tamquam patris. hic unicus sinum patris 
 disseruit. non sinum suum pater. praecedit enim: deum 
 nemo uidit umquam. idem et agnus dei ab Iohanne designatur, 
 non ipse, cuius est dictus. certe filius dei semper, sed 
 non ipse, cuius est filius. hoc eum Nathanahel statim sensit, 
 sicut et alibi Petrus: tu es filius dei. hoc et ipse recte 
 sensisse illos confirmat, Nathanaheli quidem respondens: quia 
 dixi: uide te sub ficu, ideo credis, Petrum uero beatum 
 adfirmans, cui non caro neque sanguis reuelasset quod [et 
 patrem] senserat, sed pater qui in caelis est. quo dicto utriusque 
 personae constituit distinctionem: et filii in terris, quem 
 Petrus agnouerat dei filium, et patris qui in caelis, qui Petro 
 reuelauerat quod [Petrus I agnouerat [dei filium Christum]. 
 cum in templo introiit, aedem patris appellat, ut filius. 
 cum ad Nicodemum dicit: ita, inquit, dilexit deus mundum,

 7] cf. Ioh. 1, 14. 8] cf. Ioh. 1, 18. 9] Ioh. 1, 18. 10] cf. Ioh. 
 1, 29. 12] Ioh. 1, 49. 13] Matth. 16, 16. 14] Ioh. 1, 50. 15] cf. 
 Matth. 16, 17. 20] cf. Ioh. 2, 16. 22] Ioh. 3, 16. 

 1 alius sermo dei, alius deus scripsi: alium sermonem dei alium dominum 
 (deum Iun) PMF 2 sermo deus scripsi: deus sermo PMF 3 alius scripsi 
 (bis): alium PMF 4 dicamus (loco priore) Rig: praedicamus PM (a in e 
 corr. m. 2) F 5 (non eundem) autem Oehlerus: parenthesin indicaui 
 ego 6 caro factus est PM, factus est caro FB uulgo 8 unicus Eng: 
 unius PMF, unus Pam sinum om. F 10 idem et agnus Urs: inde 
 et si agnus PMF reliqui 11 dictus scripsi (scil . agnus; dictus est = 
 dicitur cf. 237, 6 et 278,8): dilectus PMF 12 eum PMFB1, enim B2GN 
 14 Nathanaeli Gel: nathanahel PMF 15 dixi R3, dixit PMFBl 16 et 
 . patrem seciwst: reuelasset, — quod et patrem senserat — sed Eng, dqeradens 
 quae infra l. 20 seclusi 20 Fetrus seclusi dei filium Christum 
 seclusi 21 templo PMFB1, templum B3 uulgo 22 inquit om. Pam 
 
 
 ut filium suum unicum dederit, in quem omnis qui 
 crediderit non pereat, sed habeat uitam sempiternam. 
 et rursus: non enim misit deus filium suum in mundum, 
 ut iudicet mundum, sed ut saluus sit mundus per 
 eum; qui crediderit in illum, non iudicatur; qui non 
 crediderit in illum, iam iudicatus est, quia non credidit 
 in nomine unici filii dei. Iohannes autem, cum interrogaret 
 qui de Iesu, cur tingeret: pater, inquit, diligit filium 
 et omnia tradidit in manu eius; qui credit in filium, 
 habet uitam aeternam; qui non credit in filio dei, 
 non uidebit deum, sed ira dei manebit super eum. 
 quem uero Samaritidi ostendit? si Messiam, qui dicitur 
 Christus, filium utique se, non patrem, demonstrauit, qui et 
 alibi Christus, dei filius, non pater, dictus est. exinde discipulis: 
 meum est, inquit, ut faciam uoluntatem eius, 
 qui me misit, ut consummem opus eius. et ad Iudaeos 
 de paralytici sanitate: pater meus usque modo operatur, 
 et ego operor. pater et ego filius dicit. denique propter 
 hoc magis Iudaei illum interficere uolebant, non 
 tantum quod solueret sabbatum, sed quod patrem 
 suum deum diceret, aequans se deo. tunc ergo dicebat 
 ad eos: nihil filius facere potest a semetipso, nisi 
 uideat patrem facientem; quae enim ille facit, eadem 
 et filius facit. pater enim diligit filium et omnia 
 demonstrat illi, quae ille facit, et maiora istis opera

 3] Ioh. 3, 17—18. 8] Ioh. 8, 85-36. 12] cf. Ioh. 4, 25-26. 
 15] Ioh. 4, 34. 17] Ioh. 5, 17. 18] Ioh. 5, 18. 22] Ioh. 5, 19-27. 

 2 crediderit RF, credidit (corr. R sec. ffirsaugiensem) M 7 cum 
 interrogaret qui de Iesu cur tingeret scripsi (cf. Ioh. 3, 26): cum interrogaretur 
 quid de Iesu contingeret PMF, cum interrogaretur quid de Iesu, 
 cam tingeret Eng 8 diligit Pam (cf. cap . 16): dilexit PMF 9 credit 
 Pam: credidit PMF 10 credit Pam: credidit PMF 12 nero om. F 
 15 (cibus) meus est fort. (cf. de ieiun. c. 15) 20 tantum R3, tamen 
 PMFR1 quod (prius) om. F 23 uiderit Pam 25 demonstrat scripsi: 
 demonstrauit PMF quae.-demonstrabit illi om. MP (sed in mg. haec 
 ex Uirsaugiensi addidit R) facit R, fecit F istis Pam: ista Jo\' 
 Hirsaugiensis teste Bhenano 
 
 
 demonstrabit illi, u t uos mirem ini. qu omodo enim (pater) 
 suscitat mortuos et uiuificat, ita et filius quos uult 
 uiuificat. neque enim pater iudicat, sed omne iudicium 
 dedit filio, uti omnes honorent filium, sicut 
 honorant patrem. qui non honorat filium, non honorat 
 patrem, qui filium misit. amen, amen dico uobis. 
 quod qui audit sermonem (meum) et credit ei, qui me 
 misit, habet uitam aeternam et in iudicium non ueniet. 
 sed transit de morte in uitam. amen dico uobis, quod 
 ueniet hora, qua mortui audient uocem filii dei, et 
 cum audierint, uiuent. sicut enim pater habet uitam 
 aeternam a semetipso, ita et filio dedit uitam aeternam 
 habere in semetipso, et iudicium dedit illi facere 
 in potestate, quia filius hominis est, per carnem scilicet, 
 sicut et filius dei per spiritum eius. adhuc adicit: ego autem 
 habeo maius quam Iohannis testimonium; opera enim. 
 quae pater mihi dedit consummare, illa ipsa de me 
 testimonium perhibent, quod me pater miserit; et 
 qui me misit pater, ipse testimonium dixit de me. 
 subiungens autem: neque uocem eius audistis umquam 
 neque formam eius uidistis, confirmat retro non patrem. 
 sed filium fuisse qui uidebatur et audiebatur. denique dicit: 
 ego ueni in patris mei nomine, et non me recepistis. 
 adeo semper filius erat in dei et regis et domini omnipotentis 
 et altissimi nomine. interrogantibus autem quid facere 
 debeant respondit: ut credatis in eum, quem deus 
 misit. panem quoque se adfirmat, quem pater praestaret

 15] roh. 5, 36-37. 20J Ioh. 5, 37. 23] Ioh. 5, 43. 26] Ioh. 
 6, 29. 27] cf. Ioh. 6, 32. 

 1 demonstrabit scripsi: demonstrauit FHirsaugiensis pater addidi 
 (cf. c. 24) 2 uiuificat PM, uiuificabit F 7 sermonem <meum) Enrj: 
 sermonem F, sermones PMR1, sermones <meos) fipuulgo 8 uenit Cm 
 9 transit = transiit de uita uel morte in uitam F 11 qui audierint 
 Lat 13 habere om. F in a semet ipso F 14 quia PMF, qua Gei 
 17 illa et ipsa F 22 dicit PM, dicebat F 24 < et) omnipotentis Urs 
 
 
 de caelo; ergo omne, quod ei daret pater, ad se uenire, nec 
 reiecturum se, quia de caelo descendisset, non ut suam, sed 
 ut patris faceret uoluntatem; uoluntatem autem patris esse, 
 uti qui uiderit filium et crediderit in eum, uitam et resurrectionem 
 consequatur: neminem porro ad se uenire posse, 
 nisi quem pater adducat; omnem (autem,) qui a patre audisset et 
 didicisset, uenire ad se, non quasi patrem aliquis uiderit 
 adiciens et hic, ut ostenderet patris esse sermonem. per quem 
 docti fiant, at cum discedunt ab eo multi et apostolis suis 
 offert, si uelint discedere et ipsi, quid respondit Simon 
 Petrus? quo discedimus? uerba uitae habes, et nos 
 credimus, quod tu sis Christus. patrem illum esse an 
 patris? [Christum]. 
 Cuius autem doctrinam dicit, ad quam mirabantur? 
 suam an patris? aeque ambigentibus inter se, ne ipse esset 
 Christus, utique non pater, sed filius: meque scitis, inquit, 
 unde sim; et non ueni a me ipso, sed est uerus qui 
 me misit, quem uos non nostis; ego noui illum, quia 
 apud illum sum. non dixit \'quia ipse sum\' et (ipse me 
 misi\' sed \'ille me misit\'. item cum misissent ad inuadendum 
 eum pharisaei; modicum adhuc temporis, ait, uobiscum 
 sum et uado ad eum, qui me misit. at ubi se negat esse 
 solum — sed ego, inquit, et qui me misit pater — nonne 
 duos demonstrat, tam duos quam inseparatos? immo totum 
 erat hoc quod docebat. inseparatos duos esse. siquidem et 
 legem proponens duorum hominum testimonium confirmantem

 1—3] cf. lob. 6, 37—88. 3-5] cf. Ioh. 6, 40. 5] cf. Ioh. 6, 44. 
 6J cf. lob. 6, 45. 7] Ioh. 6, 46. 11] loh. 6, 68—69. 14] cf. Ioh. 
 h, 20. 16] Ioh. 7, 28. 21] Ioh. 7, 33. 23] Ioh. 8, 16. 

 6 autem addidi 10 quid PM, et quid F 11 discedimus PMF, 
 discedemus Pam 13 Christum seclusi, est interpretamentum uocis 
 illum 16 meque scitis scripsi (xdjis otBotxs): neque me scitis PMF 
 me 
 ex ueque, ut uid.), atque me scitis Iura, neque nescitis Oehlerus 22 negat 
 PM, negatur F, negans Oehlerus (in notis) 23 parenthesin indicalli 
 
 
 
 subiungit: ego testimonium dico de me, et testimonium 
 dicit de me qui me misit pater. quodsi unus esset, dum 
 idem est et filius et pater, non uteretur legis patrocinio fidem 
 imponentis non unius testimonio, sed duorum. item interrogatus, 
 ubi esset pater, neque se neque patrem notum esse 
 illis respondens duos dixit ignotos, quod, si ipsum nossent, 
 patrem nossent, non quidem quasi ipse esset pater et filius, 
 sed quia per indiuiduitatem neque agnosci neque ignorari 
 alter sine altero potest. interpretante extrinsecus scriptura non 
 cognouisse illos quod de patre dixisset, — qui me, ait, misit, 
 uerax est, et ego quae ab eo audiui, ea et loquor 
 in mundum — cum scilicet cognoscere debuissent sermones 
 patris in filio esse, legendo apud Hieremiam: et dixit mihi 
 dominus: ecce dedi sermones meos in os tuum et apud 
 Esaiam: dominus dat mihi linguam disciplinae ad 
 cognoscendum, quando oporteat dicere sermonem, 
 sicut ipse rursus: tunc, inquit, cognoscetis, quod ego 
 sim et a memetipso nihil loquar, sed sicut me docuit 
 (pater,) ita et loquor, quia et qui me misit mecum est, 
 et hoc ad testimonium indiuiduorum duorum.. item in altercatione 
 Iudaeorum exprobrans, quod occidere eum uellent: 
 ego, inquit, quae uidi penes patrem meum loquor, et 
 uos quod uidistis penes patrem uestrum id facitis, 
 et: nunc uultis occidere hominem ueritatem uobis 
 locutum, quam audiuit a deo, et: si deus esset pater 
 uester, dilexissetis me; ego enim ex deo exiui et ueni.

 1] Ioh. 8, 18. 4] cf. Deut. 17, 6. cf. Ioh. 8, 19. 6] cf. ib. 
 9] Ioh. 8, 26. 12] cf. Ioh. 8, 27. 13] Hier. 1, 9. 15] Es. 50. 4. 
 17] Ioh. 8, 28. 22] Ioh. 8, 38. 24] Ioh. 8, 40. 25] Ioh. 8, 42. 

 5 pater om. F 6 ignotos PM, esse ignotos F ignotos, quod, si scripsi: 
 ignotos. quodsi uulgo 8 indiuiduitatem FR, indiuinitate P (corr . iii M 
 (corr. m. 1) 10 uerba qui me-in mundum, quae in libris mss. paulo 
 supra l . 9 post potest legttntur, huc transposui 13 patris om. F 
 15mihi datF 18 memetipso PM, me ipso F 19 pater addidi mecum 
 est. et hoc uulgo 21 eum uellent om. F 22 meum—patrem om. F 
 24 ueritatem om. P (add. R in mg. ex HirsaugientJi) 
 
 
 - et tamen non separamus, licet exisse dixerit, ut quidam 
 arripiunt huius dicti occasionem; exiuit enim a patre ut 
 radius ex sole, ut riuus ex fonte, ut frutex ex semine — (et:) 
 ego daemonium non habeo, sed honoro patrem 
 meum, et: si ego me ipse glorificem, nihil est 
 gloria mea; est qui me glorificet pater, quem 
 uos dicitis deum esse uestrum nec nostis illum; 
 at ego noui eum. et si dicam: non noui, ero similis 
 uestri mendax; sed noui illum et sermonem eius 
 seruo. et cum subiungit: Abraham diem meum uidit 
 et laetatus est, nempe demonstrat filium Abrahae retro 
 uisum, non patrem. item super caecum illum patris opera 
 dicit se facere oportere, cui post restitutionem luminum: tu, 
 inquit, credis in filium dei? et interroganti, quis esset 
 iste, ipse se demonstrans utique filium demonstrauit, quem 
 credendum esse dixerat. dehinc cognosci se profitetur a patre 
 et patrem a se et ideo se diligi a patre, quod animam suam 
 ponat, quia hoc praeceptum accepisset a patre. et interrogatus 
 a Iudaeis, si ipse esset Christus — utique dei, nam usque 
 M in hodiernum Iudaei Christum dei, non ipsum patrem sperant, 
 quia numquam Christus pater scriptus est uenturus -loquor, 
 inquit, uobis, et non creditis; opera, quae ego facio in 
 nomine patris, ipsa de me testimonium dicunt. quod 
 testimonium? ipsum scilicet esse, de quo interrogabant, id est 
 Christum dei. de ouibus etiam suis *, quod nemo illas de manu 
 eius eriperet, pater enim, (inquit,) quod mihi dedit maius,

 4] Ioh. 8, 49. 5] Ioh. 8, 54-55. 10] Ioh. 8, 56. 13] Ioh. 
 9, 35. 14] ef. Ioh. 9, 36-37. 16] cf. Ioh. 10, 15. cf. Ioh. 10, 17. 
 18] cf. Ioh. 10, 24. 21] loh. 10, 25. 25] cf. Ioh. 10, 27-28. 26] Ioh. 
 10, 29. 30. 

 1 separamoa PM (s in r m. 1) Bl, eeparaui F, separantur IPuulgo 
 2 enim scripsi: antem PMF 3 et addidi 10 et scripsi: at PMF . 
 ac Patrl 11 laetatus PM, locutus F 12 caelum P (corr. R) 16 esse 
 «diierat M, esse om. F 19 dei 2?3, deus PMFJR1 25 lacunam signaui: 
 subiungens desidero 26 pater enim quod mihi dedit maius est omnibus PM, 
 pater enim qui maior est omnibus mihi dedit F Oehlerus inquit addidi 
 
 
 est omnibus, et ego et pater unum sumus. hic ergo 
 iam gradum uolunt figere stulti, immo caeci, qui non uideant 
 primo <ego et pater\' duorum esse significationem, dehinc in 
 nouissimo \'sumus\' non ex unius esse persona, quod pluraliter 
 dictum est, tunc, quod (unum sumus\', non (unus sumus\' 
 (dicit.) si enim dixisset: \'unus sumus\', potuisset adiuuare 
 sententiam illorum; unus enim singularis numeri significatio 
 uidetur. adhuc, cum duo masculini generis unum dicit neutrali 
 uerbo, quod non pertinet ad singularitatem, sed ad unitatem, 
 ad similitudinem, ad coniunctionem, ad dilectionem 
 patris, qui filium diligit, et ad obsequium filii, qui uoluntati 
 patris obsequitur, unum sumus dicens ego et pater ostendit 
 duos esse, quos aequat et iungit. adeo addit etiam multa se 
 opera a patre ostendisse, quorum nihil lapidari mereretur, 
 et ne putarent ideo se illum lapidare debere, quasi se deum 
 ipsum, id est patrem, uoluisset intellegi, quia dixerat: ego 
 et pater unum sumus, qua filium dei deum ostendens. 
 non qua ipsum deum, si in lege, inquit, scriptum est: 
 ego dixi, uos dii estis, **« et non potest solui 
 scriptura, quem pater sanctificauit et misit in 
 mundum uos eum blasphemare dicitis, quia dixerit: 
 filius dei sum? si non facio opera patris mei. 
 nolite credere; si uero facio et mihi credere non 
 uultis, uel propter opera credite; et scitote, quod 
 ego in patre sim et pater in me. per opera ergo erit 
 pater in filio, et filius in patre; et ita per opera intellegimus

 12] loh. 10, 30. 13] cf. Ioh. 10, 32-33. 16] Ioh. 10, 30. 
 18] Ioh. 10, 34-38. 

 5 tunc MF, tum Puulgo 6 dicit addidi unus Rig: quod unus 
 PMF 8 generis unum Eng: generis, unum uulgo 12 obsequitur. unum 
 uulgo 13 adeo = adhuc, ut uidetur, nisi rescribendum est: ad ea se 
 om. P (add. J2 ex Hirsaugierun) 17 qua-oetendens subiunge uerbo 
 inquit 18 ipsum deum <patrem) fort . 19 lacunam signaui: desiderantur 
 uerba euangelii: et illos deos nominauit lex, ad quos sermo dei 
 factus est, quae hoc loco propter antithesin insequmttm: quem pater 
 sanctificauit deesse uix possunt 21 dixerit Iun: dixerat PMF, dixi Pam 
 25 erat XJrs 
 
 
 unum esse patrem (et filium.) adeo totum hoc perseuerabat 
 inducere, ut duo tamen crederentur in una uirtute. quia 
 aliter filius credi non posset, nisi duo crederentur. 
 Post haec autem Martha filium dei eum confessa non 
 magis errauit quam Petrus et Nathanahel; quamquam et si 
 errasset, statim didicisset. ecce enim ad suscitandum fratrem 
 eius a mortuis ad caelum et ad patrem dominus suspiciens: 
 pater, inquit, — utique filius — gratias ago tibi, quod me 
 semper exaudias: propter istas turbas circumstantes 
 dixi, ut credant, quod tu me miseris. sed et in conturbatione 
 animae: et quid dicam? pater, inquit, saluum me 
 fac de ista hora: atquin propter hoc ueni in istam 
 horam; uerum, pater, glorifica nomen tuum, in quo 
 erat filius: ego. inquit, ueni in patris nomine. inde, — 
 scilicet suffecerat filii ad patrem uox — ecce ex abundantia 
 respondet de caelo pater: [filio contestatur: hic est filius 
 meus dilectus. in quo bene sensi, audite illum. ita et 
 isto] glorificaui et glorificabo rursus. quot personae 
 tibi uidentur, peruersissime Praxea, nisi quot et uoces? habes 
 filium in terris, habes patrem in caelis. non est separatio ista, 
 sed dispositio diuina. ceterum scimus deum etiam intra abyssos 
 esse et ubique consistere, sed ui et potestate, filiumque, ut 
 indiuiduum, cum ipso ubique. tamen in ipsa oikonomia pater 
 uoluit filium in terris haberi, se uero in caelis, quo et ipse 
 filius suspiciens et orabat et postulabat a patre, quo et nos

 4] cf. loh. 11. 27. 8] Ioh. 11, 41. 42. 11] Ioh. 12, 27. 28. 
 14] Ioh. 5, 43. 16] Matth. 17, 5. 18] Ioh. 12, 28. 

 1 et filium add. TJrs 4 Martha Pam: maria PMF eum (8. u. a 
 m . 1) M 9 <sed> propter Lat 10 quod PM, quia F 14 <et> filius 
 Rig patris MP (add . mei R ex Hirsaugiemi), patris mei F pareMthtsin 
 indicaui: uox. ecce uulgo 15 ex abundanti Lat 16 respondet 
 P, respondit MF filio contestatur-isto seclusi, ut quae et uerborum 
 xiructuram turbent et omnino non legantur in euangelio secundum Iohannem 
 contestaturus Oehlerus 18 isto Pltl, in isto F 19 Praxea 
 R . praxean PMF 22 potestate, filiumque scripsi: potestate. filium 
 quoque PMF 23 oikonomia PMF, otxovo|ua uulgo 24 quo R3, quod 
 PMFR1 caelis. quo uulgo 25 quo PM, quod F 
 
 
 erectos docebat orare: pater noster, qui es in caelis. 
 cum sit et ubique, hanc sedem suam uoluit pater: ** mihi 
 thronus. * minorauit filium modico citra angelos, ad terram 
 demittendo, gloria tamen et honore coronaturus illum, in 
 caelos resumendo. haec iam praestabat illi dicens: et glorificaui 
 et glorificabo. postulat filius de terris, pater promittit 
 a caelis. quid mendacem facis et patrem et filium? si 
 aut pater de caelis loquebatur ad filium, cum ipse esset filius 
 apud terras, aut filius ad patrem precabatur, cum ipse esset 
 pater apud caelos, quale est, ut filius item postularet a semetipso 
 postulando a patre, (si) filius erat pater, aut iterum pater 
 sibi ipse promitteret promittendo filio, si pater erat (filius?) ut 
 sic duos diuisos diceremus, quomodo iactitatis, tolerabilius 
 erat duos diuisos quam unum deum uersipellem praedicare. 
 itaque ad istos tunc dominus pronuntiauit: non propter me 
 ista uox uenit, sed propter uos, ut credant et hi et 
 patrem et filium in suis quemque nominibus et personis et 
 locis. sed adhuc exclamat lesus et dicit: qui credit in me, 
 non in me credit, sed in eum credit, qui me misit, 
 — quia per filium in patrem creditur et auctoritas credendi filio 
 pater est — et qui me conspicit. conspicit eum qui me 
 misit. quomodo? quoniam scilicet a memetipso non 
 sum locutus, sed qui me misit pater ipse mihi

 1] Matth. 6, 9. 2] cf. Pa. 102, 19. Ea. 66, 1. 5] Ioh. 12, 28. 
 15] Ioh. 12, 30. 18] Ioh. 12, 44. 21] Ioh. 12, 45. 22J Ioh. 12, 49. 

 1 caelis, cum uulgo 2 ubique. hanc uulgo suam om. F pater 
 mihi thronus minorauit F, pater. minorauit PM reliqui: quas indicaui 
 lacunas sic uelim expleri: <in caelo, inquit) mihi thronus . <(hinc e:) 
 minorauit 4 demittendo Urs: dimittendo PMFreliqui 8 aut FR3, 
 autem PMR1 ad filium R3, ad filium si autem pater PMFR1 9 terra. 
 -apud om. P (add. R in mg. ex Hirsaugienst) 10 pater scrijm: filius 
 PMF postularet Urs: postulet PMF 11 si add. R, om. PMF filius 
 erat pater et si pater erat (l. 12) secludi uult Eng 12 filius addidi 
 13 diceremus—diuisoa om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 14 erat 
 PM, erit F 15 tunc Frs: nunc PMF 16 ista uox PM, uox ista F 
 17 et filium FR, filium PM 20 parenthesin induauit Eng 21 me 
 conspicit MF, conspicit PRl, conspicit me R3 uulgo 
 
 
 mandatum dedit, quid dicam et quid loquar; — dominus 
 enim dat mihi linguam disciplinae ad cognoscendum, 
 quando oporteat dicere sermonem-quae ego 
 loquor, sicut mihi pater dixit, ita et loquor. haec 
 quomodo dicta sint, euangelizator et utique tam carus discipulus 
 Iohannes magis quam Praxeas nouerat, ideoque ipse 
 de suo sensu: ante autem sollemnitatem paschae, inquit, 
 sciens Iesus omnia sibi tradita a patre esse et se ex 
 deo exisse et ad deum uadere. sed Praxeas ipsum uult 
 patrem de semetipso exisse et ad semetipsum abisse, ut 
 diabolus in cor Iudae non filii traditionem, sed patris ipsius 
 inmiserit. nec diabolo bene nec haeretico, quia nec in filio 
 bono suo diabolus operatus est traditionem. filius enim traditus 
 est dei, qui erat in filio hominis, sicut scriptura subiungit: 
 nunc glorificatus est filius hominis, et deus glorificatus 
 est in illo. quis deus? utique non pater, sed sermo 
 patris, qui erat in filio hominis, id est in carne. in qua et(si) 
 glorificatus iam — uirtute uero et sermone — et ante Iesus, et 
 deus, inquit, glorificabit illum in semetipso, id est 
 pater filium, quem in semetipso habens, etsi porrectum ad terram, 
 mox (glorificaturus erat) per resurrectionem morte deuicta. 
 Erant plane, qui et tunc non intellegerent, quoniam et 
 Thomas aliquamdiu incredulus. domine, enim inquit, non scimus, 
 quo eas. et quomodo uiam nouimus? et Iesus: ego 
 sum uia ueritas et uita: nemo uenit ad patrem nisi per

 1] Es. 50, 4. 3] Ioh. 12, 50. 7] Ioh. 13, 1. 3. 15J Ioh. 13, 81. 
 18] Ioh. 13, 32. 23] loh. 14, 5. 24] Ioh. 14, 6-7. 

 1 parentheainindicaui 3 sermonem-quaeseripsi: sermonem, quemPMF 
 4 loquor. sicut uulgo 6 nouerat R3, nominat PFM (in mg. m. 2 ut meminit) 
 R1 9 exisBe Urs: esse PMF 16 in illo PM, in caelo F 17 carne. in 
 qua et(si) scripsi: carne, in qua et PMF (intellege: quamquam Iesus et 
 ante glorificatus erat, tamen de futura sua glorificatione loquitur) 
 18 Iesas Iun: Iesum PMF et deus PM, deus F 19 glorificabit 
 Iun: glorificauit PMF 20 quem om. R3 reliqui praeter Oehlerum 
 21 glorificaturus erat addidi: glorificauit add. Urs 22 erant plane qui 
 PM, erant tibi plane quippe qui F quoniam PM, quomodo F 23 domine 
 enim inquit Gel, domino enim inquit PMF, domine, inquit Oehlervs 

 XXXXVII. Tert. III. 

 18 
 
 
 me; si cognouissetis me, cognouissetis et patrem; 
 sed abhinc nostis illum et uidistis illum. et peruenimus 
 iam ad Philippum, qui spe excitatus uidendi patris, 
 nec intellegens quomodo uisum patrem audisset: ostende, 
 inquit, nobis patrem, et sufficit nobis. et dominus: a 
 Philippe, tanto tempore uobiscum sum, et non cognouistis 
 me? quem dicit cognosci ab illis debuisse (se) 
 — hoc enim solum discuti oportet — quasi patrem, an 
 quasi filium? si quasi patrem, doceat Praxeas tanto tempore 
 Christum cum eis conuersatum patrem aliquando non dico 
 intellegi, uerum uel aestimari potuisse. nobis omnes scripturae, 
 et ueteres et nouae, Christum dei filium dei praefiniunt. hoc 
 et retro praedicabatur, hoc et ab ipso Christo pronuntiabatur, 
 immo iam et ab ipso patre, coram de caelis filium profitente 
 et filium glorificante: hic est filius meus, et: glorificaui 
 et glorificabo, hoc et a discipulis credebatur, hoc et a 
 Iudaeis non credebatur. hoc se uolens credi ab illis omni 
 hora patrem nominabat et patrem praeferebat et patrem 
 honorabat. si ita est, ergo non patrem tanto tempore secum 
 conuersatum ignorauerant, sed filium; et dominus, eum se 
 ignorari exprobrans, quem ignorauerant, eum utique agnosci 
 uolebat, quem tanto tempore non agnosci exprobrauerat, id 
 est filium. et apparere iam potest, quo modo dictum sit: qui\' 
 me uidet, uidet et patrem, scilicet quo et supra: ego et 
 pater unum sumus; — quare? quia ego ex deo exiui et 
 ueni — et: ego sum uia, nemo ad patrem uenit nisi 
 per me; et: nemo ad me uenit nisi pater eum adduxerit; 
 et: omnia mihi pater tradidit; et: sicut pater 
 uiuificat, ita et filius; et: si me cognouistis, et patrem

 4] Ioh. 14, 8. 6] Ioh. 14, 9. 15] Matth. 17, 5. Ioh. 12, 28. 
 23] Ioh. 14, 9. 24] Iob. 10, 30. 25] Ioh. 16. 28. 26] Ioh. 14, 6. 
 27] Ioh. 6, 44. 28] Matth. 11, 27. loh. 5, 21. 29] Ioh. 14, 7. 

 2 sed Gel: sed et PMF 7 se add. Eng: ego olim rescribendum 
 putabam: quasi) quem dicit cognosci \'<6(\') 12 et nouae Christum dei 
 scripsi: Christum dei et nouae PMF 16 a discipulis PM, diacipulis F 
 22 tempore non agnosci MF, non agnosci tempore Puulgo 2o ego 
 om. F 28 mihi pater PM, pater mihi F 
 
 
 cognouistis. secundum haec enim uicarium se patris ostenderat, 
 per quem pater et uideretur in factis et audiretur in 
 uerbis et cognosceretur in filio facta et uerba patris administrante, 
 quia inuisibilis pater, quod et Philippus didicerat in 
 lege et meminisse debuerat: deum nemo uidebit et uiuet. 
 et ideo suggillatur patrem uidere desiderans quasi uisibilem 
 et instruitur uisibilem eum in filio fieri ex uirtutibus, non 
 ex personae repraesentatione. denique si patrem eundem filium 
 uellet intellegi dicendo: qui me uidet, patrem uidet, quomodo 
 subicit: non credis, quia ego in patre et pater in 
 me? debuerat enim subiunxisse: (non credis, quia ego sum 
 pater? aut quo exaggerauit, si non illud manifestauit, quod 
 uoluerat intellegi, se scilicet filium esse? porro dicendo: non 
 credis, quia ego in patre et pater in me, propterea 
 potius exaggerauit, ne, quia dixerat: qui me uidit et 
 patrem uidit, pater existimaretur, quod numquam se existimari 
 uoluit, qui semper se filium et a patre uenisse profitebatur. 
 igitur et manifestam fecit duarum personarum coniunctionem, 
 ne pater seorsum quasi uisibilis in conspectu desideraretur, 
 et ut filius repraesentator patris haberetur, et nihilominus 
 hoc quoque interpretatus est, quomodo pater esset in filio et 
 filius in patre: uerba, inquit, quae ego loquor uobis, non 
 sunt mea, — utique quia patris — pater autem manens in 
 me facit opera. per opera ergo uirtutum et uerba doctrinae 
 manens in filio pater per ea uidetur, per quae manet, et per 
 eum, in quo manet, ex hoc ipso apparente proprietate utriusque 
 personae, dum dicit: ego sum in patre, et pater in 
 me. atque adeo: credite, ait. quid? me patrem esse? non 
 puto scriptum esse, sed: quia ego in patre et pater

 5] Exod. 33, 20. 9] Iob. 14, 9. 10] Ioh. 14, 10. 13] ib. 
 :?2-23] ib. 27] ib. 28] Ioh. 14, 11. 29] ib. 

 2 in uerbis om. F 7 uirtutis fort . 10 credis PMF, creditis 
 Pam in me <est) Pam 11 credis PMF, creditis Pam 13 se 
 scilicet JS3, sic scilicet PMFR1 16 se existimari MF, existimari se Puulgo 
 20 ut om. F haberetur. et uulgo 22 quae ego FR, quae PM 

 18) 
 
 
 in me, si quo minus, uel propter opera credite, ea 
 utique opera, per quae pater in filio non uisu, sed sensu 
 uidebatur. 
 Post Philippum et totam substantiam quaestionis istius. 
 quae in finem euangelii perseuerat, in eodem genere sermonis 
 quo [pater] et filius in sua proprietate distinguitur, paracletum 
 quoque a patre se postulaturum, cum ascendisset ad 
 patrem, et missurum repromittit, et quidem alium. sed iam 
 praemisimus quomodo alium. ceterum: demeo sumet, inquit. 
 sicut ipse de patris. ita conexus patris in filio et filii in paracleto 
 tres efficit cohaerentes, alterum ex altero. qui tres unum 
 sunt, non unus, quomodo dictum est: ego et pater unum 
 sumus, ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem. 
 percurre adhuc et inuenies quem patrem credis uitem patris 
 dictum et patrem agricolam, uti quem in terra tu putas 
 fuisse, hunc rursus in caelis a filio agnosci, cum illuc respiciens 
 discipulos suos patri tradit. sed et si in isto euangelio 
 non est reuelatum: deus meus, ad quid me dereliquisti? 
 et: pater, in tuis manibus depone spiritum meum, 
 tamen post resurrectionem et deuictae gloriam mortis exposita 
 necessitate omnis humilitatis, cum iam patrem se posset 
 ostendere tam fideli feminae, ex dilectione, non ex curiositate 
 nec ex incredulitate Thomae tangere eum adgressae: ne 
 inquit, contigeris me, nondum ascendi ad patrem meum. 
 uade autem ad fratres meos — quibus et in hoc (se) filium 
 ostendit; filios enim appellasset illos, si pater fuisset — et 
 dices eis: ascendo ad patrem meum et patrem uestrum

 6] cf. Ioh. 14, 16. 9] Ioh. 16, 14. 12] Ioh. 10, 30. 14-15] cf. 
 Ioh. 15, 1. 17] cf. Ioh. 17, 11. 18] Matth. 27, 46. 19] Luc. 23, 46. 
 28] Ioh. 20, 17. 

 5 in fine Eng perseuerat Lat: perseuerant PMF, defendit Eng, uerba 
 quae in fine euangelii pro subiecto accipiens 6 pater seclusi distinguitur 
 PMF, distinguuntur Urs 14 uitem scripsi (c/. Ioh. 15, 1): uiee 
 PMF 15 uti quem Leopoldtts: utique PMF, et quem Iun 16 agnosci 
 sdl . inuenies 18 est PMF, esset Urs 20 deuictae PlJf, deuicta 
 F gloriam R3, gloria PMFR1 25 quibus scripsi: quia PMF, quin 
 Urs, qui se Eng se add. Urs 
 
 
 et deum meum et deum uestrum. pater ad patrem, et deus 
 ad deum? an filius ad patrem, et sermo ad deum? ipsa quoque 
 clausula euangelii propter quid consignat haec scripta, 
 nisi: ut credatis, inquit, Iesum Christum filium dei? 
 igitur quaecumque ex his putaueris ad demonstrationem eiusdem 
 patris et filii proficere tibi posse, aduersus definitiuam 
 euangelii sententiam niteris. non ideo enim scripta sunt, ut 
 patrem credas Iesum Christum, sed ut filium.