Nec putes sola opera mundi per filium facta, sed et 
 quae a deo exinde gesta sunt. pater enim, qui diligit 
 filium et omnia tradidit in manu eius, utique a primordio 
 diligit et a primordio tradidit, ex quo [a primordio] 
 sermo erat apud deum et deus erat sermo. cui data 
 est omnis potestas a patre in caelis et in terra; non 
 iudicat pater quemquam), sed omne iudicium tradidit 
 filio, a primordio tamen. omnem enim dicens potestatem et: 
 omne iudicium et omnia per eum facta et omnia tradita in 
 manu eius, nullam exceptionem temporis permittit, quia omnia 
 non erunt, si non omnia temporis fuerint. filius itaque est. 
 qui et ab initio iudicauit, turrem superbissimam elidens linguasque 
 disperdens, orbem totum aquarum uiolentia puniens. 
 pluens super Sodomam et Gomorram ignem et sulphurem, 
 deus a deo. ipse enim et ad humana semper colloquia descendit, 
 ab Adam usque ad patriarchas et prophetas, in 
 , uisione, in somnio, in speculo, in aenigmate ordinem suum 
 praestruens ab initio, semper quem erat persecuturus in

 3] Ioh. 5, 19. 6] cf. Iob. 1, 3. 9] Ioli. 3, 35. 121 Ioh. 1. I. 
 13] Matth. 28, 18. loh. 5, 22. 21-22] cf. Gen. 19. 24 

 1 est (lJCO priore) PM, fuit F 4 in sensu scilicet facientclII om. P 
 (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 5 filius PM, filius uero F patris 
 sensu PM, sensu patris F 10 in manu Paw: in sinu PMF 11 tradidit. 
 ex quo uulgo a primordio seclusi: a primordio PF, primordio M 
 (a eras. m. 1) 12 sermo, cui uulgo 19 qui et PMFJR1, qui R3uulfjo 
 20 dispertiens Urs 22 dominus a domino Pam (rf. 247, 21) 24 somn:i» 
 Pltl, sompno F 25 semper fort. delcndum quem Frs: qua* 
 PMF in finem. ita Ura, infinita PJIF 
 
 
 fine. ita semper ediscebat, et deus, in terris cum hominibus 
 conuersari, non alius quam sermo, qui caro erat futurus; 
 ediscebat autem, ut nobis fidem sterneret, ut facilius crederemus 
 filium dei descendisse in saeculum, (cum) et retro tale 
 quid gestum cognosceremus. propter nos enim sicut scripta sunt 
 ita et gesta sunt, in quos aeuorum fines decucurrerunt. 
 sic etiam adfectus humanos sciebat iam tunc, suscepturus 
 etiam ipsas substantias hominis, carnem et animum, inten-ogans 
 Adam quasi nesciens: ubi es, Adam? paenitens, quod 
 hominem fecisset, quasi non praesciens; temptans Abraham, 
 quasi ignorans, quid sit in homine; offensus, reconciliatus 
 eisdem, et si qua haeretici adprehendunt quasi deo indigna 
 ad destructionem creatoris, ignorantes haec in filium competisse, 
 qui etiam passiones humanas et sitim et esuriem et 
 lacrimas et ipsam natiuitatem ipsamque mortem erat subiturus, 
 propter hoc minoratus a patre modicum citra angelos. 
 sed quae haeretici quidem nec filio dei deputabunt conuenire, 
 tu ipsi patri inducis, quasi ipse se deminorauerit 
 propter nos, cum scriptura alium dicat ab alio minoratum, 
 non ipsum a semetipso. quodsi et alius qui coronabatur 
 gloriam et honorem, alius qui coronabat, (coronabat) utique 
 filium pater. ceterum quale est, ut deus omnipotens ille 
 inuisibilis, quem nemo uidit hominum nec uidere potest, ille 
 qui inaccessibilem lucem habitat, ille qui non habitat in manu 
 factis, a cuius conspectu terra contremescit, montes liquescunt 
 ut cera, qui totum orbem manu adprehendit uelut nidum,

 6] I Cor. 10. 11. 9] Gen. 8, 9. cf. Gen. 6, 6. 11] Ioh. 
 2, 25. 16] cf. Ps. 8, 6. 20] cf. Ps. 8, 6. 23] cf. I Tim. 6, 16. 
 24] cf. Act. 17, 24. 25] cf. Ps. 96, 4—5. 26] cf. Es. 10, 14. 

 1 ediscebat, et deus, in scripsi (et deus = et cum deus etiamtum, 
 łłOndNJn caro esset jilius): ediscebat et deus in uulgo 4 <cum) et Eng: 
 (siy et R3 uulgo 6 decurrernnt F 15 ipsam natiuitatem om. M 16 modicum 
 <quid) Urs 17 sed quae scripsi: sed PMF 18 tu scripsi: quae 
 tu PMF ipsi PM, ipse F 20 quodsi Semlerus: quid si PMF reliqui 
 cronabatur RF, coronabitur P (corr. R i in a) M coronabat addidi 
 :!2 pater? ceterum uulgo 23 uidere PM, uideri F 25 contremescit 
 PMF, contremiscit Suulgo 

 XXXXVII. Tert. III. 

 17 
 
 
 cui caelum thronus et terra scabellum, in quo omnis locus, 
 non ipse in loco, qui uniuersitatis extrema linea est, ille 
 altissimus in paradiso ad uesperam deambularit, quaerens 
 Adam, et arcam post introitum Noe clauserit, et apud Abraham 
 sub quercu refrigerauerit, et Moysen de rubo ardenti 
 uocarit, et in fornace Babylonii regis quartus apparuerit? 
 quamquam filius hominis est dictus et in imagine et speculo 
 et aenigmate scilicet et haec, nec de filio dei credenda 
 fuissent, si scripta non essent, fortasse non credenda de patre, 
 licet scripta, quem isti in uuluam Mariae deducunt et in 
 Pilati tribunal imponunt et in monumentis Ioseph recondunt. 
 hinc igitur apparet error illorum. ignorantes enim a primordio 
 omnem ordinem diuinae dispositionis per filium decucurrisse, 
 ipsum credunt patrem et uisum et congressum et operatum 
 et sitim et esuriem passum — aduersus prophetam dicentem: 
 deus aeternus non sitiet nec esuriet omnino: quanto 
 magis nec morietur nec sepelietur? — et ita, unum deum 
 semper egisse *, id est patrem, quae per filium gesta sunt,
 facilius existimauerunt patrem in filii nomine uenisse 
 quam filium in patris, dicente ipso domino: ego ueni in 
 patris mei nomine, item ad ipsum patrem: nomen 
 tuum manifestaui hominibus, condicente etiam scriptura: 
 benedictus qui uenit in nomine domini, utique 
 filius in patris nomine. sed nomen patris: deus omnipotens. 
 (altissimus,) dominus uirtutum, rex Israhelis, qui est. quatenus

 1] cf. Ee. 66, 1. 6] cf. Dan. 3, 92. 16] Es. 40, 28. 20] Ioh. 
 5, 43. 21] Ioh. 17, 6. 23] Ps. 117, 26. 

 3 deambularit Eng: deambulauit PMF, deambulauerit R 6 uocarit 
 PM, uocauerit F apparuerit-quamquam ... dictus—uulgo 7 dictus 
 et PMFB1, dictus, ni haec R3 uulgo 8 aenigmate (fnissent?> scilicet 
 JS3 uulgo 9 fuissent Urs: fuisse PMF 11 monumentis PMF, monumento 
 Pam recondunt scripsi: reconcludunt PMF 13 decurrisse F 
 18 lacunam signaui: certi uel praesumentes uel simile aliquid intercidisse 
 puto 19 male hic distinguuntur capita uenisse scripsi: egisse PMF 
 23 utique F, utriusque M (corr. in utrique m. 1), utrique P (del. Utteram 
 r R) 24 sed scripsi (sunt aduersarii quae sequuntur); et PMF . sed et 
 XJrs nomina Urs 25 altissimus om. PMFR1; add. R3 (cf. 259, o) 
 
 
 ita scripturae docent, haec dicimus et in filium competisse 
 et in his filium uenisse et in his semper egisse et sic ea in 
 se hominibus manifestasse. omnia, inquit, patris measunt. 
 cur non et nomina? cum ergo legis deum omnipotentem et 
 altissimum et deum uirtutum et regem Israhelis et qui est, 
 uide, ne per haec filius etiam demonstretur, suo iure deus 
 (omnipotens.) qua sermo dei omnipotentis quaque omnium 
 accepit potestatem, altissimus, qua dextera dei exaltatus, 
 sicut Petrus in Actis contionatur, dominus uirtutum, quia 
 omnia subiecta sunt illi a patre, rex Israhelis, quia illi proprie 
 excidit sors gentis istius, item qui est, quoniam multi [filii] 
 dicuntur et non sunt. si autem uolunt et patris nomen Christi 
 esse, audient suo loco. interim hic mihi promptum sit responsum 
 aduersus id, quod et de Apocalypsi Iohannis proferunt: ego 
 dominus, qui est et qui fuit et (qui) uenit, omni-. 
 potens, et sicubi alibi dei omnipotentis appellationem non 
 putant etiam filio conuenire. quasi qui uenturus sit ** omnipotens, 
 cum et filius omnipotentis tam omnipotens sit quam 
 deus dei filius. 
 Sed hanc societatem nominum paternorum in filio ne 
 facile perspiciant, perturbat illos scriptura, si quando unicum 
 deum statuit, quasi non eadem et deos et dominos duos 
 proposuerit, ut supra ostendimus. ergo quia duos et unum),. 
 inquiunt, (inuenimus, ideo ambo unus atque idem, et filius 
 et pater\'. porro non periclitatur scriptura, ut illi de tua 
 argumentatione succurras, ne sibi contraria uideatur. habet

 3] Ioh. 16, 15. 8] cf. Act. 2, 33. 14] Apoc. 1, 8. 

 7 omnipotens add. R3, om. PMFR1 11 filii seclusi: dii Oiacconiuв, . 
 filii (dei) Eng (alludi htc putam ad I Ioh. 3, 10) . 12 patris nomen 
 Christi scripsi: Christi nomen patris PMF, defendit Eng sic distinguens: 
 si autem nolunt, et Christi nomen patris esse audient suo loco 13 sludient 
 i23, andiunt PM, andinit F promptum Oehlerus: promotum PMF 
 14 et de PM, de F 15 qui est et qui fuit et <qui) uenit scripsi: qui 
 eat et qui fuit et uenit MRs, qui est et qui uenit F, qui est et qui 
 erat et qui fuit et uenit PR1 17 lacunam signaui: sit, omni<potentis 
 filius, non sit omni>potens fort., sit, <Don sit) Eng 18 sit dei filius quam 
 PMF; del . dei filius Urs 24 unus PM, unum F 

 17* 
 
 
 rationem et cum unicum deum statuit et cum duos patrem 
 et filium ostendit, et sufficit sibi. filium nominari ab ea 
 constat. saluo enim filio recte unicum deum potest determinasse, 
 cuius est filius. non enim desinit esse qui habet filium 
 ipse unicus, suo scilicet nomine, quotiens sine filio nominatur. 
 sine filio autem nominatur, cum principaliter determinatur 
 ut prima persona, quae ante filii nomen erat proponenda, 
 quia pater ante cognoscitur et post patrem filius nominatur. 
 igitur unus deus pater, et alius absque eo non est. quod 
 ipse inferens non filium negat, sed alium deum. ceterum alius 
 a patre filius non est. denique inspice sequentia huiusmodi 
 pronuntiationum, et inuenies fere ad idolorum factitatoros 
 atque cultores definitionem earum pertinere, ut multitudinem 
 falsorum deorum unio diuinitatis expellat, habens tamen filium. 
 quanto indiuiduum et inseparatum a patre, tanto in patre reputandum, 
 etsi non nominatum. atquin si nominasset illum, 
 separasset, ita dicens: alius praeter me non est, nisi filius 
 meus. alium enim etiam filium fecisset, quem de aliis excepisset. 
 puta solem dicere: ego sol, et alius praeter me non 
 est, nisi radius meus: nonne denotasses uanitatem, quasi non 
 et radius in sole deputetur? itaque praeter semetipsum non 
 esse alium deum, hoc propter idolatriam ** tam nationum 
 quam Israhelis; etiam propter haereticos, qui, sicut nationes 
 manibus ita et ipsi uerbis idola fabricantur, id est alium 
 deum et alium Christum. igitur et cum se unum pronuntiabat, 
 filio pater procurabat, ne ab alio deo Christus uenisse credatur. 
 sed ab illo, qui praedixerat: ego deus et alius absque 
 me non est, qui se unicum, sed cum filio, ostendit, cum 
 quo caelum solus extendit.

 9] cf. EB. 45, 5. 27] Es. 45, 5. 29] of. Es. 44, 24. 

 9 alius absque eo MP, absque eo alius FRuulgo 13 definitionem 
 RF, definitionum P (ft ex e) M 20 detiotasses (s ex t a m. 1) M: 
 denotasset PF 21 praeter JR3, per PMFR1 22 lacunam signaui: 
 pronuntiasse eum intellege uel similia tnterciderunt 
 
 
 (Si) qui et hoc dictum eius in argumentum singularitatis 
 arripient, extendi, inquit, caelum solus quantum ad 
 ceteras uirtutes solus, praestruens aduersus coniecturas haereticorum, 
 qui mundum ab angelis et potestatibus diuersis 
 uolunt structum, qui et ipsum creatorem aut angelum faciunt 
 aut f ad alia quae extrinsecus, ut opera mundi, ignorantem quoque, 
 subornatum. aut si sic solus caelum extendit, quomodo isti 
 praesumunt in peruersum haeretici, quasi singularis, non 
 admittatur sophia illa dicens: cum pararet caelum, ego 
 aderam illi. et Esaias dixit: quis cognouit sensum 
 dominietquisilli consilio fuit? utique praeter sophiam, 
 [fuitj quae illi aderat, in ipso tamen, et cum illo uniuersa 
 compingebat, non ignorante, quid faceret. praeter sophiam 
 autem praeter filium dicit, qui est [Christus] sophia et uirtus 
 dei secundum apostolum, solus sciens sensum patris. quis 
 enim scit quae sunt in deo, nisi spiritus, qui in 
 ipso est? non qui extra ipsum. erat ergo, qui non solum 
 deum faceret, nisi a ceteris solum. sed et euangelium recusetur, 
 quod dicat omnia per sermonem a deo facta esse et sine 
 eo nihil factum. nisi fallor et alibi scriptum est: sermone 
 eius caeli firmati sunt, et spiritu eius omnis uirtus 
 eorum. et sermo autem, uirtus et sophia dei, ipse erit 
 filius. ita si per filium omnia, caelum quoque per filium

 2] Es. 44, 24. 9] Prou, 8, 27. 10] Es. 40, 13. 12] cf. Prou. 
 8, 30. 14] cf. I Cor. 1, 24. 15] cf. I Cor. 2, 11. 19] cf. Ioh. 1, 3. 
 20] Pb. 32, 6. 

 1 (si) qui scripsi: qui PMFRI, quin JB3 uulgo, qui = quomodo intellegit 
 Eng Loc dictum scil. quod modo attigit auctor 260, 29 . 6 aut 
 ab aliq ua erlrinsecus (uirtute uolunt) ad opera mundi fort. (Achamoth 
 intellego Valentinianorum, cf. adu. Val. cap. 25), ad alia, quae extrinsecus 
 sunt opera mundi Eng 10 illi. et R, illi <simul.> et Pam, illi? 
 et Oehlerus et Esaias dixit Eng: et si dixit PMF, et si dixit (apostolus) 
 Urs 11 fuit secl. Eng: fuit PM, non fuit F, ait Drs 12 aderat. 
 in uulgo 14 Christus seclusi 18 sed et PM, sed F 20 nisi PM, 
 nisi enim FR uulgo 21 spiritu (oris) eius Urs (sed cf. cap. 7) omnia 
 uirtus PM . omnes uirtutes FBuulgo 22 dei, ipse erit scripsi: ipse 
 erit dei PMF 
 
 
 extendens non solus extendit, nisi illa ratione, qua (a) ceteris 
 solus. atque adeo statim de filio loquitur: quis alius deiecit 
 signa uentriloquorum et diuinationes a corde, auertens 
 sapientes retrorsum et consilium eorum infatuans. 
 sistens uerba filii sui? dicendo scilicet: hic est filius 
 meus dilectus, hunc audite. ita filium subiungens ipse 
 interpretator est, quomodo caelum solus extenderit, scilicet 
 cum filio solus, sicut cum filio unum. proinde et filii \'erit 
 uox: extendi caelum solus. quia sermone caeli confirmati 
 sunt, quia sophia in sermone adsistente paratum est caelum 
 et omnia per sermonem sunt facta, competit et filium solum 
 extendisse caelum, qui solus operationi patris ministrauit. 
 idem erit dicens: ego primus, et in superuentura ego 
 sum. primum scilicet omnium sermo: in principio erat 
 sermo, in quo principio prolatus a patre est. ceterum pater 
 non habens initium, ut a nullo prolatus, ut innatus, (primus) 
 non potest uideri. qui solus fuit semper, ordinem habere non 
 potuit. igitur si propterea eundem et patrem et filium credendum 
 putauerunt, ut unum deum uindicent, saluus est unio 
 eius qui, cum sit unus, habeat et filium, aeque et ipsum 
 eisdem scripturis comprehensum. si filium nolunt secundum 
 a patre reputari, ne secundus duos faciat deos dici, ostendimus 
 etiam duos deos in scriptura relatos et duos dominos: 
 et tamen ne de isto scandalizarentur, rationem reddidimus, 
 qua non dii duo dicantur nec domini, sed qua pater et filius 
 duo, et hoc non ex separatione substantiae, sed ex dispositione, 
 cum indiuiduum et inseparatum filium a patre pronun 
 tiamus, nec statu, sed gradu alium, qui etsi deus dicatur,

 1] cf. Es. 44, 24. 2] Es. 45, 25. 26. 5] Luc. 9, 35; Matth. 3. 17. 
 9J Es. 44, 24. 10] cf. Ps. 32, 6. 13J Es. 41. 4. 14J Ioh. 1, 1. 

 1 qua a R, qua PM, qua de F 10 sunt. quia uulgo 12 qui scripsi: 
 quia PMF 16 primus addidi 19 saluus PMFRt, salua JS3 uulgo 
 20 habet Urs 23 etiam coniunge cum in scriptura, nisi forte rescribendum 
 est: iam et 24 scandalizarentur F, scandalizentur PM reddidimus 
 scripsi: reddimus PMF 25 non dii scripsi: dii non PMF 
 
 
 quando nominatur singularis, non ideo duos deos faciat, sed 
 unum, hoc ipso, quod et deus ex unitate patris uocari habeat. 
 Sed argumentationibus eorum adhuc retundendis opera 
 praebenda est, si quid de scripturis ad sententiam suam 
 excerpent, cetera nolentes intueri, quae et ipsa regulam seruant, 
 et quidem saluo unione diuinitatis et monarchiae statu 
 nam sicut in ueteribus nihil aliud tenent quam: ego deus 
 et alius praeter me non est, ita in euangelio responsionem 
 domini ad Philippum tuentur: ego et pater unum sumus 
 et: qui me uiderit, uidit et patrem et ego in patre et 
 pater in me. his tribus capitulis totum instrumentum utriusque 
 testamenti uolunt cedere, cum oporteat secundum plura 
 intellegi pauciora. sed proprium hoc est omnium haereticorum. 
 nam quia pauca sunt, quae in silua inuenire possunt, pauca 
 aduersus plura defendunt et posteriora aduersus priora suscipiunt. 
 regula autem omni rei ab initio constituta in prioribus 
 et in (pluribus, et in) posteriora praescribit utique et in 
 pauciora.