Probare autem tam aperte debebis ex scripturis, quam 
 nos probamus, illum sibi filium fecisse sermonem suum. si 
 enim filium nominat, filius autem non erit alius quam qui ex 
 ipso prodiit, sermo autem prodiit ex ipso, hic erit filius, non 
 ipse, de quo prodiit. non enim ipse prodiit ex semetipso. porro » 
 semetipso facis et prodisse. quod deus etsi potuit fecisse, 
 non tamen fecit. aut exhibe probationem, quam expostulo 
 meae similem, id est sic scripturas eundem filium et patrem 
 ostendere, quemadmodum apud nos distincte pater et filius 
 demonstrantur; distincte, inquam, non diuise. sicut ego

 8] cf. I Cor. 11, 19. 

 2 ideo quoque Oehlerus: ideoque PMF, defendit ideoque (= ideo quoqut 
 ut hodieque = hodie quoque) Eng 3 si uoluisset MFR1 mg (ita d margini 
 cod. Paterniacensis adscripsit Rhenanus: alias fid est in HirsaugiensiJ 
 si uolaisaet), ita saluus sim P, ita salus sim M (in mg. am. 1) 4 hominem 
 M (e ex is in ras.) 7 oportebat-crucifigi seclusi 17 erit alius M, 
 alius erit RP, erit P (sed add. R in mg . alius) qui om. F 21 prodisse 
 quod uulgo etsi scripsi: est. si PFM (si s. u add. m. 2) uulgo 22 non 
 M, quod non P (add . quod s. u. R) FSl 23 sic om. F scriptura « Jtf 
 (add . s m. 3) 24 aut M (corr . in et m. 1) 
 
 
 profero dictum a deo: eructuauit cor meum sermonem 
 optimum, aeque tu contra opponas alicubi dixisse deum: 
 \'eructuauit me cor meum sermonem optimum\\ ut ipse sit, qui 
 et eructuauit et quod eructuauit, et ipse, qui protulerit et 
 qui prolatus sit, si ipse est et sermo et deus. ecce ego propono 
 patrem filio dixisse: filius meus es tu, ego hodie 
 generaui te. si uelis, ut credam ipsum esse patrem et 
 filium, ostende sic pronuntiatum alibi: \'dominus dixit ad se: 
 filius meus sum ego, ego hodie generaui me\'; proinde et: 
 \'ante luciferum generaui me\'; et: \'dominus condidi me initium 
 uiarum in opera mea, ante omnes autem colles generaui me), 
 et si qua alia in hunc modum sunt. quem autem uerebatur 
 deus dominus uniuersitatis ita pronuntiare, si ita res erat? 
 an uerebatur, ne non crederetur, si simpliciter se et patrem 
 et filium pronuntiasset? unum tamen ueritus est: mentiri, — 
 ueritus autem semetipsum et suam ueritatem — et ideo ueracem 
 deum credens scio illum non aliter quam disposuit pronuntiasse 
 nec aliter disposuisse quam pronuntiauit. tu porro eum 
 mendacem efficias et fallacem et deceptorem fidei huius, 
 si. cum ipse esset sibi filius, alii dabat filii personam, 
 quando scripturae omnes et demonstrationem et distinctionem 
 trinitatis ostendant, a quibus et praescriptio nostra 
 deducitur non posse unum atque eundem uideri qui loquitur 
 et de quo loquitur et ad quem loquitur, quia neque 
 peruersitas neque fallacia deo congruat, ut, cum ipse esset, 
 ad quem loquebatur, ad alium potius et non ad semetipsum 
 loqueretur. accipe igitur et alias uoces patris de filio per

 1] Ps. 44, 2. 6] Ps. 2, 7. 10] cf. Ps. 109, 3. cf. Prou. 8, 22. 

 1 ernctuauit MF, eructauit Puulgo 2 aeque Oehlerus: haec PMF 
 3 eructuauit PMF, eructauit Ruulgo 4 eructuauit PF, eructauit 
 Jf, ipse, qui et fort . 7 generaui PM, genni F 13 deus dominus 
 PM . dominus deus F 15 quae in parenthesi posui respiciunt ad priorem 
 interrogationem: quem autem uerebatur sqq . 24 et de quo loquitur 
 om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 27 loqueretur Iun: loquebatur 
 PMFR*, loquatur R3 reliqui 

 16* 
 
 
 Esaiam: ecce filius meus, quem elegi, dilectus me us. 
 in quem bene sensi; ponam spiritum meum super 
 ipsum, et iudicium nationibus adnuntiabit. accipe 
 et ad ipsum: magnum tibi est, ut uoceris filius meus 
 ad statuendas tribus Iacob et ad conuertendam dispersionem 
 Israhelis; posui te in lucem nationum, ut sis 
 salus in extremum terrae. accipe nunc et filii uoces de 
 patre: spiritus domini super me, quapropter unxit me 
 ad euangelizandum hominibus. item ad patrem in psalmo: 
 dee domine, ne dereliqueris me, donec adnuntiem brachium 
 tuum natiuitati uniuersae uenturae; item in 
 alio: domine, quid multiplicati sunt qui comprimunt 
 me? sed et omnes paene psalmi, (qui) Christi personam 
 sustinent, filium ad patrem [id est Christum ad deum] uerba 
 facientem repraesentant. animaduerte etiam spiritum loquentem 
 ex tertia persona de patre et filio: dixit dominus domino 
 meo: sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos 
 tuos scabellum pedum tuorum, item per Esaiam: haec 
 dicit dominus domino meo Christo, item per eundem 
 ad patrem de filio: domine, quis credidit auditui 
 nostro, et brachium domini cui reuelatum est? 
 ad nuntiauimus de illo: sicut puerulus. sicut radix 
 in terra sitienti, et non erat forma eius nec gloria. 
 haec pauca de multis. nec enim adfectamus uniuersas scripturas 
 euoluere, cum et in singulis capitulis(sunt)plenam maiestatem 
 et auctoritatem contestantes. maiorem congressum in

 1] Es. 42, 1. 4] Es. 49, 6. 8] Es. 61, 1. 10J Ps. 70. 1S. 
 12] PB. 3, 2. 16] Ps. 109, 1. 18] Es. 45, 1. 20] Es. 53, 1—2. 

 9 euangelizanflum pauperibus fort. (cf. adu. Marc. V, 14) ad patrem 
 in psalmo MF . in psalmo ad patrem Puulgo 10 dee domine scripti: 
 de eodem PMF, domine Eng dereliqueris R, derelinqueris PJMF 
 13 qui add. Oehlerus 14 id est Christum ad deum seclusi; desuut hacc 
 uerba etiam in P (add. R ex ffirsaugieum) 17 dextram P 20 ad 
 patrem de filio om. P (add. R ex Hirsaugienn) M 25 sunt addidi 
 26 contestanies maiorem uulgo 
 
 
 retractatibus habemus. his itaque paucis, tamen manifeste, 
 distinctio trinitatis exponitur: est enim ipse, qui pronuntiat, 
 spiritus, et pater, ad quem pronuntiat, et filius, de quo 
 pronuntiat. sic et cetera, quae nunc ad patrem de filio uel 
 ad filium, nunc ad filium de patre uel ad patrem [nunc] a 
 spiritu pronuntiantur, unamquamque personam in sua proprietate 
 constituunt. 
 Si te adhuc numerus scandalizat trinitatis quasi non 
 conexae in unitate simplici, interrogo: quomodo unicus et 
 singularis pluraliter loquitur: faciamus hominem ad imaginem 
 et similitudinem nostram, cum debuerit dixisse: 
 \'faciam hominem ad imaginem et similitudinem meam\', utpute 
 unicus et singularis? sed et in sequentibus: ecce Adam 
 factus est tamquam unus ex nobis fallit aut ludit, 
 ut, cum unus et solus et singularis esset, numerose loqueretur. 
 aut numquid angelis loquebatur, ut Iudaei interpretantur. 
 quia nec ipsi filium agnoscunt? an quia ipse erat pater 
 filius spiritus, ideo pluralem se praestans pluraliter sibi loquebatur? 
 immo, quia iam adhaerebat illi [filius] secunda persona, 
 sermo ipsius, et tertia, spiritus in sermone, ideo pluraliter 
 pronuntiauit: \'faciamus\' et \'nostram\' et \'nobis.1 cum quibus 
 enim faciebat hominem et quibus faciebat similem, filio quidem, 
 qui erat induiturus hominem, spiritu uero, qui erat sanctificaturus 
 hominem, quasi cum ministris et arbitris ex unitate 
 trinitatis loquebatur. denique sequens scriptura distinguit 
 inter personas: (et fecit) deus hominem, ad imaginem

 10] Gen. 1, 26. 13J Gen. 3, 22. 28] Gen. 1. 27. 

 1 habemus MFPmg (add. R ex Hirsaugiensi) R1, habeamus hta 
 nulgo paucis tamen manifeste distinctio uulgo tamen MF, tam P 
 4 duae hic reeensiones commixtae uidentur: 1) quae uel ad filium uel 
 1111 patrem, 2) quae nunc ad patrem de filio, nunc ad filium de patre 
 5 a,l filium (alt.) om. P (add. R ex Hirsaugiensi) M nunc seclusi 
 a spiritu scripsi: ad spiritum PMF 9 conexae P, connexae MF 
 12 atpote PMF, utpote R uulgo 19 filius seclusi 22 similem? filio 
 Oehlerus, similem, (cum) filio Rig 23 induiturus PMF, induturus Rig 
 spiritui fort . 24 <cum eis) quasi fort . cum ministris MF, cum magistria 
 P (corr. R), comministris Iun 26 et fecit add. Pam 
 
 
 dei fecit illum. cur non (suam,) si unus qui faciebat, et 
 non erat, ad cuius faciebat? erat autem, ad cuius imaginem 
 faciebat, ad filii scilicet, qui, homo futurus certior et uerior, 
 imaginem suam fecerat dici hominem, qui tunc de limo 
 formari habebat, imago ueri et similitudo. sed et in antecedentibus 
 operibus mundi quomodo scriptum est? primo quidem, 
 nondum filio apparente: et dixit deus: fiat lux, et 
 facta est, ipse scilicet sermo, uera lux, quae inluminat 
 hominem uenientem in hunc mundum, et per illum mundialis 
 quoque lux. exinde autem, in sermone Christo adsistente 
 et administrante, deus uoluit fieri, et deus fecit: et dixit 
 deus: fiat firmamentum, et fecit deus firmamentum: 
 et dixit deus: fiant luminaria, et fecit deus luminare 
 maius et minus. sed et cetera utique idem fecit, qui et priora, 
 id est sermo dei, per quem omnia facta sunt et sine 
 quo factum est nihil. qui si (et) ipse deus est secundum 
 Iohannem: deus erat sermo, habes duos, alium dicentem, 
 ut fiat, alium facientem. alium autem quomodo accipere 
 debeas, iam professus sum, personae, non substantiae nomine, 
 ad distinctionem, non ad diuisionem. ceterum, (etsi) ubique 
 teneo unam substantiam in tribus cohaerentibus, tamen alium 
 dicam oportet ex necessitate sensus eum, qui iubet, et eum. 
 qui facit. nam nec iuberet, si ipse faceret dum iuberet, 
 fieri per eum, (cui) tum iubebat, aut sibi iussurus, si unus 
 esset, aut sine iussu facturus, quia non expectasset, ut sibi 
 iuberet. 
 Ergo, inquis, si deus dixit et deus fecit, si alius deus 
 dixit et alius fecit, duo dii praedicantur. si tam durus es,

 7] Gen. 1, 3. 8] cf. Ioh. 1, 9. 11] Gen. 1, 6. 7. 13] Gen. 
 1,14.16. 15] Ioh. 1, 3. 17] Ioh. 1, 1. 

 5 ueri Urs, uero PMF 6 primo MF, primum P uulgo 8 scilicet 
 scripsi: statim PMF uera lux MF, lux uera P uulgo 16 (et) ipse 
 stripsi: ipse PMF 17 erit F 20 etsi add. Rig 21 teneo PM . 
 teneam F 23 aliter distinxi: dum iuberet fieri uulgo, dum iuberet 
 (enim,) fieret Lat 24 (cui> tum scripsi: tamen PMF aut MF . haud 
 Ptiuhjo 27 si(c) alius Oehlerus 
 
 
 puta interim tu; et ut adhuc amplius hoc putes, accipe 
 et in psalmo duos deos dictos: thronus tuus, deus, in 
 aeuum; ** uirga regni tui; dilexisti iustitiam et 
 odisti iniquitatem: propterea unxit te, deus, deus 
 tuus. si ad deum loquitur, et unctum deum a deo, adfirmat 
 et hic duos deos. [pro uirga regni tui] inde et Esaias ad personam 
 Christi: et Se bo in, inquit, uiri elati, ad te transibunt 
 et post te sequentur uincti manibus et ad te 
 adorabunt, quia in te deus est; tu enim es deus 
 noster, et nesciebamus, deus Israhelis. et hic enim 
 dicendo \'deus in te\' et (tu deus\' duos proponit: qui erat 
 in Christo et [spiritum] ipsum. plus est, quod (et) in euangelio 
 totidem inuenies: in principio erat sermo, et sermo 
 erat apud deum, et deus erat sermo: unus, qui erat, 
 et alius, penes quem erat. sed et nomen domini in duobus 
 lego: dixit dominus domino meo: sede ad dexteram 
 meam. et Esaias haec dicit: domine, quis credidit 
 auditui nostro, et brachium domini cui reuelatum 
 est? \'brachium\' enim \'tuum\', non \'domini\' dixisset, si non 
 dominum patrem et dominum filium intellegi uellet. etiam adhuc 
 antiquior Genesis: et pluit dominus super Sodomam et 
 Gomorram sulphur et ignem de caelo a domino. haec 
 aut nega scripta, aut quis es, ut non putes accipienda

 2] Ps. 44, 7-8. 7] Es. 45, 14. 15. 13] Ioh. 1, 1. 161 PH. 
 109, 1. 17] Es. 53, 1. 21] Gen. 19, 24. 

 1 interim tu MF, interim P 2 tuus deus P, deus tuus MF 3 lac\'enam 
 signaui: virga directionis (siue aequitatis) itercid,t 4 te deus 
 uulgo 5 adfirmat et hic scripsi: adfirmat sed hic PMF, (adfirmat) 
 adfirmasset hic Oehlerus 6 pro uirga regni tui seclusi: pro uirgae regnatu 
 Oehlerus 8 sequentur M (e ex u a m. 1) i23, sequuntur PFR1 uincti 
 manicis fort . (= fcapiva\'. ysipoiteSats) ad te MF, te P 11 proponit: 
 qui erat scripsi: proponit, qui erant PMF 12 in Christo F, in 
 Cbristum MP spiritum seclusi, ut interpretamentum uerborum qui 
 erat in Christo; transponi mauult Eng ita.* in Christo, spiritum, et ipsum. 
 spiritum ipsum MF, spiritum Py spiritum sanctum Oehlerus < et> 
 in scripsi: in PMF 19 tuum R, suum PMF non <domini) Rig: 
 omnino Oehlerus 23 aut nega FR, autem nega PM 
 
 
 quemadmodum scripta sunt, maxime quae non in allegoriis et 
 parabolis, sed in definitionibus certis et simplicibus habent 
 sensum? quodsi ex illis ea, qui tunc dominum non sustinebant 
 dei se filium ostendentem, ne eum deum crederent, 
 recordare tu cum illis scriptum esse: ego dixi: uos dii 
 estis et filii altissimi, et: stetit deus in ecclesia 
 deorum, ut, si homines, per fidem filios dei factos, deos 
 scriptura pronuntiare non timuit, scias illam multo magis 
 uero et unico dei filio id dei nomen iure contulisse, \'ergo\', 
 inquis, \'prouocabo te, ut hodie quoque ex auctoritate istarum 
 scripturarum constanter duos deos et duos dominos praedices\\ 
 absit. nos enim, qui et tempora et causas scripturarum per 
 dei gratiam inspicimus, maxime paracleti, non hominum 
 discipuli, duos quidem definimus, patrem et filium, et iam 
 tres cum spiritu sancto, — secundum rationem oikonomiae, quae 
 facit numerum, ne, ut uestra peruersitas infert, pater ipse 
 credatur natus et passus, quod non licet credi, quoniam non 
 ita traditum est — duos tamen deos et duos dominos numquam 
 ex ore nostro proferimus, non quasi non et pater deus et 
 filius deus et spiritus deus et dominus unusquisque, sed quoniam 
 (ideo) retro et duo dii et duo domini praedicabantur, ut, ubi 
 uenisset Christus, et deus agnosceretur et dominus uocaretur, 
 quia filius dei et domini. si enim una persona et dei et 
 domini in scripturis inueniretur, merito Christus non esset 
 admissus ad nomen dei et ad domini, — nemo enim alius

 3] cf. Ioh. 10, 33. 34. 5] Ps. 81, 6. 6] Ps. 81, 1. 

 3 dominum om. P (add. R s. u. ex Hirsaugiensi) substinebant PM 
 4 ne P, nec MF deum scripsi: dominum PMF 9 id dei acripei: 
 et domini MF, domini P, et dei Eng 12 qui 8. u. a m. 1 M 15 spiritu 
 sancto RF, spiritum sanctum P (corr. R) M oikonomiae PMF, 
 oeconomiae uulgo 17 quo P (add . iam 8. u. R ex Hirsaugiensi) 
 19 deus om. P (add. R 8. u . ex Hirsaugiensi) 20 spiritus PM, spiritus 
 sanctus RF dominus Eng: deus PMF quoniam secludi uult EtJg 
 21 ideo addidi 25 et ad domini PM, et domini F parenihesin 
 indicaui: domini. nemo uulgo 
 
 
 praeter unus deus et dominus praedicabatur — et futurum 
 erat, ut ipse pater descendisse uideretur, quia unus deus et 
 unus dominus legebatur, et tota oikonomia eius obumbraretur, 
 quae in materiam fidei prospecta atque dispensata est. at ubi 
 uenit Christus et cognitus est a nobis, quod ipse, qui numerum 
 retro fecerat, factus secundus a patre et cum spiritu 
 tertius, etiam pater, per ipsum plenius manifestatus, redactum 
 est iam nomen dei et domini in unionem, ut, quia nationes 
 a multitudine idolorum transirent ad unicum deum, et differentia 
 constitueretur inter cultores unius et plurimae diuinitatis. 
 nam et lucere in mundo Christianos oportebat ut filios 
 lucis, lumen mundi unum et deum et dominum colentes et 
 nominantes. ceterum si ex conscientia, qua scimus dei nomen 
 et domini et patri et filio et spiritui conuenire, deos et dominos 
 nominaremus, extinxissemus faces nostras, etiam ad martyria 
 timidiores, quibus euadendi quaque pateret occasio, iurantibus 
 statim per deos et dominos, ut quidam haeretici, quorum 
 dei plures. itaque deos omnino non dicam nec dominos, sed 
 apostolum sequar, ut, si pariter nominandi fuerint pater et 
 filius. patrem deum appellem et Iesum Christum dominum 
 nominem. solum autem Christum potero deum dicere; sicut 
 idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit, 
 deus super omnia, benedictus in aeuum omne. nam 
 et radium solis seorsum solem uocabo; solem autem nominans, 
 cuius est radius, non statim et radium solem appellabo. nam 
 nec soles duos faciam. tamen et solem et radium eius tam

 11] cf. Matth. 5, 16. Ioh. 12, 36. Eph. 5, 8. I Thess. 6, 5. 21] cf. 
 Kom. 1, 7. 22] Rom. 9, 5. 

 1 praeter unus = nisi unus, ut uidetur et dominus MF, et unus 
 (loniino3 Puulgo 5 cognitum fort . ipse (sit) Oehlerus 7 etiam pater 
 !łł:il. sit) scnpsi: et iam pater PMF 8 ut Urs: et PMF 9 et Urs: 
 nt PMF 11 mundo om. F 15 taces R3, facies PMFB1 16 pateret 
 CrJJ: patet P, pata (ta ex f) M, pater F 17 quorum$M, quorum P . 
 jtius F, quorum sunt fort . 20 patrem deum scripsi: deum patrem PMF 
 \'2! Ghristum <nominans) fort . potero R . postero PMF 26 nec 
 soles acripsi: et soles MF, etsi soles P (si s . u. a m. 1) uulgo <non) 
 faciam Urs faciam, tamf-n uulgo 
 
 
 duas res et duas species unius et indiuisae substantiae numerabo, 
 quam deum et sermonem eius, quam patrem et filium. 
 Adhuc et illa nobis regula adsistit duos uindicantibus 
 patrem et filium, quae inuisibilem deum determinauit. cum 
 enim Moyses in Aegypto desiderasset domini conspectum 
 dicens: si ergo inueni gratiam coram te, manifesta 
 mihi te, ut cognoscenter uideam te:non potes 
 uidere, inquit, faciem meam; non enim uidebit homo 
 faciem meam et uiuet, id est: morietur qui uiderit. inuenimus 
 autem et a multis deum uisum et neminem tamen 
 eorum, qui eum uiderant, mortuum, uisum quidem [deum] 
 secundum hominum capacitates, non secundum plenitudinem 
 diuinitatis. nam (et) patriarchae deum uidisse referuntur, ut 
 Abraham et Iacob, et prophetae, ut Esaias, ut Ezechiel, et 
 tamen mortui non sunt. igitur aut mori debuerant, si eum 
 uiderant, — deum enim nemo uidebit et uiuet — aut. 
 si deum uiderunt et mortui non sunt, scriptura mentitur 
 deum dixisse: faciem meam homo si uiderit, non 
 uiuet. aut (si) scriptura (non) mentitur, neque cum inuisum 
 neque cum uisum deum profert, iam ergo alius erit qui 
 uidebatur, quia non potest idem inuisibilis definiri, qui uide. 
 batur, et consequens erit, ut inuisibilem patrem intellegamus 
 pro plenitudine maiestatis, uisibilem uero filium agnoscamus 
 pro modulo deriuationis, sicut nec solem nobis contemplari 
 licet, quantum ad ipsam substantiae summam, quae est in 
 caelis, radium autem eius toleramus oculis pro temperatura 
 portionis, quae in terram inde porrigitur. hic ex diuerso uolet

 6] Exod. 33, 13. 20. 

 2 quam (priore loco) R, qua PMF 4 quae R3, quem PMFM1 determinauit 
 FM, degerminauit PM 8 non enim-faciem meam om. F 
 10 autem scripsi: enim PMF 11 deum seclusi 13 et addidi 15 mortui 
 om. F 16 nemo om. F 19 aut (si> scriptura <non> mentitur scripsi: 
 aut scriptura mentitur PMF neque cum inuisum neque cum uisum M. 
 neque eum inuisum neque eum inuisum F, cum inuisum aut cura uisu:.., 
 Puulgo 20 profert P, praefert MF profert. iam unlgo \' 
 
 
 aliquis etiam filium inuisibilem contendere, ut sermonem, ut 
 spiritum, et dum unam condicionem patris et filii uindicat, 
 unum potius atque eundem confirmare patrem et filium. sed 
 diximus scripturam differentiae patrocinari per uisibilis et 
 inuisibilis distinctionem. iam et illud adicient ad argumentationem, 
 quod, si filius tunc ad Moysen loquebatur, ipse 
 faciem suam nemini uisibilem pronuntiarit, quia scilicet ipse 
 inuisibilis pater fuerit in filii nomine. ac per hoc sic eundem 
 uolunt accipi et uisibilem et inuisibilem, quomodo eundem 
 (et) patrem et filium, quoniam et paulo supra, antequam faciem 
 Moysi neget, scriptum sit dominum ad Moysen locutum 
 coram, uelut si quis loquatur ad amicum suum, non minus 
 quam et Iacob: ego uidi, inquit, deum facie ad faciem. 
 ergo uisibilis et inuisibilis idem; et quia idem utrumque, 
 ideo et ipse pater inuisibilis, qua et filius, uisibilis. quasi 
 uero expositio scripturae, quae fit a nobis, filio competat 
 (a) patre seposito in sua uisibilitate. dicimus enim et filium suo 
 nomine eatenus inuisibilem, qua sermo et spiritus dei, ex 
 substantiae condicione, [iam nunc et quia deus et sermo et 
 spiritus dei,] uisibilem autem fuisse ante carnem eo modo, 
 quo dicit ad Aaron et Mariam: et si fuerit prophetes 
 in uobis, in uisione cognoscar illi et in somnio 
 loquar illi, non quomodo Moysi: os ad os loquar illi, 
 in specie, id est in ueritate, et non in aenigmate, id 
 est non in imagine; sicut et apostolus: nunc uidemus

 11] cf. Exod. 33, 11. 13] Gen. 32, 30. 21] Num. 12, 6—8. 
 25] I Cor. 13, 12. 

 5 iam scripsi: nam PMF adicient MF, adiciunt P uulgo 7 pronuntiarit 
 scripsi: pronuntiaret PMF \' 10 <et) patrem scripsi: patrem 
 et 
 PMJf 11 neget scripsi: negasset et (ex negą.şşęţ) PMF 13 deum 
 M. dominum PF 16 quasi uero scripsi: quasi non PMF 17 a addidi, 
 dpfendit quae traduntur Eng sic distinguens: quasi non ... filio competat, 
 patre seposito, in sua uisibilitate uisibilitate PMF, inuisibilitate 
 Harrisius, quem sequuntur Pam Rig Oehlerus 19 iam nunc-spiritus 
 dei seclusi: ex substantiae condicione iam nunc, et quia deus [et sermo et 
 spiritua dei] Eng qua deus Oehlerus 22 somnio PM, sompnis F 
 23 illi {alt. loco) Gel: illia PMF 25 non in imagine M, non imagine PF 
 
 
 tamquam per speculum in aenigmate, tunc autem facie 
 ad faciem. igitur cum Moysi seruat conspectum suum et 
 colloquium facie ad faciem in futurum, — nam hoc postea 
 adimpletum est in montis secessu, sicut legimus in euangelio 
 uisum cum illo Moysen colloquentem — apparet retro semper 
 in speculo et aenigmate et uisione et somnio deum, id est 
 filium dei, uisum, tam prophetis et patriarchis quam et ipsi 
 adhuc Moysi. et ipse quidem dominus, si forte coram ad 
 faciem loquebatur, non tamen, ut et homo faciem eius 
 uideret, nisi forte in speculo, in aenigmate. denique si sic 
 Moysi locutus esset dominus, ut et Moyses faciem eius cominus 
 sciret, quomodo statim atque ibidem desiderat faciem eius 
 uidere, quam, quia uiderat, non desideraret? quomodo aeque 
 et dominus negat uideri faciem suam posse, quam ostenderat, 
 si tamen ostenderat? aut quae est facies dei, cuius conspectus 
 negatur? si erat quae uisa est, — uidi, inquit Iacob, deum 
 facie ad faciem, et salua facta est anima mea — alia 
 debet esse facies, quae, si uideatur, occidit. aut numquid 
 filius quidem uidebatur, — etsi facie, sed ipsum hoc in 
 uisione et somnio et speculo et aenigmate, quia sermo et 
 spiritus nisi imaginaria forma uideri non potest — faciem 
 autem suam dicit inuisibilem patrem? quia enim pater? non 
 facies erit filii nomine auctoritatis, quam genitus a patre 
 consequitur? non enim et de aliqua maiore persona congruit 
 dicere: (facies mea est ille homo\', et: \'faciem mihi praestat\'? 
 pater, inquit, maior me est. ergo facies erit filii pater.

 4] cf. Matth. 17, 3. Marc. 9, 3. Luc. 9, 30. 16] Gen. 32, 30. 
 26] Ioh. 14, 28. 

 4 secessu P, secessum MF 6 somnio P, sompno MF 9 ut et 
 scripsi: ut est PM, eet F (ut s. u. a m. alia) 10 in aenigmate MF . et 
 in aenigmate Puulgo 11 esset scripsi: est PMF 13 quia uiderat MF, 
 si uideret P 15 si tamen ostenderat om. F at quae fort . 16 negatur, 
 si uulgo parenthesin indicaui: uisa est? uid i uulgo 19 parenthetrin 
 indicaui facie sed scnpsi: facies et F, facies sed PM 20 somnio PM, 
 somno F 21 potest? faciem uulgo 22 patrem. quis uulgo non Fr\'s: 
 num PMF 25 praestat. pater uulgo 26 me est PF, est me M 
 
 
 nam et scriptura quid dicit? spiritus eius persona Christus 
 dominus. ergo si Christus persona paterni spiritus est, 
 merito cuius spiritus persona erat, id est patris, eius faciem 
 suam, ex unitate scilicet, pronuntiauit. mira res plane, an 
 facies filii pater accipi possit, qui est caput eius. caput 
 enim Christi deus. 
 Si hunc articulum quaestionibus scripturae ueteris 
 non expediam, de nouo testamento sumam confirmationem 
 nostrae interpretationis, ne quodcumque in filium reputo, in 
 patrem proinde defendas. ecce enim et in euangeliis et in 
 apostolis uisibilem et inuisibilem deum deprehendo sub manifesta 
 et personali distinctione condicionis utriusque. exclamat 
 quodammodo Iohannes: deum nemo uidit umquam, utique 
 nec retro; ademit enim temporis quaestionem dicendo deum 
 numquam uisum. confirmat et apostolus de deo: quem 
 nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, scilicet 
 quia morietur qui uidebit. idem ipsi apostoli et uidisse se 
 Christum et contrectasse testantur. porro si ipse est Christus 
 et pater et filius, quomodo et uisus est et inuisus? ad hanc 
 diuersitatem uisi et inuisi in unum conferendam quis ex 
 diuerso non argumentabitur recte utrumque dictum, uisibilem 
 quidem in carne, inuisibilem uero ante carnem, ut idem sit 
 pater inuisibilis ante carnem qui et filius uisibilis in carne?

 1] Thren. 4, 20. 5] I Cor. 11, 8. 13] Ioh. 1, 18. 15] I Tim. 
 6, 16. 17] cf. Ei. 33, 20. cf. I Ioh. 1,1. 

 I spiritus (gettetiuum intellege) eius persona scripsi (cf. adu. ltIarc. 
 III, 6): BpirituB personae eius PMF 2 persona paterni spiritus scripsi: 
 personae paternae spiritus PMF 3 cuius spiritus Urs: spiritus cuius 
 PMF persona PMF . personae Iun, quem sequitur Oehlerus eius 
 PMF, eum Urs, quem sequuntur Rigaltius et Oehlerus 4 mira res Ura: 
 mirarer PMF 5 eius P, eius Xpi FM (eras. Xpi m. 1) 7 scripturae 
 ueteris <quantum potuimus solutis) fort . 14 deum Pam: dominum PMF 
 15 nisum om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 16 uidere Pam: 
 uidt-ri PMF 18 ipse om. F est Christus et Pam: est et Christus 
 PM (prob. Eng), est et Christus et F 19 Christus, pater et filius, 
 quomodo Eng et uisus F, uisus PM 23 qui PF, quia M 
 
 
 atquin si idem ante carnem inuisibilis, quomodo uisus etiam 
 retro inuenitur ante carnem? aeque si idem post carnem uisibilis, 
 quomodo et nunc inuisibilis pronuntiatur ab apostolis. 
 nisi quia alius, quem, et retro uisum in aenigmate, plenius 
 uisibilem caro effecit, sermo scilicet, qui et caro factus est. 
 alius, quem numquam quisquam uidit, [nisi] pater scilicet, 
 cuius est sermo? denique inspiciamus, quem apostoli uiderint. 
 quod uidimus, inquit Iohannes, quod audiuimus, oculis 
 nostris uidimus, et manus nostrae contrectauerunt 
 de sermone uitae. sermo enim uitae caro factus est. 
 auditus et uisus et contrectatus, quia caro, qui ante carnem 
 sermo tantum, in primordio apud deum patrem, non (deus) 
 pater. [apud sermonem] nam etsi deus sermo, sed, quia es 
 deo deus, apud deum, quia cum patre, apud patrem. et 
 uidimus gloriam eius, tamquam unigeniti a patre. 
 utique filii, scilicet uisibilis, glorificati a patre inuisibili. et 
 ideo, quoniam sermonem dei deum dixerat, ne adiuuaret 
 aduersariorum praesumptionem, quasi patrem ipsum uidisset. 
 ad distinguendum inter inuisibilem patrem et filium uisibilem 
 superdicit ex abundanti: deum nemo uidit umquam. quem 
 deum? sermonem? atquin: uidimus et audiuimus et 
 contrectauimus de sermone uitae praedictum est. sed 
 quem deum? scilicet patrem, apud quem deus erat sermo. 
 unigenitus filius, qui sinum patris ipse disseruit.

 8] I loh. 1, 1. 12] cf. Ioh. 1, 1. 14] Ioh. 1, 14. 20] I Ioh. 
 4. 12. 24] Ioh. 1, 18. 

 4 quem .. uiaum Urs: qui.. uisus PMF uisibilem plenius F 6 nisi 
 seclusi 10 est scripsi: et PMF; intcllege: sermo vitae is sermo est. 
 qui caro est factus 11 qui ante carnem sermo tantum in primordio 
 uulgo 12 sermo tantum: scilicet nondum sermo uitae deus nddidi 
 13 apad sermonem seclusi: redarguitur enim adueimsarius dicens sermonem 
 ipsum esse deum patrem, ut docent quae sequuntur . quia ex 
 deo deus, apud deum scripsi: apud deum, quia ex deo deus PMF 17 ne R3. 
 ut PMFR1 20 superadicit susp. Eng 21 et contrectauimus om. F 
 22 nitae om. F 23 deus erat PMF, deum erat Urs 24 unigenitus 
 <scilicet) Urs qui sinum patris MF (cf. 238, 6): qui est in sinu patris 
 P, qui esse in sinu patris Oehltrus . 
 
 
 ipse et auditus et uisus et, ne phantasma crederetur, etiam 
 contrectatus. hunc et Paulus conspexit, nec tamen patrem 
 uidit. nonne, inquit, uidi Iesum? Christum autem (si) et 
 ipse deum cognominauit: quorum patres, et ex quibus 
 Christus secundum carnem, qui est super omnia 
 deus benedictus in aeuum, ostendit et ipse uisibilem 
 deum filium, id est sermonem dei, quia qui caro factus est 
 Christus dictus est. de patre autem ad Timotheum: que m 
 nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, exaggerans 
 amplius: qui solus habet inmortalitatem et 
 lucem habitat inaccessibilem, de quo et supra dixerat: 
 regi autem saeculorum, inmortali, inuisibili, soli 
 deo, ut et contraria ipsi filio adscriberemus, mortalitatem, 
 accessibilitatem, quem mortuum contestatur secundum scripturas 
 et a se nouissime uisum, per accessibilem utique lucem, 
 quamquam et illam neque ipse sine periculo luminis expertus 
 est, neque Petrus et Iohannes et Iacobus sine rationis, [et 
 amentia, qui] credo, morituri ibidem, si non passuri filii 
 gloriam, sed patrem uidissent. deum enim nemo uidebit 
 et uiuet. si haec ita sunt, constat eum semper uisum ab 
 initio, qui uisus fuerit in fine, et eum nec in fine uisum, 
 qui nec ab initio fuit uisus, et ita duos esse uisum et

 3] I Cor. 9. 1. \' 4] Rom. 9, 5. 8] I Tim. 6, 16. 12] I Tiin 
 1. 17. 14] cf. I Cor. 15, 3. 8. 19] Exod. 33, 20. 

 1 ipse et P, et MF 3 si addidi 4 ipse MF, ipsum P deum 
 Gel: dominum PMF 5 super F, per PM 6 aeuum. ostendit uulgo 
 7 deum MF, domini P, dei Pam quia qui PM, qui quia F 15 et 
 a se MR3 ut a se PFR1 16 neque ipse R3, neque et ipse PMFRI 
 17 et iohannes PM, neque iohannea F rationis R3 (scil. periculo): 
 ratione PMFR1 et amentia qui seclusi (postquam rationis in ratione 
 deprauaium erat, superscripsit huic uocabulo aliquis amentia, quod deinde 
 inter uerba irrepsit) . 18 uerba: credo morituri ibidem, quae in libris mas. 
 paulo infra post patrem uidissent leguntur htl-c transtuli. claudicantem 
 periodum ut sanaret, idem ille corrector addidit quod seclusi qui, Eng 
 ordinem traditum uerborum defendens sic uult rescribi: qui si—uidissent 
 <es5ent,> credo, mortui ibidem 
 
 
 inuisum. filius ergo uisus est semper, et filius conuersatus est 
 semper, et filius operatus est semper, ex auctoritate patris 
 et uoluntate, quia filius nihil a semetipso potest 
 facere, nisi uiderit patrem facientem, in sensu scilicet 
 facientem. pater enim sensu agit, filius, qui in patris sensu 
 est, uidens pei-ficit. sic omnia per filium facta sunt et sine 
 illo factum est nihil.