Nobis autem unus deus et una est terra, quam in 
 principio deus fecit. cuius ordinem incipiens scriptura decurrere 
 primo factam eam edicit, dehinc qualitatem ipsius edisserit; 
 sicut et caelum primo factum professa: in principio 
 deus fecit caelum, dehinc dispositionem eius superducit 
 et separauit inter aquam, quae erat infra firmamentum 
 et quae erat super firmamentum, et uocauit deus firmamentum 
 caelum, ipsum, quod in primordio fecerat. proinde 
 et de homine...: et fecit deus hominem, ad imaginem dei 
 fecit illum, dehinc qualiter fecerit reddit: et finxit deus 
 hominem de limo terrae et adflauit in faciem eius 
 flatum uitae, et factus est homo in animam uiuam. 
 et utique sic decet narrationem inire: praefari primo, postea 
 prosequi; nominare, deinde describere. alioquin uanum, si eius 
 rei, cuius nullam praemiserat mentionem. id est materiae, ne 
 ipsum quidem nomen, subito formam et habitum promulgauit, 
 ante enarrauit, qualis esset, quam an esset ostendit, figuram 
 deformauit, nomen abscondit. at quanto credibilius secundum 
 nos eius rei dispositionem scriptura subiunxit, cuius institutionem 
 simulque nominationem praemisit? quam denique integer 
 sensus est: in principio deus fecit caelum et terram, 
 terra autem erat inuisibilis et rudis; quam deus scilicet

 9] Gen. 1, 1. 11] Gen. 1, 7. 8. 14] Gen. 1, 27. 15] Gen. 2, 7. 
 22] cf. Gen. 1, 2. 26] Gen. 1, 1. 

 1 quo R, quod PNF 5 multus P (corr. B) 6 autem om. N terra 
 est F 10 superducit PNFR1, superinducit 123 uulgo 14 lacttnam 
 signaui: primo, quod eam fecit, enarrat supplendum puto, de homine: 
 et fecit, <inquit,) deus hominem Eng 18 praefari primo NF, primo 
 praefari Puulgo 22 enarrauit scripsi: enarrat PNF quam an Rig: 
 antequam an PN, antequam F, ante, quam an Eng 23 deformanit 
 scripsi: deformati PNF, deformat Iun . 
 
 
 fecit, de qua scriptura cum maxime dixerat? nam et \'autem\' 
 ipsum uelut fibula coniunctiuae particulae ad conexum narrationi 
 adpositum est: \'terra autem.\' hoc enim uerbo reuertitur 
 ad eam, de qua supra dixerat, et alligat sensum. adeo aufer 
 hinc \'autem\', et soluta compago est, ut tunc possit de alia 
 terra dictum uideri: terra erat inuisibilis et rudis. 
 Sed tu supercilia, capitis nutu digiti adcommodato, 
 altius tollens et quasi retro iactans: \'erat\' inquis; quasi semper 
 fuerit, scilicet innata et infecta, et idcirco materia credenda. 
 at ego sine ullo lenocinio pronuntiationis simpliciter respondebo 
 de omni re posse dici \'erat\', etiam de ea, quae facta, 
 quae nata sit, quae aliquando non fuerit et quae materia non 
 sit. omne enim, quod habet esse. (unde) unde habet, siue per 
 initium siue sine initio, hoc ipso, quod \'est\', etiam \'erat\' dicetur. 
 cui competit prima uerbi positio in definitionem, eidem etiam 
 declinatio uerbi decurret in relationem. \'est\' definitionis caput. 
 \'erat\' relationis facit. haec sunt argutiae et subtilitates haereticorum, 
 simplicitatem communium uerborum torquentes in 
 quaestionem. magna scilicet quaestio est, si erat terra, quae 
 facta est. sane discutiendum, an ei competat inuisibilem et 
 rudem fuisse, quae facta est, an ei, ex qua facta est, ut 
 eiusdem sit \'erat\', cuius et quod erat. 
 Atquin non tantum probabimus istum habitum huic 
 terrae competisse, sed et illi alii non competisse. nam si

 6] Gen. 1, 2. 

 1 rnaxime-ipsum om. F dixerat scripsi: et dixerat P (del. litteram 
 t 
 122), edixerat N (add . t man. libr.), edixerat R uulgo, edisserat Eng nam 
 et autem ipsum, coniunctiua particula, uelut fibula fort . 2 narrationis F 
 7 sed tu supercilia Oehlerus: sed tu supercilio PN, et supercilio F super- 
 cilia capitis uufyo digiti (intellege: nutui) capitis PN, et capitisF nutu 
 F, et nutu PN digiti PN, et digiti sed tu F 10 respondeo F 
 13 undeunde Urs: unde PNF siue om. PR1 15 eidem scripsi: 
 eiusdem PNF 16 decnrrit F 17 relationis Iun: relationi PNF haec 
 PNF, haeJS 19 quaeitionem. magna E1, quaestionem magnam. PNFRX 
 21 ex qaa PF, quae N 22 quod erat scil. inuisibilis ct rudis 24 sed 
 -competisse om. N et om. F 
 
 
 nuda materia deo subiacebat, nullo scilicet elemento obstruente, 
 siquidem nondum quicquam erat praeter ipsam et deum, 
 utique inuisibilis esse non poterat, quia etsi tenebras uolet 
 in substantia fuisse materiae, cui articulo respondere debebimus 
 suo ordine, etiam homini tenebrae uisibiles sunt, — hoc 
 enim ipsum, quod sunt tenebrae, uidetur — nedum deo. et 
 utique, si inuisibilis esset, nullo modo cognosceretur qualitas 
 eius. unde ergo compertus est Hermogenes informem et confusam 
 et inquietam illam fuisse, quae ut inuisibilis latebat? 
 aut si hoc a deo reuelatum est, probare debet. sic et an rudis 
 dici potuerit, expostulo. certe enim rude illud est, quod imperfectum 
 est. certe imperfectum non potest esse nisi quod 
 factum est; quod enim minus factum est, imperfectum 
 (est.) certe, inquis. ergo materia, quae facta non erat in 
 totum, imperfecta esse non potuit; quae imperfecta non fuit. 
 etiam rudis non fuit. initium non habens. quia facta non 
 fuit, caruit et rudimento. initii enim accidens est rudimentum. 
 terra uero, quae facta est, meruit et rudis dici. statim enim 
 ut facta st, habuit imperfectae locum, ante perfectionem, 

 siquidem omnia opera sua deus consummauit, incultis 
 primo elementis depalans quodammodo mundum. dehinc exornatis 
 uelut dedicans. nam et lumen non statim splendore solis 
 impleuit, et tenebras non statim solatio lunae t.emperauit, et 
 caelum non statim sideribus stellisque signauit, et maria non 
 statim beluis frequentauit, et ipsam terram non statim uaria 
 fecunditate dotauit; sed primo esse ei contulit, dehinc non 
 in uacuum esse suppleuit. sic enim et Esaias: non in uacuum, 
 ait, fecit illam, sed inhabitari. postea ergo quam facta 
 est, futura etiam perfecta, interim erat inuisibilis et rudis,

 27] Es. 45, 18. 

 1 materia R, sit materia PNF, sic materia Iun Oehlerus 6 quod 
 sunt om. F uidetur lIra: uidentur PNF 9 inquietam PNF, inconditam 
 Pam . incultam Iun 13 imperfectum (est> B, imperfectum PNF 
 20 male hoc loco distinguuntur capita 22 lumen PN, lnmine F 
 24 maria R3, materiam PNFR1 29 perfecta PN, perfectum F 
 
 
 rudis quidem hoc quoque ipso, quod inuisibilis, ut nec uisui 
 perfecta, simul et ut de reliquo nondum instructa, inuisibilis 
 uero, ut adhuc aquis tamquam munimento genitalis humoris 
 obducta, qua forma etiam adfinis eius, caro nostra, producitur. 
 nam et Dauid ita canit: domini est terra et plenitudo 
 eius, orbis terrae, et omnes qui habitant in illo; 
 ipse super maria fundauit eum et super flumina 
 praeparauit eum. segregatis enim aquis in cauatiorem 
 sinum emicantior facta est arida, quae antehac aquis tegebatur. 
 exinde itaque et uisibilis efficitur dicente deo: congregetur 
 aquain congregatione una, et uideatur arida. 
 (uideatur,) inquit, non \'fiat.\' iam enim facta erat, sed, inuisibilis 
 usque tunc, uideri sustinebat. \'arida\' autem, quod erat futura 
 ei diuortio humoris, iam terra: et uocauit deus aridam 
 terram, non materiam. sic et perfectionem postea consecuta 
 desinit rudis haberi, cum pronuntiat deus: fruticet terra 
 herbam foeni seminantem semen secundum genus 
 et secundum similitudinem, et lignum fructuosum 
 faciens fructum, cuius semen in ipso in similitudinem. 
 item: producat terra animam uiuam secundum 
 genus, et quadrupedia et repentia et bestias 
 terrae secundum genus. impleuit igitur ordinem suum 
 scriptura diuina. quam enim praedixerat inuisibilem et rudem, 
 ei et uisionem reddidit et perfectionem. non alias autem materia 
 erat inuisibilis et rudis. ergo (et) materia erit postea uisibilis 
 et perfecta. uolo itaque uidere materiam; uisibilis enim

 5] Ps. 23, 1-2. 10] Gen: 1, 9. 14] Gen. 1, 10. 16] Gen. 1, 11. 
 20] Gen. 1, 24.. 

 1 ut nec uisui R, ut ne cui eui PNF 2 simul et ut R, simuletur 
 et ut PN, aimalet et ut F 3 monimento PNF humoris PN, ut 
 moris F 4 obducta PN, abducta F 6 illo scripsi: illa PNF 7 eumeum 
 (M. orMw terrae) PNF, eam-eam R uulgo 8 cauationem sinuum 
 Rig 10 deo PN, domino F 12 uideatQr-sustinebat om. P (add. 
 R in mg. ex Hirsaugiensi) fiat R, sit N, fit F 14 iam scripri: 
 tamen PNF 16 fruticet Pam: fructicet F, fructificet PN 22 impleuit 
 F, implebit PN 24 alias scripsi: alia PNF 25 et addidi erit 
 PF, erat N 26 itaque PN, ita F 
 
 
 facta est. uolo et perfectam eam recognoscere, ut ex illa etiam 
 foeni herbam et ex illa decerpam lignum fructuosum et ex 
 illa animalia usui meo famulem. sed materia quidem nusquam, 
 terra uero id est haec, coram. hanc uideo, hanc perfruor, ex 
 quo inuisibilis et rudis esse desiit. de qua manifestissime 
 Esaias: haec dicit dominus, qui fecit caelum, iste deus, 
 qui demonstrauit terram et fecit illam. certe eandem 
 demonstrauit quam et fecit. quomodo demonstrauit? utique 
 dicendo: uideatur arida. quare uideri iubet, nisi quia retro 
 non uidebatur, ut sic quoque eam non in uacuum fecisset 
 faciendo uisibilem, et ita habitabilem? et sic per omnia probatur 
 nobis hanc, quam incolimus, eandem et factam esse a deo 
 et ostensam, nec aliam fuisse rudem et inuisibilem quam 
 quae et facta et ostensa est. atque ita: terra autem erat 
 inuisibilis et rudis ad eam pertinet, quam deus cum 
 caelo parauit. 
 Sic et sequentia coniecturam Hermogenis instruere uidebuntur: 
 et tenebrae super abyssum et spiritus dei 
 super aquas ferebatur, quasi et haec confusae substantiae 
 massalis illius molis argumenta portendant. atquin singillatim 
 definiens tenebras abyssum spiritum dei aquas, nihil 
 confusum nec in confusione incertum aestimari facit tam diuisa 
 relatio certorum et distinctorum elementorum. hoc quidem 
 amplius: cum situs proprios eis adscribit, tenebris super 
 abyssum, spiritui super aquas, negauit confusionem substantiarum, 
 quarum demonstrando dispositionem demonstrauit etiam 
 distinctionem. uanissimum denique, ut materia, quae informis

 6] Ee. 45, 18. 9] Gen. 1, 9. 14] Gen. 1, 2. 18] ib. 

 1 illa om. F 2 fructum F 8 famnlem F, famulentur PNuulgo 4uero, 
 id est haec scripsi (ae . non alia illa, id est materia): uero haec, id est PNF 
 hanc (altero loco) PN, hacF 6 caelum etterram N 7 fecitPam: facitPNF 
 11 habitabilem Lat: habilem PNF reliqui 16 parauit scripsi: separauit 
 PNF 19 haec F, hae PN uulgo 20 portendat F 21 spiritum S . 
 spiritus PNF 22 aestimari PN, aestimare F diaisa PN, diuersa F 
 24 tenebris scripsi: tenebras PNF 25 spiritui scripsi: spiritus PNF, 
 epiritum Pam 26 positionem fort . 27 uaniasimum B3, uanitimum PNFR1 
 
 
 inducitur, de tot -formarum uocabulis informis adseueretur. 
 non edito, quid sit illud corpus confusionis, [quod] unicum 
 utique credendum est, si informe est. uniforme etenim. quod 
 informe. et informe autem, quod ex uarietate confusum est, 
 unam habeat necesse est speciem, quod non habet, [speciem] 
 dum (nihil) ex multis unam habet speciem. ceterum aut habebat 
 in se species istas materia, de quarum uocabulis intellegenda 
 esset, tenebras dico et abyssum et spiritum et aquas, aut non 
 habebat: si [enim] habebat, quomodo inducitur non habens 
 formas? si non habebat, (unde) agnoscitur?