CCLXXI. QVOD VNA EADEMQVE BES PER SIMILITVDINEM POSSIT ET IN BONAM PARTEM ACCIPI ET IN MALAM. EX EODEM LIBRO III. Sed quoniam multis modis res similes apparent, non putemus 
 esse praescriptum ut quod aliquo loco res aliqua per similitudinem 
 significauerit, hoc eam semper significare credamus. nam et

 9 cf. Mattb. 19, 12 13 Eccli. 7, 25 

 1 cap . CCLXXXV P CCLXXXVII Gv 6 quisque 7: quisquia 
 GPv quis P1 7 esse putat GPVv: esse se putat a 14 etiam hoc 
 Gv 21 cap . CCLXXXVI P CCLXXXVin Gv 22 similitndinea 
 11 25 praescriptam esse Gv aliquo F: in aliquo (h 
 
 
 in uituperatione posuit fermentum dominus, cum diceret: cauete 
 a fermento Pharisaeorum, et in laude, cum diceret simile 
 esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum in 
 tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. huius 
 igitur uarietatis obseruatio duas habet formas; sic enim aliud 
 atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria aut tantummodo 
 diuersa significent. contraria scilicet, cum alias in 
 bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur» sicut 
 hoc est quod de fermento supra diximus. tale est etiam, quod 
 leo aigO-iifcat Christum ubi dicitur: uicit leo de tribu Iuda, 
 significat et diabolum ubi scriptum est: aduersarius uester 
 d\\. bolus tamquam leo rugiena circuit, quaerens quam 
 <deuoret. ita serpens ia bono est: astuti ut şerpentea, 
 in malo autem: serpens Euam seduxit astutia sua. 
 in bono panis: ego sum panis uiuus, qui de caelo descendi,. 
 in malo panis: panes occultos libenter edite; 
 sic e.t alia plurima. et haec quidem quae commemoraui 
 minime dubiam significationem gerunt, quia exempli gratia 
 commemorari non nisi manifesta debuerunt. sunt autem quae 
 incertum., sit in quam partem accipi debeant, sicut: calix in 
 quam domini uini meri plenus est mixto. incertum 
 est$nim, utrum iram dei significet non usque ad nouissimam 
 poenam id est usque ad faecem, an potius gratiam scripturarum 
 a Iudaeis ad gentes transeuntem, quia inclinauit ex hoc 
 in hoc, remanentibus apud Iudaeos obseruationibus, quas carnaliter 
 sapiunt, quia faex eius non est exinanita.

 1 Matth. 16, 6 8 cf. Lnc. 13, 21 10 Apoc. 5, 5 11 I Petro 
 5, 8 18 Matth. 10, 16 14 II Cor. 11, 3 15 Io. 6, 51 
 MProu.9,17 20 PB. 74, 9 - 

 2 simile OPv . similem V 3 esse pi V: est OPlv post 
 fennejvfcfyn add. V1 in tum; del. m. 2 6 quaequel quaque V 
 18 bo" (no add, m. a) G astuti PV: -łJtuti est- (ote add. m» ^) 
 (J. 14 enam serp«i» (h astuta» V: to astaiiA GP" 
 
 
 CCLXXII. DE REBVS, QVAE NON IN CONTRARIA, SED TANTVM IN DIVEВU SIQVIFICATIONE PONVNTVR. EX EODEM LIBRO III. Cum uero res eadem non in contraria, sed tantum in diuersa 
 significatione ponitur, illud est in exemplo, quod aqua et populum significat, sicut in Apocalypsi legimus, et spiritum 
 sanctum, unde est illud: flumina aquae uiuae fluent de 
 uentre eius, et si quid aliud atque aliud pro locis, in quibus 
 ponitur, aqua significare intellegitur. sic et aliae res, 
 non singulae, sed unaquaeque earum non solum duo aliqua diuersa 
 sed etiam nonnumquam multa significat pro loco sententiae, 
 sicut posita reperitur. -
 Vbi autem apertius ponuntur, ibi discendum est, quomodo 
 in locis intellegantur obscuris. neque enim melius potest intellegi 
 quod dictum est deo: apprehende arma et scutum 
 et exsurge in adiutorium mihi, quam ex loco illo, ubi 
 legitur: domine, ut scuto bonae uoluntatis tuae coronasti 
 nos. nec tamen ita, ut iam ubicumque scutum pro 
 aliquo munimento positum legerimus non accipiamus nisi 
 bonam uoluntatem dei. dictum est enim: et scutum fidei. 
 in quo possitis, inquit, omnes sagittas maligni ignitas extinguere. 
 nec rursus ideo debemus in annis huiusce 
 modi spiritalibus scuto tantummodo fidem tribuere, cum alio 
 loco etiam lorica dicta sit fidei: induti, inquit, loricam 
 fidei et caritatis.

 6 cf. Apoc. 19, 6 7 Io. 7, 38 15 Ps. 34, 2 17 Ps. 
 5, 13 20 Eph. 6, 16 24 I Theu. 5, 8 

 1 cap . CCLXXXVTI P CCLXXXYIIII Gv 10 unaquaeque 
 GPłJ: unaquaque Y 14 intellegantar GPv: intellegatur MV 
 melius] in melius v 15 deo] de eo a 16 ex] om. n illo] 
 om. f) 17 domine ut] quam v 18 scutum GPv: secutum 
 MV 19 monimento GPtJ monumento Pl legerimus GP"c: 
 legeremus MPlV 21 possitis] positis v 24 lorica] lurica 01 
 loricam MP"V: lorica GP\'łJ 25 et caritatis] om. G 
 
 
 
 Quando autem ex eisdem scripturae uerbis non unum aliquid, 
 sed duo uel plura sentiuntur, etiam si latet quid senserit ille 
 qui scripsit, nihil periculi est, si quodlibet eorum congruere ueritati 
 ex aliis locis sanctarum scripturarum doceri potest, id 
 tamen eo conante qui diuina scrutatur eloquia, ut ad uoluntatem 
 perueniatur auctoris, per quem scripturam illam sanctus 
 operatus est spiritus, siue hoc assequatur siue aliam sententiam 
 de illis uerbis, quae fidei rectae non refragatur, exsculpat, 
 testimonium habens a quocumque alio loco diuinorum eloquiorum. 
 ille quippe auctor in eisdem uerbis, quae intellegere 
 uolumus, et ipsam sententiam forsitan uidit, et certe dei 
 spiritus, qui per eum haec operatus est, etiam ipsam occursuram 
 lectori uel auditori sine dubitatione praeuidit, immo 
 ut occurreret, quia et ipsa est ueritate subnixa, prouidit. nam 
 quid in diuinis eloquiis largius et uberius potuit diuinitus 
 prouideri, quam ut eadem uerba pluribus intellegantur modis, 
 quos alia non minus diuina contestantia faciant approbari? 
 Vbi autem talis sensus eruitur, cuius incertum certis sanctarum 
 scripturarum testimoniis non possit aperiri, restat, ut 
 ratione reddita manifestus appareat, etiam si ille cuius uerba 
 intellegere quaerimus eum forte non sensit. sed haec consuetudo 
 periculosa est; per scripturas enim diuinas multo tutius 
 ambulatur. quas uerbis translatis opacatas cum scrutari uolumus, 
 aut hoc inde exeat quod non habeat controuersiam, 
 aut, si habet, ex eadem scriptura ubicumque eius inuentis 
 atque adhibitis testibus terminetur.

 1 Quando autem usque ad finem capitis exhibmt MV, desunt in 
 G PfJ 17 diuina Y: dina M 22 tutius V: totius M 
 23 opacatas a: opacatis MV 25 eius MY: om. a 
 
 
 CCLXXIII. DB WODIS LOCVTJONVM, QVOBVM CX)GWTI(QVEM NECBSSARLUI DICIT SCRIPTVRARVM (XMCVRITPATEBVS DISSOLVENDJS. EX EODEM HBRQ m. Sciant autem litterati modis omnibus locutionis, quos grammatici 
 graeco nomine tropos uocant, auctores nostros usos fuisse 
 multiplicius atque copiosius, quam possunt existimare uel credere 
 qui nesciunt eos et in aliis ista didicerunt. quos tamen 
 tropos qui nouerunt, agnoscunt in litteris sanctis eorumque 
 scientia ad eas intellegendas aliquantum adiuuantur. sed hic 
 eos ignaris tradere non decet, ne artem grammaticam docere 
 uideamur. extra sane ut discantur admoneo, quamuis iam 
 superius id admonuerim, id est in secundo libro, ubi de linguarum 
 necessaria cognitione disserui. nam litterae, a quibus 
 ipsa grammatica nomen accepit — VQctfxfiara enim Graeci litteras 
 uocant — signa utique sunt sonorum ad articulatam uocem, 
 qua loquimur, pertinentium. istorum autem troporum non 
 solum exempla, sicut omnium, sed quorundam etiam nomina 
 in diuinis libris leguntur, sicut allegoria, aenigma, parabola. 
 quamuis paene omnes hi tropi, qui liberali dicuntur arte. 
 cognosci, etiam in eorum reperiantur loquellis qui nullos grammaticos 
 audierunt et eo quo uulgus utitur sermone contenti 
 sunt. quis enim non dicit: "sic floreas"? qui tropus metaphora 
 uocatur. quis non dicit piscinam etiam quae non habet pisces 
 nec facta est propter pisces? et tamen a piscibus nomen accepit. 
 qui tropus catacresis dicitur. longum est isto modo ceteros

 1 eap . CCLXXXIII (mc) P CCXC QV 4 eodem] om. P 
 libro III] 1. de doctrio* chmtfana, III GPv 6 locutioofis n 6 tropos 
 GV: tropus Pv 7 exsistimare V 9 tropus P eorum** 
 (que add. m. 2) P 10 scientia GPv: scientiam Y 12 iam] 
 add. P* supr. uers . 15 yQa/upaTa] igrammata V gramala (ta 
 add. m. 2) P gramatica v 19 enigma GPVv parabola lP; 
 corr. m. 2 21 loquelia GPv 22 unlgns QPfJ: uultus V (m.t 
 et 2) 23 tropus] trophus P 24 piscinam GPvt piscina V 
 26 catacresis G Y: catacressis P 
 
 
 persequi; nam usque ad illos peruenit uulgi locutio. qui 
 propterea mirabiliores sunt, quia contra quam dicitur significant; 
 sicuti est quae appellatur ironia uel antiphrasis. sed 
 ironia pronuntiatione indicat quid uelit intellegi, ut cum 
 dicimus homini mala facienti: "res bonas facis"; antiphrasis 
 uero ut contraria significet, non uoce pronuntiantis efficitur, 
 sed aut uerba habet sua, quorum origo e contrario est, sicut 
 appellatur lucus, quod minime luceat, aut consueuit aliquid 
 ita dici, quamuis dicatur etiam non e contrario, uelut cum 
 quaerimus accipere etiam quod ibi non est et respondetur 
 nobis: "abundat"; aut adiunctis uerbis facimus, ut a contrario 
 intellegatur quod loquimur, uelut si dicamus: "caue illum, quia 
 bonus homo est". et quis talia non dicit indoctus nec omnino 
 sciens, qui sint uel qui uocentur hi tropi P quorum cognitio 
 propterea scripturarum ambiguitatibus dissoluendis est necessaria, 
 quia, cum sensus, ad proprietatem uerborum si accipiatur, 
 absurdus est, quaerendum est utique, ne forte illo uel 
 illo tropo dictum sit quod non intellegimus. et sic pleraque 
 inuenta sunt quae latebant. 
 CCLXXIIII. DE SEPTEM TVCONH REGVLIS, QVIBVS AD INTELLEGENDAS SCBIPTVRAS STVDIOSOS DICIT PLVRIMVM ADIWARI. EX EODEM LIBRO DE DOCTRINA CHRISTIANA In. Prima "de domino et eius corpore" est. in qua scientes aliquando 
 capitis et corporis, id est Christi et ecclesiae, unam 
 personam nobis intimari — neque enim frustra dictum est

 1 qui OPv: quia V 2 dicitur] om. P1 8 (et 4) ironia] hironia 
 G PY antifrasis G antipharais P 4 indicat F: significat 
 P 5 antipbcrasis (a ras.) G antipharsis P 7 sua habet OPv 
 14 qui nocentur PY: quid uocentur OP* dropi P 15 diaM. 
 lendis P 16 quia] eras. in P 20 cap . CCLXXX 71111P CCXCI 
 (h 21 tyoonii PY: tychonii G tichonii v 28 111] in de 
 aeptem regulis tyconii P 26 iutimare (e in i corr. m. 2) P 

 VIIII. 

 55 
 
 
 fidelibus: ergo Abrahae semen estis, cum sit unum 
 semen Abrahae, quod est Christus — non haesitemus, quando 
 a capite ad corpus uel a corpore transitur ad caput, et tamen 
 non receditur ab una eademque persona. una enim persona 
 loquitur dicens: sicut sponso imposuit mihi mitram, 
 et sicut sponsam ornauit me ornamento, et tamen 
 quid horum duorum capiti, quid corpori, id est quid Christo, 
 quid ecclesiae conueniat, utique intellegendum est. 
 Secunda est "de domini corpore bipertito". quod quidem non 
 ita debuit appellare; non enim re uera domini corpus est quod 
 cum illo non erit in aeternum, sed dicendum fuit: "de domini 
 corpore uero atque permixto" aut" uero atque simulato" uel quid 
 aliud, quia non solum in aeternum uerum etiam nunc hypocritae 
 non cum illo esse dicendi sunt, quamuis in eius uideantur 
 esse ecclesia. unde poterat ista regula et sic appellari, ut dice 
 retur: "de permixta ecclesia". quae regula intellectorem uigilantem 
 requirit, quando scriptura, cum ad alios iam loquatur, 
 tamquam ad eos ipsos ad quos loquebatur uidetur loqui, uel de 
 ipsis, cum de aliis iam loquatur, tamquam unum sit utrorum. 
 que corpus propter temporariam commixtionem et communionem 
 sacramentorum. ad hoc pertinet in Cantico canticorum: fusca 
 sum et speciosa ut tabernacula Cedar, ut pelles 
 Salomonis. non enim ait: fusca fui ut tabernacula Cedar 
 et speciosa sum ut pelles Salomonis, sed utrumque 
 se esse dixit propter temporalem unitatem intra una retia piscium

 1 Gal. 3, 29 5 Es. 61, 10 22 Cant. 1, 5 25 cf. 
 Matth. 13, 47 

 2 abrahae] om. v 3 a capite] capite Y a capiti P 4 una enim 
 persona] add. P\' in mg . 6 sponsam] sponsum v 7 quid Christo, 
 quid] om. v 8 conueniet P 10 appellare fVe: appellari 
 P\' 12 quid OlPVv . aliquid O3 18 ypochritae v 14 uideantur 
 esse V: esse uideantnr GSP uideantur (ll 15 ecclesia (* 
 ex e corr . m. 2) P ista] Bta V appellari (i ex e corr. «. 2) i 
 P 16 quae OPv: qua V 17 ad alios] aliis v 19 aliisj 
 (om. de) v loquitur v unum] una v 20 Umporaiam P 
 communione V 21 cantico OV: cantica P 22 (et 24) pelKtJ 
 GP I 
 
 
 bonorum et malorum. tabernacula enim Cedar ad Ismahelem 
 pertinent, qui non erit heres cum filie liberae. itaque cum 
 de bona parte dicat deus: ducam caecos in uiam, quam 
 non nouerunt, et semitas, quas non nouerunt, calcabunt, 
 et faciam illis tenebras in lucem et praua 
 in directum. haec uerba faciam et non derelinquam 
 eos, mox de alia parte, quae mala permixta est, dicit: ipsi 
 autem conuersi sunt retro, quamuis alii iam significentur 
 his uerbis. sed quoniam nunc in uno sunt, tamquam de ipsis 
 loquitur de quibus loquebatur. non tamen semper in uno 
 erunt: ipse est quippe ille seruus commemoratus in euangelio, 
 cuius dominus, cum uenerit, diuidet eum et partem eius cum 
 hypocritis ponet. 
 Tertia regula est "de promissis et lege". quae alio modo dici 
 potest "de spiritu et littera", sicut eam nos appellauimus, cum 
 de hac re librum scriberemus. potest etiam sic dici: "de gratia\' 
 et mandato". haec autem magis mihi uidetur magna quaestio 
 quam regula, quae soluendis quaestionibus adhibenda est. 
 haec est, quam non intellegentes Pelagiani uel condiderunt 
 suam haeresem uel auxerunt. laborauit in ea disserenda Tyconius 
 bene, sed non plene. disputans enim de fide et operibus 
 opera nobis dixit a deo dari merito fidei, ipsam uero fidem 
 sic esse a nobis, ut nobis non sit a deo, nec attendit apostolum 
 dicentem: pax fratribus et caritas cum fide a 
 deo patre et domino Iesu Christo. sed non erat expertus 
 hanc haeresem, quae nostro tempore exorta multum nos, ut 
 gratiam dei, quae per dominum nostrum Iesum Christum est, 
 aduersus eam defenderemus, exercuit et secundum id quod ait 
 apostolus: oportet haereses esse, ut probati manifesti 
 fiant in uobis, multo uigilantiores diligentioresque

 2 cf. Gen. 21,10 (Gal. 4, 30) 3 Es. 42,16 sq. 11 cf. Matth. 
 24, 51 24 Eph. 6, 23 29 I Cor. 11, 19 

 1 ismaelem OP 7 mala V: male P 8 alii V: illi P 
 17 mandato Y: mundato P 20 haereaim 01 ytchonius GP 
 26 baeresim OP exorta] exhorta V 29 manifeste P 30 uigilantiores 
 OP- nigilantior est V 

 55* 
 
 
 reddidit, ut aduerteremus in scripturis sanctis quod istum Tyconium 
 minus attentum minusque sine hoste sollicitum fugit, 
 etiam ipsam scilicet fidem donum esse illius qui eius mensuram 
 unicuique partitur. ex qua sententia quibusdam dictum est: 
 uobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum 
 credatis, uerum etiam ut patiamini pro eo. unde quis 
 dubitet utrumque esse dei donum, qui fideliter atque intellegenter 
 audit utrumque donatum? plura sunt et alia testimonia, 
 quibus id ostenditur, sed hoc nunc non agimus, alibi autem 
 atque alibi saepissime ista egimus. 
 
 Quarta Tyconii ista regula est "do specie et genere". sic 
 enim eam uocat, uolens intellegi speciem partem, genus autem 
 totum, cuius ea pars est, quam nuncupat speciem, sicut unaquaeque 
 ciuitas pars est utique uniuersitatis gentium. hanc ille 
 uocat speciem, genus autem omnes gentes. neque hic es 
 discernendi subtilitas adhibenda est, quae a dialecticis traditur, 
 qui inter partem et speciem quid intersit acutissime disputant 
 eadem ratio est, si non de unaquaque ciuitate, sed de unaquaque 
 prouincia uel gente uel regione tale aliquid in diuinis 
 reperitur eloquiis. non solum enim uerbi gratia de Hierusalem 
 uel de aliqua gentium ciuitate, sine Tyro sine Babylonia 
 siue alia qualibet dicitur aliquid in scripturis sanctis, quod 
 modum eius excedat et conueniat potius omnibus gentibus, 
 uerum etiam de Iudaea, de Aegypto, de Assyria et quacumque 
 alia gente, in qua sunt plurimae ciuitates, non tamen totus. 
 orbis, sed pars eius est, dicitur quod transeat eius modum et 
 congruat potius uniuerso, cuius haec pars est, uel, sicuti iste 
 appellat, generi, cuius haec species. unde et in notitiam uulgi 
 uerba ista uenerunt, ut etiam idiotae intellegant, quid specialiter, 
 quid generaliter in quocumque praecepto imperiali sit. 
 constitutum. fit hoc etiam de hominibus; sicut ea quae de

 3 cf. Rom. 12, 3 5 Philipp. 1, 29 

 1 tychonium GP 5 credatis in eam GP 11 ista F: om. 
 GP 12 partem GP: patrem V 13 unaquaeque GP: unaquaque 
 V 18 ciuitate sed de unaquaque] add. P1 20 reperitur (JlpV: 
 reperiatur GI supr. ttert . 27 sicut P 28 notitiam OP: notitia V 
 
 
 Salomone dicuntur excedunt eius modum et potius ad Christum 
 uel ecclesiam, cuius ille pars est, relata clarescunt. nec species 
 semper exceditur. saepe enim talia dicuntur, quae uel ei quoque 
 uel ei fortasse tantummodo apertissime congruant: sed 
 cum ab specie transitur ad genus, quasi adhuc de specie loquente 
 scriptura, ibi uigilare debet lectoris intentio, ne quaerat 
 in specie quod in genere potest melius et certius inuenire. 
 facile est quippe illud quod ait propheta Ezechihel: domus 
 Israhel habitauit in terra, et polluerunt illam in 
 uia sua et in idolis suis et peccatis suis; secundum 
 immunditiam menstruatae facta est uia eorum 
 ante faciem meam. et effudi iram meam super eos 
 et dispersi illos inter nationes et uentilaui eos in 
 regiones, secundum uias eorum et secundum peccata 
 eorum iudicaui eos - facile est, inquam, hoc intellegere 
 de illa domo Israhel, de qua dicit apostolus: uidete Israhel 
 secundum carnem, quia haec omnia carnalis populus Israhel 
 et fecit et passus est. alia etiam quae secuntur eidem 
 intelleguntur populo conuenire; sed cum coeperit dicere eis: 
 et sanctificabo nomen meum sanctum illud magnum, 
 quod pollutum est inter nationes, quod polluistis 
 in medio earum, et scient gentes, quoniam 
 ego sum dominus, iam intentus debet esse qui legit, quemadmodum 
 species excedatur et adiungatur genus. sequitur 
 enim et dicit: dum sanctificabor in uobis ante oculos 
 eorum. et accipiam uos de gentibus et congregabo 
 uos ex omnibus terris et inducam uos in terram 
 uestram. et adspergam uos aqua munda, et mundabimini 
 ab omnibus simulacris uestris, et mundabo

 8 Ezecb. 36, 17-19 16 I Cor. 10, 18 20 Ezech. 36, 
 23-29 

 2 uel Y: et P 5 transitnr - de specie] om. P1 9 habitauit 
 (u in b corr. m. 2) P 11 immunditia P menstruatae (ae ex a 
 corr.) P 15 iudicaui P*F: indicabo P1 18 eidem GP: idem 
 V 19 eis V: om. GP 20 et sanctificabo GP: om. Y 22 sciant 
 P 28 aapergam P aqua Y: aquam P 29 simulachris V 
 
 
 uos, et dabo uobis cor nonum et spiritum nonum 
 dabo in uobis, et auferam cor lapideum de carne 
 uestra et dabo uobis cor carneum. et spiritum 
 meum dabo in uos et faciam, ut in iustitiis meis: 
 ambuletis et iudicia mea custodiatis et faciatis; et 
 habitabitis in terram, quam dedi patribus uestris, 
 et eritis mihi in populum, et ego ero uobis in deum. 
 et mundabo uos ex omnibus immunditiis uestris. 
 hoc de nouo testamento esse prophetatum, ad quod pertinet 
 non solum una gens illa in reliquiis suis, de quibus alibi. 
 scriptum est: si fuerit numerus filiorum Israhel 
 sicut harena maris, reliquiae saluae fient, uerum 
 etiam ceterae gentes, quae promissae sunt patribus eorum, 
 qui etiam nostri sunt, non ambigit quisquis intuetur et lauacram 
 regenerationis hic esse promissum, quod nunc uidemus 
 omnibus gentibus redditum. et illud quod ait apostolus, cum 
 testamenti noui gratiam commendaret, ut in comparatione 
 ueteris emineret: epistula nostra uos estis, scripta 
 non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis 
 lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus, hoc esse. 
 respicit et perspicit dictum, ubi iste propheta dicit: et dabo 
 nobis cor nouum et spiritum nouum dabo in uos; 
 et auferam cor lapideum de carne uestra et dabo 
 uobis cor carneum. cor quippe carneum — unde ait 
 apostolus: tabulis cordis carnalibus — a corde lapideo 
 uoluit uita sentiente discerni et per uitam sentientem significauit 
 intellegentem. sic fit Israhel spiritalis non unius gentis, sed 
 omnium, quae promissae sunt patribus in eorum semine, quod

 11 Es. 10, 22 18 II Cor. 3, 2sq. 21 Ezech. 36, 26 

 2 nobis P\' (?) V (gr. tv v/uiv): uos GP* (cr. v. 22) 4 iustitiis 
 GP: iustiis V 6 terram V: terra GP 12 arena P 15 regenerationis 
 GP: generationis V 18 ueteris (i ex e corr.) P epistola 
 GP 19 in tabulis GP: tabulis V 20 hoc P(?)V: hinc 
 GP* 21 dictum G\'PY: ductum Gl 24 cor quippe carneum Gay: 
 om. GlP unde PV: uide G 25 carnibus (al add. ta. 2) P 
 post carnalibus add. Glp: cor carneum 
 
 
 est Christus. hic ergo Israhel spiritalis ab illo Israhel ca.rnali, 
 qui est unius gentis, nouitate gratiae, non nobilitate patriae, 
 et mente, non gente distinguitur. sed altitudo prophetioa, 
 dum de illo uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc 
 et, cum iam de isto uel ad istum loquatur, adhuc de illo uel 
 ad illum uidetur loqui, non intellectum scripturarum nobis 
 quasi hostiliter inuidens, sed exercens medicinaliter nostrum. 
 unde et illud quod ait: et inducam uos in terram uestram, 
 et paulo post, tamquam id ipsum repetens: et ha.bitabitis, 
 inquit, in terram, quam dedi patribus uestris, 
 non carnaliter sicut carnalis Israhel, sed spiritaliter 
 sicut spiritalis Israhel debemus accipere. ecclesia quippe sine 
 macula et ruga, ex omnibus gentibus congregata atque in 
 aeternum regnatura cum Christo, ipsa est terra beatorum, terra 
 uiuentium, ipsa intellegenda est patribus data, quando eis certa 
 et immutabili dei uoluntate promissa est, quoniam ipsa promissionis 
 praedestinationisque firmitate iam data est, quae 
 danda suo tempore patribus credita est. sicut de ipsa gratia, 
 quae sanctis datur, scribens ad Timotheum ait apostolus: non 
 secundum opera nostra, sed secundum suum propositum 
 et gratiam, quae data est nobis in Christo 
 Iesu ante saecula aeterna, manifestata autem nunc 
 per aduentum saluatoris nostri. datam dixit gratiam, 
 quando nec erant adhuc quibus daretur, quoniam in dispensatione 
 ac praedestinatione dei iam factum erat quod suo 
 tempore futurum fuerat: quod esse dicit manifestatam.

 13 cf. Eph. 5, 27 15 cf. Ps. 26,13 19 II Tim. 1, 9 sq. 

 1 illo israele P 5 isto F: ipso P 8 ait * (et add. m. 2) P 
 inducam uoa GP: iudicamus Y 9 id] ad PV 10 terram F: 
 terra GP 11 non carnaliter GP: concarnaliter F carnalis] 
 carnali F carnales P 12 spiritales P 15 patribos] partibus P 
 17 praedestinationisqae F: uel praedestinationis GP 18 patribus 
 F: a patribus GP (sed a ras. in P) sicut] add . P1 supr. uera . 
 19 thimotbeam V tymotheum P apostolus ait GP 21 gratiam 
 OP: gratia V 22 manifestata GP: manifesta Y 24 dispensatioue 
 Y: dispositione P dis..positione (po ras.) G 25 ac] ac 
 w 
 (b raa.) G 26 manifestam (ta add. tN . 2) P 
 
 
 quamuis haec possunt intellegi et de terra futuri saeculi, 
 quando erit caelum nouum et terra noua, in qua iniusti habitare 
 non poterunt. et ideo recte dicitur piis, quod ipsa sit 
 terra eorum, quae ulla ex parte non erit impiorum, quia et 
 ipsa similiter data est, quando danda firmata est. 
 
 Quintam Tyconius regulam ponit, quam "de temporibus" appellat, 
 qua regula plerumque inueniri uel conici possit latens 
 in scripturis sanctis quantitas temporum. duobus autem 
 modis uigere dicit hanc regulam, aut tropo synecdoche ant 
 legitimis numeris. tropo synecdoche aut a parte totum aut 
 a toto partem facit intellegi, sicut unus euangelista post 
 dies octo factum dicit quod alius post dies sex, quando in 
 monte discipulis tantum tribus praesentibus facies domini fulsit 
 ut sol et uestimenta eius ut nix. utrumque enim uerum esse 
 non posset, quod de numero dierum dictum est, nisi ille qui 
 dixit: post dies octo intellegatur partem nouissimam diei, ex 
 quo id Christus praedixit futurum, et partem primam diei, quo 
 id ostendit impletum, pro totis diebus duobus atque integris 
 posuisse, eum uero qui dixit: post dies sex, integros omnes 
 et totos, sed solos medios computasse. hoc modo locutionis, 
 quo significatur a parte totum, etiam illa de resurrectione Christi 
 soluitur quaestio. pars enim nouissima diei, quo passus est, 
 nisi pro toto die accipiatur, id est adiuncta etiam nocte praeterita, 
 et nox, in cuius parte ultima resurrexit, nisi totus dies 
 accipiatur adiuncto die inlucescente dominico, non possunt 
 esse tres dies et tres noctes, quibus se in corde terrae praedixit 
 futurum. legitimos autem numeros dicit, quos eminentius 
 diuina scriptura commendat, sicut septenarium uel denarium 
 uel duodenarium et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi

 2 cf. Apoc. 21, 1 16 Luo. 9, 28 19 Matth. 17, 1 sq. et 
 Marc. 9, 2 26 cf. Matth. 12, 40 

 1 possunt V: poBsint Gt P possit G1 8 poterunt GIp: potnerunt 
 GXV 6 tychonius GP 16 diei] dici P 17 did, quo] 
 diei quod P 20 compotasse V 23 toto V: tota P 25 adiuncto 
 Y: adiuncto scilicet GP die inlucescente GP* V: diem lucescente P 
 26 tres dies et G pi V: om . P* 27 legitimus P numerus P; 
 
 
 libenter agnoscunt. plerumque enim numeri huius modi pro 
 uniuerso tempore ponuntur, sicut: septies in die laudabo 
 te, nihil est aliud quam: semper laus eius in ore meo. 
 tantundem ualent et cum multiplicantur siue per denarium, 
 sicut septuaginta et septingenti — unde possunt et septuaginta 
 anni Hieremiae pro uniuerso tempore spiritaliter accipi, quo 
 est apud alienos ecclesia — siue per se ipsos, sicut decem 
 per decem centum sunt et duodecim per duodecim centum 
 XLIIII, quo numero significatur uniuersitas sanctorum in 
 Apocalypsi. unde apparet non solum temporum quaestiones 
 istis numeris esse soluendas, sed latius patere significationes 
 eorum et in multa proserpere. neque enim numerus iste in 
 Apocalypsi ad tempora pertinet, sed ad homines. 
 .Sextam regulam Tyconius "recapitulationem" uocat, in obscuritate 
 scripturarum satis uigilanter inuentam. sic enim dicuntur 
 quaedam, quasi sequantur in ordine temporis uel rerum 
 continuatione narrentur, cum ad propria, quae praetermissa sunt, 
 latenter narratio reuocetur; quod nisi ex hac regula intellegatur, 
 erratur. sicut in Genesi: et plantauit, inquit, 
 dominus deus paradisum in Aedem ad orientem. et 
 posuit ibi hominem, quem formauit. et produxit 
 deus de terra adhuc omne lignum speciosum et 
 bonum in escam, ita uidetur dictum, tamquam id factum 
 sit, posteaquam factum posuit hominem in paradiso, cum 
 breuiter utroque commemorato, id est quod plantauit deus paradisum 
 et posuit ibi hominem, quem formauit, recapitulando 
 redeat et dicat quod praetermiserat, quomodo scilicet paradisus 
 fuerit plantatus, quia produxit deus adhuc de terra 
 omne lignum speciosum et bonum in escam.

 • 2 Pa. 118, 164 3 Ps. 38, 2 6 cf. Hier. 25, 11 10 cf. 
 Apoc. 7, 4 19 Gen. 2, 8 sq. 

 6 ieremiae P 9 XLITTI V: quadraginta et quattuor P 
 15 inaentum (?) V 17 propria F: priora GP praetermissa 
 GP: termissa V 20 aedem V: aeden G eadem (sed a rae., 
 et m in n ras . corr.) P 22 adhuc de terra GP 24 paradyso 
 G 28 quia GP: qua V 
 
 
 denique secutus adiunxit: et lignum uitae in medio paradiso, 
 et lignum scientiae boni et mali. deinde flumen, 
 quo paradisus irrigaretur, diuisum in quattuor principia fluuiorum 
 quattuor explicatur; quod totum pertinet ad institutionem 
 paradisi. quod ubi terminauit, repetiuit illud quod iam dixerat 
 et re uera hoc sequebatur, atque ait: et sumsit dominus 
 deus hominem, quem finxit, et posuit eum in paradiso 
 et cetera. post ista enim facta ibi est positus homo, 
 sicut nunc ordo ipse demonstrat, non post hominem ibi positum 
 facta sunt ista, sicut prius dictum putari potest, nisi recapitulatio 
 illic uigilanter intellegatur, qua reditum est ad ea quae 
 fuerant praetermissa. itemque in eodem libro, cum commemorarentur 
 generationes filiorum Noe, dictum est: hi filii 
 Cham in tribubus suis, secundum linguas suas, in 
 regionibus suis, et gentibus suis. enumeratis quoque 
 filiis Sem dicitur: hi filii Sem in tribubus suis, secun-I 
 dum linguas suas, et in regionibus suis, et in 
 gentibus suis. et adnectitur de omnibus: hae tribus 
 filiorum Noe secundum generationes eorum, secundum 
 gentes eorum. ab his dispersae sunt insulae 
 gentium super terram post diluuium. et erat 
 omnis terra labium unum, et uox una omnibus. hoc 
 itaque quod adiunctum est: et erat omnis terra labium 
 unum, et uox una omnibus, id est una lingua omnium, 
 ita dictum uidetur, tamquam eo iam tempore, quo dispersi 
 fuerant super terram, etiam secundum insulas gentium una 
 fuerit omnibus lingua communis. quod procul dubio repugnat 
 superioribus uerbis, ubi dictum est: in tribubus suis, 
 secundum linguas suas. neque enim dicerentur habuisse

 1 Gen. 2, 9 6 Gen. 2, 15 18 Gen. 10, 20 16 Gen., 
 10, 31 sq. et 11, 1 I 

 1 adiuncxit P paradiso Y: paradysi P 2 scientiae G\' 
 PV: sciendi Gl 9 ipse ordo P 11 reditum est scripti: re-I 
 dictum est GlPV reditur a G* in mg . 13 hi] hii V 15 gentibus 
 Y: in gentibus GP 16 hi] hii F 17 saas et in V: 
 suas in GP 18 tribus GP: tribabus Y 19 Noe] neo V 
 22 hoc itaque — una omnibus] om. P 23 lauium Y 
 
 
 iam linguas suas singulae tribus, quae gentes singulas fecerant, 
 quando erat omnibus una communis. ac per hoc recapitulando 
 adiunctum est: et erat omnis terra labium unum, et 
 uox una omnibus, latenter narratione redeunte, ut diceretur 
 quomodo factum sit, ut ex una omnium lingua fuerint diuisi 
 per multas, et continuo de illa turris aedificatione narratur, 
 ubi haec eis iudicio diuino ingesta est poena superbiae, post 
 quod factum dispersi sunt per terram secundum linguas suas. fit 
 ista recapitulatio etiam obscurius. sicut in euangelio dominus 
 dicit: die, quo exiit Loth a Sodomis, pluit ignem de 
 caelo et perdidit omnes; secundum haec erunt omnes 
 dies filii hominis, quo reuelabitur. in illa hora 
 qui erit in tecto et uasa eius in domo, non descendat 
 tollere illa; et qui in agro, similiter non reuertatur retro. 
 meminerit uxoris Loth. numquid cum dominus 
 fuerit reuelatus, tunc ista seruanda, ne quisquam retro respiciat, 
 id est uitam praeteritam, cui renuntiauit, inquirat, et non 
 potius isto tempore, ut, cum dominus fuerit reuelatus, retributionem 
 pro eis quae quisque seruauit uel contemsit inueniat? 
 et tamen, quia dictum est: in illa hora, tunc putantur ista 
 seruanda, cum fuerit dominus reuelatus, nisi ad intellegendam 
 recapitulationem sensus legentis inuigilet, adiuuante alia scriptura, 
 quae ipsorum apostolorum adhuc tempore clamauit: 
 filii, nouissima hora est. tempus ergo ipsum, quo euangelium 
 praedicatur, quousque dominus reueletur, hora est, in 
 qua oportet ista seruari, quia et ipsa reuelatio domini ad 
 eandem horam pertinet, quae die iudicii terminabitur. 
 Septima Tyconii regula est eademque postrema "de diabolo et 
 eius corpore". est enim et ipse caput impiorum, qui sunt eius 
 quodam modo corpus, ituri cum illo in supplicium ignis aeterni,

 10 Luc. 17, 29-32 (Gen. 19, 24) 24 I Io. 2,18 26 cf. Rom. 
 2, 5 et 13, 11 30 cf. Matth. 25, 41 

 1 fecerant (aot erae.) P 2 recapitulandam P 11 erant omnes 
 GPV: erit a 16 ista V: sunt ista P ista sant G seruenda 
 P 17 praeterritam ex pterritS corr . P1 25 quoaique GP: quibusque 
 V 26 qua V: quo P 30 quodam modo GPi quod 
 admodo V supplicium GP: supplicio F ignis aeterni (s aeterni 
 add. m. 2) P 
 
 
 sicut Christus caput ecclesiae, quae est corpus eius, futurum 
 cum illo in regnum et gloriam sempiternam. sicut ergo in 
 prima regula, quam uocat "de domino et eius corpore", uigilandum 
 est, ut intellegatur, cum de una eademque persona scriptura 
 loquitur, quid conueniat corpori, quid capiti: ita et in ista 
 nouissima aliquando in diabolum dicitur, quod non in ipso, 
 sed potius in eius corpore possit agnosci, quod habet non 
 solum in eis qui manifestissime foris sunt, sed in eis etiam 
 qui, cum ad ipsum pertineant, tamen ad tempus miscentur 
 ecclesiae, donec unusquisque de hac uita exeat uel a frumento 
 palea uentilabro ultimo separetur. quod enim scriptum 
 est apud Esaiam: quomodo de caelo cecidit Lucifer 
 mane oriens et cetera, quae sub figura regis Babyloniae de 
 eadem persona uel ad eandem personam dicta sunt, in ipsa 
 contextione sermonis de diabolo utique intelleguntur, et tamen 
 quod ibi dictum est: contritus est in terra qui mittit 
 ad omnes gentes, non totum ipsi capiti congruit. nam 
 etsi mittit ad omnes gentes diabolus angelos suos, tamen 
 in terra corpus eius, non ipse conteritur, nisi quia ipse est in 
 corpore suo, quod contritum fit puluis, quem proiciat uentus. 
 a facie terrae. 
 Hae autem omnes regulae excepta una, quae uocatur "de 
 promissis. et lege", aliud ex alio faciunt intellegi, quod est 
 proprium tropicae locutionis, quae latius patet, quam ut pos-j 
 sit, ut mihi uidetur, ab aliquo uniuersa comprehendi. nam 
 ubicumque uelut aliud dicitur, ut aliud intellegatur, etsi nomen 
 ipsius tropi in loquendi arte non inuenitur, tropica locutio est. 
 quae cum fit, ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus; 
 cum uero, ubi non solet, laboratur, ut intellegatur, ab aliis 
 magis, ab aliis minus, sicut magis minusue dona dei sunt in

 1 cf. Eph. 1, 22 11 cf. Luc. 3, 17 12 Ei. 14, 12 II 
 20 cf. Ps. 1, 4 

 1 quae V- quod P 2 regnum V (m . 1 et 2): regno GP 
 gloria sempiterna GP 5 corpori F: capiti GP capiti F: 
 corpori GP 12 quomodo PV: quomodo enim G cecidit de 
 caelo GP 14 eandem GP: eadem V (m. 1 et 2) 20 proiciat 
 p. Y: proicit P1 
 
 
 ingeniis hominum uel adiutoria tribuuntur. proinde sicut in 
 uerbis propriis, de quibus superius disputauimus, ubi res ut 
 dicuntur intellegendae sunt, sic in translatis, quae faciunt 
 tropicas locutiones, ubi aliud ex alio intellegendum est, de 
 quibus huc usque, quantum uisum est, satis egimus, non 
 solum admonendi sunt studiosi uenerabilium litterarum, ut in 
 scripturis sanctis genera locutionum sciant et quomodo apud 
 eas dici aliquid soleat uigilanter aduertant memoriterque retineant, 
 uerum etiam, quod est praecipuum et maxime necessarium, 
 orent, ut intellegant. in eis quippe litteris, quarum studiosi 
 sunt, legunt, quoniam dominus dat sapientiam et 
 a facie eius procedit scientia et intellectus, a quo 
 ipsum et studium, si pietate praeditum est, acceperunt. 
 CCLXXV. DE EO QVOD AIT APOSTOLVS: ABSORPTA EST MORS IN VICTORIAM. EX LIBRO QVAESTIONVM OCTOGINTA QVATTVOE. Quaeri solet, quid sit: tunc fiet illud quod scriptum 
 est: absorpta est mors in uictoriam. ubi est, mors, 
 contentio tua? ubi eat, mors, aculeus tuus ? aculeus 
 autem mortis peccatum, uirtus autem peccati lex. 
 mortem significari arbitror hoc loco carnalem consuetudinem, 
 quae resistit bonae uoluntati delectatione temporalium fruendorum. 
 non enim diceretur: ubi est contentio tua? si 
 non restitisset et repugnasset. ipsius contentio etiam illo loco 
 describitur: caro concupiscit aduersus spiritum, spiritus 
 aduersus carnem; haec enim inuicem sibi

 11 Pron. 2, 6 15 (et 17) I Cor. 15, 54 sq. 25 Gal. 5, 17 

 3 tnuoslatis Qi transactis PV 8 aliquid V: aliqui P 
 soleant P 12 * facie (a add. m. S) P procedit V: om. G P 
 13 ipsum et V: et ipsum GP 14 cap . CCXC P CCXCII Qv 
 15 (et 18) absorta QV 16 aictoriam PV: nictoria G octoginta 
 quattuor GV: octogesimum P 18 uictoria G 21 signjticare 
 P hoc] ho P 
 
 
 resistunt, ut non quae uultis faciatis. fit ergo per 
 sanctificationem perfectam, ut omnis carnalis appetitus spiritui 
 nostro inluminato et uiuificato, id est uoluntati, subiciatur. et 
 sicut nunc uidemus multis puerilibus delectationibus nos 
 carere, quae nos pueros, si denegarentur, acerrime cruciabant: 
 ita credendum est de omni carnali delectatione futurum esse, 
 cum perfecta sanctitas totum hominem reparauerit. nunc autem, 
 quamdiu est in nobis quod resistat bonae uoluntati, auxilio\' 
 dei per bonos homines et bonos angelos indigemus, ut, 
 donec sanetur uulnus nostrum, non ita molestetur, ut perimat 
 etiam bonam uoluntatem. hanc autem mortem peccato meruimus. 
 quod peccatum erat omnino in libero arbitrio, cum in\' 
 paradiso nullus dolor denegatae delectationis bonae uoluntati 
 hominis resistebat, sicuti nunc. uerbi gratia, si quisquam 
 exsistat, quem numquam uenatio delectauit, omni modo liber 
 est, utrum uenari uelit an nolit, nec eum cruciat quisquis hoc 
 prohibet; at si ista libertate male usus uenatus fuerit contra 
 prohibentis imperium, paulatim subrepens delectatio mortificat! 
 animam, ut, si se abstinere uelit, sine molestia et angore non 
 possit, cum id ante tota sanitate non ageret. ergo aculeus. 
 mortis peccatum est, quia peccato facta est delectatio,\' 
 quae iam possit resistere uoluntati et cum dolore cohiberi. 
 quam delectationem, quia in defectu est animae deterioris 
 effectae, iure mortem uocauit. uirtus autem peccati lex 
 est, quia multo sceleratius et flagitiosius quae lex prohibet

 1 resistant F: adaeraantnr P 3 uoluntati V: bonae uolunUti 
 G\'P bonae aoluptatis G* 4 multis V: multas P 5 carere PSY: 
 capere P2 9 bonos angelos V: per bonos a. P 10 moleetetur G 
 PV: molestet a 12 omnino V: omni modo GP cum in 
 paradiao GP: om. V 13 paradyao GP denegatae GP: delectataeI 
 V delectationis G3V: delectationi. (a ras.) P dilectionis G1 
 bonae uoluntati] bonae uolnntatis V uoluntati bonae GP 17 uenatuB 
 GP: bene natus V 18 subrepens PV: subripiens G \' 
 delectatio GP: delectatione V 20 aculeum V 22 cohibere 
 P1 23 in defectu GP: inde factum V est animae] animae"", 
 (est add. m. 2) P 24 uocauit (uit a m. 2 tn ras. P) PF: uocamus 
 G 
 
 
 committuntur, quam si nulla lege prohiberentur. tunc itaque 
 absorpta erit mors in uictoriam, cum per sanctificationem in 
 omni hominis parte perfecta delectatione spiritalium delectatio 
 carnalis subruitur.