Situs urbis Hierusalem paene in orbem circumactus non paruo murorum ambitu adsurgit, quo etiam montem Sion quondam uicinum intra se recipit, qui a meridie positus pro arce urbi supereminet. Et maior pars ciuitatis infra montem iacet in planitie humilioris collis sita. Post passionem quippe Domini a Tito imperatore destructa, sed ab Helio Adriano Caesare, a quo etiam nunc Helia uocatur, instaurata multoque amplior effecta est. Unde est, quod, cum Dominus extra portas urbis passus sepultusque sit, modo loca passionis et resurrectionis illius intra eiusdem moenia cernuntur. Cuius in magno 13 Eucher. p. 125, 11 19 Eucher. p. 125, 7 23 Adamn. p. 224, 6 3 in quod M 4 lucustis M mel AM de fonte PY 5 sychem V 6 tyberiade A tyberiate V nazaret A de ante locis om. AV 7 ibidem otn. A sanctis om. V 8 taborPF 10 nylo V 11 constantinopolim V 12 Eiplic capitula. Incipit ipse libellus de locis scs feliciter M Expli. ciunt capit. Incipit liber de locis sanctis PV Eipliciunt cap. Item ipse liber A 13 Hierira M ierhn A ierusalem PV 14 in margine rubris litteris: Eucherio A 15 morum A in montem M syon PY 16 recepit M 17 arce] parte P nrbis AM urbiė. Et maior Y in margine eucheP M 18 planicie AM planitia P collis om. M quippej itaque PV 20 caesare om. M 23 cernantur A murorum ambitu LXXXIIII turres, portae uero sex uisuntur: Prima porta Dauid ad occidentem montis Sion, secunda porta uillae fullonis, tertia porta sancti Stephani, quarta porta Beniamin, quinta portula, id est paruula porta (ab hac. per gradus ad uallem Iosaphat descenditur), sexta porta Thecuitis. Celebriores tamen ex his sunt tres exitus portarum, unus quidem ab occasu, alius a septemtrione, tertius ab oriente. A meridie autem aquilonale montis Sion supercilium supereminet ciuitati et ea pars murorum cum interpositis turribus nullas habere portas comprobatur, id est a supra scripta Dauid porta, usque ad eam eiusdem montis Sion frontem, quae praerupta rupe orientalem respicit plagam. Situs quippe ipsius urbis a supercilio aquilonali montis Sion incipiens ita est molli cliuo dispositus usque ad humiliora aquilonalium orientaliumque loca murorum, ut pluuia ibidem decidens nequaquam stet, sed instar fluuiorum per orientales defluens portas cunctis secum platearum sordibus raptis in ualle Iosaphat torrentem Cedron augeat.

Ingressis ergo a septemtrionali parte urbem primum de locis sanctis pro conditione platearum diuertendum est ad ecclesiam Constantinianam, quae Martyrium appellatur. Hanc Constantinus imperator, eo quod ibi crux Domini ab Helena matre reperta sit, magnifico et regio cultu construxit. Dehinc 6 Eucher. p. 126, 5 20 Eucher. p. 126, 6 22 cf. etiam Adamn. p. 234, 1 1 uisuntur] insunt A 2 syon sic semper PV porta. 44 uille I fulonis P 4 portula] porta M 5 iosaphath A thecuites M tecuitis PY 6 exitus uiarum portarum, sed uiarum eadem manu deleto V . 7 tercius A 8 aquilonali A 9 ea pars] capars P 10 scripta] dicta PY cf. Adamn. p. 224, 19 13 aquilonali in rasura positum V aquilonalis M 14 cliuo] diuo P 15 loca om. PY 16 pluuiorum A 19 eucherio P EVCHERIO V euch A in margine 21 sanctis om. A 22 §cclesiam AP martyrum A 24 a uocabulo Dehinc noua periodus incipit PV in margine ARCVLES P ARCVLFS Y ab occasu Golgothana uidetur ecclesia, in qua etiam rupis apparet illa, quae quondam ipsam adfixo Domini corpore crucem pertulit, argenteam modo pergrandem sustinens crucem, pendente magna desuper aerea rota cum lampadibus. Infra ipsum uero locum dominicae crucis excisa in petra crypta est, in qua super altare pro defunctis honoratis sacrificium solet offerri, positis interim in platea corporibus. Huius quoque ad occasum ecclesiae Anastasis, hoc est resurrectionis dominicae, rotunda ecclesia tribus cincta parietibus duodecim columnis sustentatur, inter parietes singulos latum habens spatium uiae, quae tria altaria in tribus locis parietis medii continet, hoc est australi, aquilonali et occidentali. Haec bis quaternas portas, id est introitus, per tres e regione parietes habet, e quibus quattuor ad uulturnum et quattuor ad eurum spectant. Huius in medio monumentum Domini rotundum petra excisum est, cuius culmen intrinsecus stans homo manu contingere potest, ab oriente habens introitum, cui lapis ille magnus adpositus est, quod intrinsecus ferramentorum uestigia usque in praesens ostendit. Nam extrinsecus usque ad culminis summitatem totum marmore tectum est; summum uero culmen auro ornatum auream magnam gestat crucem. In huius ergo monumenti aquilonali parte sepulchrum Domini in eadem petra excisum longitudinis VII pedum, trium mensura palmorum pauimento altius eminet, introitum habens a latere meridiano, ubi die noctuque XII lampades ardent, quattuor intra sepulchrum, octo supra in margine dextro. Lapis, qui ad hostium monumenti positus erat, nunc fissus est, cuius pars minor quadratum altare ante hostium nihilominus eiusdem monumenti , 7 Adamn. p. 227, 16 2 afixo A 3 sustenens ////cruce erasum uidetur ns P 4 desuper magna P ipsius A 5 cripta AMV scripta P 6 sacrifitia solent A 8 licasa P ecclesiae om. A inastasis P 9 rotunda M 12 id est A 14 et quattuor ad uulturnum (sed erasum) et quattuor ad eurum M 15 in om. P medium A 18 feramentorum P 20 tectum] tactum M 22 turuuli A aquilonea A parte] porteitf 23 palmarum A 25int<?ritf 26 ostium A 28 nichilominus A nihil ominus M nichil hominus P stat, maior uero in orientali eiusdem ecclesiae loco quadrangulum aliud altare sub linteaminibus extat. Color autem eiusdem monumenti et sepulchri albo et rubicundo permixtus uidetur. A dextera autem parte huic ecclesiae cohaeret beatae dei genetricis ecclesia quadrangula. In platea, quae Martyrium et Golgotha continuat, exedra est, in qua calix Domini scriniolo reconditus per operculi foramen tangi solet et osculari; qui argenteus calix duas hinc et inde habens ansulas sextarii Gallici mensuram capit, in quo est et illa spongia dominici potus ministra. In loco autem illo, quo Abraham altare ad immolandum filium construxit, mensa est lignea non parua, in qua pauperum elemosinae solent a populo deferri. Sed singula, quae dixi, ut manifestius agnosceres, etiam prae oculis depingere curaui.

Figura ecclesiarum.

Lancea militis inserta habetur in cruce lignea in porticu Martyrii, cuius hastile in duas intercisum partes a tota ueneratur ciuitate.

Haec quidem omnia, quae commemorauimus, sancta loca extra montem Sion posita cernuntur, quo se ad aquilonem 4 Adamn. p. 233, 2 5 Adamn. p. 234, 20 10 Adamn. p. 234, 6 16 Adamn. p.,235, 11 19 Eucher. p. 126, 15 .3 post monumenti rasura trium litterarum P 4 ad dexteram autem partem PV ad dextera autem parte A a dextera autem parte M et Adamn. 5 martirium P martirum A 6 in om. P scriniola M n 8 argentea omisso calix A habeas ansulaa A ansulas habens PV habens ansulas M 9 ca≡�lici P 10 post ministra in codice M novem lineae uacant. Sequitur continuo u. 16-20: Lancea militis-extra montem, deinceps u. 10-14: In loco autem illo—depingere curaui. Sion posita cernuntur (u. 20) et q. s., uerbis, quae sunt: In loco-curaui male inter extra montem et Sion posita cernuntur interpositis in quo A habra hft P 12 Sed singula-curaui lineola rubra perducta deleuit A 13 cognosceres V cognoscS P prae oculis de oculis pingere, sed altero oculis eraso M in margine Euch A figura deest AM, codices PV similem figuram exhibent atque Arculfus 17 astile A 19 in margine EVCHERIVS PV 20 si ñ M XXXVIin Itin. Hlerosol. 20 deficiens loci tumor porrexit. In inferiore uero parte urbis, ubi templum in uicinia muri ab oriente locatum ipsique urbi transitu peruio ponte mediante fuerat coniunctum, nunc ibi Saraceni quadratam domum subrectis tabulis et magnis trabibus super quasdam ruinarum reliquias uili opere construentes oratione frequentant, quae tria milia hominum capere uidetur. Paucae illic cisternae in usum aquarum ostenduntur.

In uicinia templi Bethsaida piscina gemino insignis lacu apparet, quorum alter hibernis plerumque impletur imbribus, alter rubris est discolor aquis. Ab ea fronte montis Sion, quae praerupta rupe orientalem plagam spectat, intra muros atque in radicibus collis fons Siloe prorumpit, qui alternante quidem aquarum accessu in meridiem fluit, id est non iugibus aquis, sed in certis horis diebusque ebullit et per terrarum concaua et antra saxi durissimi cum magno sonitu uenire consueuit.

In suprema montis Sion planitie monachorum cellulae frequentes ecclesiam magnam circumdant illic, ut perhibent, ab apostolis fundatam, eo quod ibi spiritum sanctum acceperint ibique sancta Maria obierit, in qua etiam locus cenae Domini uenerabilis ostenditur. Sed et columna marmorea in medio stat ecclesiae, cui adhaerens Dominus flagellatus est. Huius ergo ecclesiae talis dicitur esse figura. 1 Adamn. p. 226, 16 7 Eucher. p. 126, 20 8 Eucher. p. 127, 8 10 Eucher. p. 127, 6 16 Eucher. p. 125, 17 20 Adamn. p. 243, 18 1 in codice P fol. 137 lin. 4 desinit cum defi; quae hic desiderawtur: ciens loci tumor porrexit supra in spatio uacuo lineae post uerba: ueneratur ciuitate ascripta sunt inferiori V 2 uicina PV, cf. Adamn. p. 226,17PY ante uerba ab oriente in margine exstat ARCVLFVS PV 5 quosdam A constituentes PV 7 ante: Paucae in margine EYCHE- RIVS PY encher M ostendunt A 8 in uicinia/////templi PY bethaida A 9 ybernis PV 11 expectat M spectant A 12 fons om. A syloe PV quidam A 15 antra] antea P cum magno a sonitu om. PV 16 supprema APV sup M planitiae M 18 accepernnt A 19 cena A 20 ostendatur PV columpna V stat om. A 21 est add. 2. m. P ergo om. M

Figura ecclesiae.

Hic monstratur petra, super quam lapidatus est sanctus protomartyr Stephanus extra ciuitatem. In medio autem Hierusalem, ubi cruce Domini superposita mortuus reuixit, columna celsa stat, quae aestiuo solstitio umbram non facit. Unde putant ibi mediam esse terram et historice dictum: Deus autem, rex noster, ante saecula operatus est salutem medio terrae. Qua ductus opinione et Victorinus Pictabionensis antistes ecclesiae de Golgotha scribens ita inchoat: Est locus, ex omni medium quem credimus orbe; Golgotha Iudaei patrio cognomine dicunt.

Portam Dauid egredientibus pons occurrit in austrum per uallem directus, ad cuius medietatem ab occasu ludas se suspendisse narratur. Nam et ficus magna ibi ac uetustissima stat, iuxta quod Iuuencus ait: Informem rapuit ficus de uertice mortem. Porro Acheldemach ad australem plagam montis Sion peregrinos et ignobiles mortuos hodie quoque alios terra tegit, alios inhumatos putrefacit.

Sudarium capitis Domini post resurrectionem eius mox christianissimus quidam Iudaeus furatus usque ad obitum 3 Adamn. p. 239, 10 6 Psalm. 73, 12 10 cf. Migne. Patrol. lat. V p. 294 13 Adamn. p. 242, 16 17 Inuencns IV 631 18 Adamn. p. 243, 19 21 Adamn. p. 235, 17 2 in margine II M 3 autem om. A 4 superpositus A resurrexit PV reuiiit AM et Arculfus p. 239, 11. 15 6 quidam putant A historiae M historicg A hystorice P V 8 uictorius AMPV 9 pictauensis M 12 acheldema AM achel de mach P est om. M 13 fons AM cf. Adamn. p. 242, 18 BrZ australem A 15 Nam ficus P ibi om. PV et uetustisaima A auaussimaM 17 informe A montem M, cf Adamn.p. 243,4 YBr 18 acheldema AM acheldemach P 19 homines ante mortuos expunxitM quoque] quosque A tegit terra A 21 maiori PY 22 confecto] contextum M cf. Adamn. p. 239, 2. 4 23 resurrectione mei; M 20* diuitiis sibi affluentibus habuit. Qui moriturus interrogat filios. qui Domini sudarium, qui ceteras patris uelit accipere diuitias. Maior thesauros rerum, minor elegit sudarium, et mox illi decrescunt usque ad paupertatem, fratri autem cum fide crescunt et opes. Usque ad quintam ergo generationem fideles tenuere. Hinc ad impios perueniens diuitias tantum auxit ut Iudaeis, et hoc multo tempore, donec post longa litigia, quibus christiani Iudaei se Christi, infideles uero se patrum suorum adfirmabant heredes, Mauuias Sarracenorum rex, qui nostra aetate fuit, iudex postulatur. Qui accensa grandi pyra Christum iudicem precatur, qui hoc pro suorum salute super caput habere dignaretur. Missum ergo in igne sudarium ueloci raptu aufugiens euolat et in summo aere diutissime quasi ludendo uolucritans, ad ultimum cunctis utrimque intuentibus se leuiter in cuiusdam de christianis sinu deposuit. Quod mane mox totus populus summa ueneratione salutabat et osculabatur: habebat autem longitudinis octo pedes.

Aliud quoque aliquanto maius linteum in ecclesia ueneratur. quod fertur a sancta Maria contextum, XII apostolorum et ipsius Domini continens imagines, uno latere rubro et altero uiridi.

Circa Hierosolimam aspera ac montuosa cernuntur loca. Hinc quoque septemtrionem uersus usque ad Arimathiam terra 18 Adamo. p. 239, 3 24 Adamn. p. 245, 7 Eucher. p. 127, 13 1 interrogauit PV filios suos A 2 quis A quis A patres. sed corr. 1. m. V 3 post maior add. uero PV sudarium elegit A illi priori PV illi thesauros eligenti A 4 decrescunt omnia A fratri autem iuniori PV 5 et om. A ergo] eius PV 6 tantam PV io ut deis corr. 1. m. P 8 iudaei fideles A 9 affirmabant PV maa- uius A mai uuas M mauuras P mauuyas V saracenorum P 10 pyrra M 11 capud A 12 raptum A 14 utrisque PY 15 sina Pl 17 habet A 18 aliqua to corr. 1. m. V 19 XII PV 22 hierasalem M ierusalem APV 24 circum hierosolimam AM ierosolimani P 0 ierusolimam V aspera om. A petrosa et aspera per interualla monstratur, ualles quoque spinosae usque ad Thamnicam regionem patentes. Ad Caesaream uero Palaestinae ab Helia quamuis aliqua repperiantur angusta et breuia aspera loca, praecipue tamen planities camporum interpositis oliuetis. Distant autem LXXV milibus passuum. Longitudo uero terrae repromissionis a Dan usque Bersabee tenditur spatio CLXV milium, ab Ioppe usque Bethleem XLVI milibus.

Iuxta murum templi uel Hierusalem ab oriente Gehennon occurrit, quae est uallis Iosaphat a septemtrionali plaga in austrum porrecta, per quam torrens Cedron, si quando pluuiarum aquam reccipit, decurrit. Haec uallis et parua campi planities inrigua et nemorosa plenaque deliciis locum in se quondam Baalim sacrum habuit. In hac turris est regis Iosaphat, sepulchrum eius continens, cuius ad dexteram de rupe montis Oliueti excisa et separata domus duo cauata habet sepulchra, hoc est Symeonis senis et Ioseph sanctae Mariae sponsi. In eadem ualle sanctae Mariae rotunda est ecclesia, lapideo tabulato discreta, cuius in superioribus quattuor altaria, in inferioribus unum habetur in orientali plaga, et ad eius dexteram monumentum uacuum, in quo sancta Maria aliquandiu pausasse dicitur, sed a quo uel quando sit ablata, nescitur. Hanc intrantes uident ad dexteram insertam parieti petram, in 5 Hieron. ep. ad Dardanum 7 Eucher. p. 129, 8. 18 9 Adamn. p. 246, 5 Eucher. p. 127, 9 Hieron. Onom. ed. Lagarde p. 128, 9 12 cf. Eucher. in Reg. IV c. 31 14 Adamn. p. 241, 6 18 Adamn. p. 241, 3 20 Adamn. p. 240, 12 1 et interualla M 2 tamnicam M thanicam A cesariam A 3 aliqua V rellperiantur littera p erasa P 4 pcipue AP planitiaes M caporum P 5 in margine adscriptum est IERONIMVS V hieronim\' A 7 usque ad bahleaem M bethlehem PV bethleem A; sic etiam scribitur histor. eccl. gentis Anglorum V 16 in codice Caniabrigiensi Baedae fere aequali 11 cedrom P 13 planitips M irrigua PV plenaque] planeque M 14 baali M bahalim P 16 seperata M 17 hoc est] id A simeonie A iosapha sca M 21 aliquamdiu A 22 a quo] a quibus A 23 inserta in parieti M qua Dominus nocte, qua tradebatur, orauit, uestigiis genuum quasi cera molli inpressis.