Quanto igitur zelo accensus est libri huius quem misistis conditor aduersus eos qui peccatis suis patrocinium de natura humanae infirmitatis perquirunt, tanto et multo ardentiore zelo nos oportet accendi, ne euacuetur crux Christi. euacuatur autem, si aliquo modo praeter illius sacramentum ad iustitiam uitamque aeternam perueniri posse dicatur: quod in libro isto agitur, nolo dicere ab sciente, ne illum, qui eum scripsit, ne Christianum quidem habendum iudicem, sed, quod magis credo, a nesciente, magnis sane. uiribus, sed eas sanas uolo, non quales phrenetici habere consuerunt.

Nam prius distinguit, aliud esse quaerere, an possit aliquid esse, quod ad solam possibilitatem pertinet, aliud, utrumne sit. hanc distinctionem ueram esse nemo ambigit: consequens enim est, ut, quod est, esse potuerit, non est autem consequens, ut, quod esse potest, etiam sit. quia enim Dominus Lazarum suscitauit, sine dubio potuit; quia. uero Iudam non suscitauit; numquid dicendum est: non potuit? potuit ergo; sed noluit; nam si uoluisset, etiam hoc eadem potestate fecisset, quia et Filius, quos uult uiuificat. sed hac distinctione uera atque manifesta quo tendat et quid efficere conetur, aduertite. nos, inquit, de sola . possibilitate tractamus; de qua nisi quid certum constiterit, transgredi ad aliud grauissimum esse atque extra ordinem dicimus. hoc uersat multis modis et sermone diuturno, ne quis eum aliud quam de non AVCTORES 18 Ioh. 5, 21 <. 1 zelo] ΣΥΦΧΨa maiore zelo v 4 ne. (erasa c) X 5 preter Z pref (i. e. preter) minor. litteris in ras. f propter T 6 peruenire ΣΥΦΧ 7 sciente. (eras. m) X ||ne illum om. ΨΙΙ inter illum et qui m marg. insertum laudare uidear. X. || scripsit om. ΣΥ ΦΧΨ yddidit in marg. (post qui eu supra uersim nota. posita, sed deinde erasa est) Σ2 8 quod] ΣΦΧ, 9 (ex a) quidem ΥΨcfsh || a om. E 9 frenetici ΣΥΦΧ II consueaerunt cfsh : 12 utrum nescit ΥΦ*X 13 eese] est ee (sed eet del. m. 1 ut uid.) Σ 17 n quid (i. e. nunqaid) X nunquid Ψ 21 de sola om. X II quid] quod T 23 diximus Ψ ducimus cfsh m marg., recepit (cwm a) g 24 et] ex ΣΥΦΧ 43* peccandi possibilitate quaerere existimet. unde inter multa, quibus id agit, etiam hoc dicit: idem iterum repeto: ego dico posse esse hominem sine peccato. tu quid dicis? non posse esse hominem sine peccato? neque ego dico, inquit, hominem esse sine peccato neque tu dicis non esse hominem sine peccato: de posse et non posse, non de esse et non esse contendimus. deinde nonnulla eorum, quae aduersus eos de scripturis proferri solent, ad istam quaestionem non pertinere, in qua quaeritur, possitne an non possit homo esse sine peccato, ita commemorat: nam \'nullus\', inquit, \'mundus est a sorde\' et \'non est homo, qui non peccet\', et non est iustus in terra\' et \'non est, qui faciat bonum\', et cetera his similia, inquit, ad non esse, non ad non posse proficiunt. huiusmodi enim exemplis ostenditur, quales homines quidam tempore aliquo fuerint, non quod aliud esse non potuerint: unde et iure inueniuntur esse culpabiles. nam si idcirco tales fuerunt, quia aliud esse non potuerunt culpa carent.

Videte quid dixerit. ego autem dico, paruulum natum in eo loco, ubi ei non potuit per Christi baptismum subueniri morte praeuento, idcirco talem fuisse , id est sine lauacro regenerationis exisse, quia esse aliud non potuit. absoluat ergo eum et aperiat ei contra sententiam Domini regnum caelorum. sed non eum AVCTORES 10 nullus—11 sorde Iob 14, 4 sec. LXX11 non est -12 peccet Reg. 3, 8, 48 12 non est instus in terra Ecclesiastes 7, 21 || non —13 bonum Psalm. 13, 1 24 Iohannes ew. 3, 5 1 peccadi T 2 etiam (i m ras. m. ut nid. 2, ex c ?) X || idem om. E 8 quid (d s. a.) X 4 haec neque age—6 peecato m. t)- 5 inquid T 8 eMj V* not ZfNX II istam] Σ2Φ2Ψv essiam Σ1Υ ΦΧ1 9 queritur Σ|| m non] aa Σa 10 itu] a lam codices et v 18 haec similia—14 huig modi in rasure breuiore Ψ H non esse] non esse non ad non eMe ΥΦ* 18 potueruntΥ1ΧΨ17 iccirco Ψ 20 uidete quid] uide et quid ΣΥΦΧΨ uide etqnM (ut sit proeoquid) X 21 ei non] enim T ei E n christi om. cefsh I praeunento] ΧΥ preuento ΥΦ praeuentam Σv, o 22 Idcirco (c alt. 8. s.) X iocirce 9 absoluit apostolus, qui ait : per unum hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt. recte ergo ea damnatione, quae per uniuersam massam currit, non admittitur in regnum caelorum, quamuis Christianus non solum non fuerit sed nec esse potuerit.

Sed non damnatur, inquiunt, quia, in Adam peccasse omnes, non propter peccatum nascendi origine adtractum sed propter imitationem dictum est. si ergo ideo dicitur Adam auctor hominum, qui subsecuti sunt, peccatorum, quia primus peccator in omnibus fuit: cur non potius Abel, quam Christus, ponitur caput hominum iustorum, quia primus in omnibus iustus fuit? sed de infante non loquor. iuuenis uel senex in ea regione defunctus est, ubi non potuit Christi nomen audiri; potuit fieri iustus per naturam et liberum arbitrium, an non potuit? si potuisse dicunt, ecce quod est crucem Christi euacuare, sine illa quemquam per naturalem legem et uoluntatis arbitrium iustificari posse contendere. dicamus et hic: ergo Christus gratis mortuus est. hoc enim omnes possent, etiam ei mortuus ille non esset, et, si iniusti essent, quia uellent, essent, non quia iusti esse non possent. si autem sine Christi gratia iustificari omnino non potuit, etiam istum si audet absoluat secundum uerba AVCTORES 1 Rom. 6, 12 16 crucem — eoacnare Corinth. 1, 1, 17 18 Galat. 2, 21 1 absoluit (i ex a corr.) V 8 pertransit ΥΨ transiit X 4 dampnatione ΣΥ 6 s;* (post s; rasura et ipsum in rasura) 9 7 dampuatur ΣΥ 9 attractum ΣΥ || ∗∗imi∗tationem V 10 hominum] ΣΥΦΧΨ omnium v a 11 peccator in omnibus] ΣΥΦΧ in omnibus peccator Ψ in hominibus peccator v peooator in hominibus a || fuitj suis Z M earj Quur 9X || qui (cum rasura supra qi) X 12 hominù in ras. breuiore Ψ || omnibus] ΣΥΦΧΨ hominibue v a 13 iustus fuit] ΣΥΦΧΨa fuit iustns v 14 audiri] ΣΥΦΧΨ audire v a 16 fleri iustus per uaturam] iustus per naturam fieri X || iwtoe Φa 16 christi crucem X || sine) ΥΦΧa si aine ΣΨ cfsh, scilicet sine coni. h H illam T 17 quamquam Σ1ΥΦ1 U uoluntate Υ1 18 christus om. ΣΥΦΧΨ 90 iniusti] g (ex a) iusti ΣΥΦ ΧΨv 22 etiam om. Ψ || iustum ΦΧsh sua, quia, si idcirco talis fuit, quod aliud esse non potuit, culpa caret.

Sed obicit sibi quasi ab alio dictum et ait: potest quidem esse, sed per Dei gratiam, inquies. deinde uelut respondendo subiungit: ago humanitati tuae gratias, quod assertionem meam, quam dudum obpugnabas, non modo non obpugnare aut confiteri solum contentus non es, uerum etiam non refugis conprobare. nam dicere \'potest quidem, sed per illum aut per illud\' quid aliud est, quam non. solum consentire quod posset esse, uerum etiam quomodo uel qualiter posset, ostendere? nullus itaque magis alicuius rei possibilitatem adprobat, quam qui eius etiam qualitatem fatetur; quia nec absque re esse qualitas potest. his dictis iterum sibi obicit: sed tu, inquies, hoc in loco Dei gratiam, quandoquidem eam non commemoras, uideris abnuere. deinde respondet: egone abnuo, qui rem confitendo confitear necesse est et per quod effici res potest; an tu, qui rem negando et quicquid illud est per quod res efficitur procul dubio negas? oblitus est, iam se illi respondere, qui rem non negat, cuius obiectionem paulo ante proposuerat dicentis: potest quidem esse, sed per Dei gratiam\'. quomodo ergo illam, pro qua iste multum laborat, 1 quia] qua Φ1 || ei om. Ψ cfsh || iccirc*F || alius Ψ cfsh; cf. p. 676, 18 2 caret] ΣΥΦΧΨ caruit va 3 ab alio] Wo ad aliud ΣΥΦΧ || et] est Et Υ esse et Ψ 4 inquies om. Ψ cfsh U uelui T 6 oppngnabus W 7 oppugnare Ψ H aut] ΣΥΦΧΨ aut non cfsh || contemptus X 8 comprobare Ψ 9 sed om. Σ1 ae ΥΦa || per illud] per illi £ illud g (ex a) 11 possit g {ex a) || possit g (ex a) 19 alicuius] g (ex a) alia Ψ cfsh aliud ΣΥΦΧ 18 approbat V probat g (ex a) || qui om. ΣΥΦa 14 esse qualitas] ΣΥΦΧa qualitas esse Ψv || his] hic Σ1Υ 15 obiecit F 17 respondit ΣΥΦΧΨ || egone] egome Σ1Υ 18 confitear] 2* conflteor ΥΦΧΨ confiteor conflteor Σ1 || est etf g (es a) est ΣΥΦΧ esse Ψ || res efflci g (ex a) 19 negango sic T 21 respondere illi T || non om. ΣΥΦΧΨ 22 sed om. ΣΥΦΧΨ 23 gratiam dei g (ex a) possibilitatem negat, qui ei iam dicit \'potest esse per Dei gratiam ?\' uerumtamen quia isto dimisso, qui rem iam confitetur, agit adhuc aduersus eos, qui negant esse possibile hominem esse sine peccato, quid ad nos? contra quos uult agat, dum tamen hoc confiteatur, quod impietate sceleratissima negatur, sine gratia Dei hominem sine peccato esse non posse. dicit ergo: siue per gratiam siue per adiutorium siue per misericordiam, et quicquid illud est per quod esse homo absque peccato potest, confitetur, quisquis rem ipsam fatetur. \'

Fateor dilectioni uestrae, cum ista legerem, laetitia repente perfusus sum, quod Dei gratiam non negaret, per quam solam homo iustificari potest: hoc enim in disputationibus talium maxime detestor et horreo. sed pergens legere cetera, primo ex datis similitudinibus coepi habere suspectum. ait enim: nunc si dixero, \'homo disputare potest, auis uolare, lepus currere\', et non etiam per quae haec effici possunt commemorauero, id est linguam alas pedes: num ego officiorum qualitates negaui, qui officia ipsa confessus sum? uidetur certe, haec eum commemorasse, quae natura ualent: creata sunt enim haec membra huiusmodi naturis, lingua alae pedes. non tale aliquid posuit, quale de gratia intellegi uolumus, sine qua homo non iustificatur: ubi de sanandis, non de instituendis naturis agitur. hinc iam ego sollicitus coepi legere cetera et me non falso conperi suspicatum. 1 ei iam] g (ex a) etiam ΣΥΦΧΨ cfsh || esse] ee in rasura m. 1 vel 2 ex ∗∗è 2 || per] sed per v a 2 Veruntamen ΧΨ 3 negat- 2 || homine T 6 êe∗ (erasa t ?) Ψ 10 letitia Φ || repetente ΣΦΧ 13 detestor (e altera ex o facta) 9 14 coephi ΥΦΧar cepi XprΨ || abere X4 || nunc] nam g (ex o) 16 possnnt] ΣΨ, g (ex a) possent NX possint cfsh 17 id est] sic I d 6 X Id + s || num] nunc ΥΨ 18 qui] quia X 19 sum om. 2 21 pedis T 22 sanandis] v a ornandis Σ ordinandis ΥΦΧΨ 23 ego] ergo g (ex a) || cepi XV || legere] Σ g a legere et ΥΦΧΨ cfsh 24 comperi ΣΨ

Quo priusquam ueniam, uidete quid dixerit. cum tractaret quaestionem de differentia peccatorum et obiceret sibi, quod quaedam saepe inruant, non posse cuncta uitari, negauit debere argui ne leui quidem correptione, si uitari omnino non possunt, scripturas utique non aduertens Noui Testamenti, ubi didicimus 1 priusquam] potius quam ΣΥΦΧ 2 questionem Φ || quod quaedam saepe inruant] pro his Augustinus habet: quod quidam dicunt, louia quaedam peccata ipsa multitudine, quod saepe inruant; recepit g 3 irruant ΣΨ U non] non in nec corr. m. ut uid. 2 X || negani X 4 leni (i m ras. m. 2 ex a - I) 2 || correctione X 6 didicimus] ΣΥΦΧ cfsh dicimus V, g (ex o) discimns coni. a