VIIII. An forte et hoc mouet, quomodo dicat Mattheus propterea cum puero Iesu parentes eius isse in Galilaeam, quia metu Archelai ire in Iudaeam noluerunt, cum propterea magis 3 cf. Matth. 2, 22; Lnc. 3, 1 16 cf. Matth. 2, 22 1 eius om. W tetrarca HAE, te thar archa W grecum BRTD2V N AEL, gregum D1 CP 2 a] ut R indictam CPl resonat] sonat Q, finit fragm. alt. W 4 redientem BBT, rediente H.A.E\'LSU, redeuntem V ONM E* ax, redeunte D CPF ϒχψωedd. 5 iudaeura Bl, iudeam B CPF herode om. PY, herodem B 6 ibi] ubi Bl L potuerit l m 7 herodis HAEL tetrarces HI, tetrarchae (-cae E) AELU1, tetrarcha U2 iy.w edd. quiasi B, quia p 8 ipsa sint] ipsa in (in exp. m. 1) B, ipsas in M\\ ipsa sin* EL 9 muta A1E1L 10 iudeam Cx archilaua ClP pilatus BRTD ONM, pilatus qui cet., edd. 11 non] non iam BRT rei] ex Bl agentis BT MQ, agendis HAELU r g, gentes CP 12 fili Bl habebant om. M, habeant Bl 13 tetrarchian CPF, tetrarc*iam E, tetrarciam L erat] fuerat p 14 archilaum C\'P in pr. om. AlEL iudeam CP ElL se] sed Bl 15 intulit AELU orr 16 et om. HAELU T mobet Bl 17 eiussisse in B quia metu] quaetu Bl 18 archilai CI P ire in iudeam B, i in iudaeam B, in iud. ire cet., edd. propteream Bl isse in Galilaeam uideantur, quia ciuitas eorum erat Nazareth Galilaeae, sicut Lucas non tacuit. sed intellegendum est, ubi angelus in somnis in Aegypto dixit ad Ioseph: surge et accipe puerum et matrem eius et uade in terram Israhel, sic intellectum esse primo a Ioseph, ut putaret iussum se esse pergere in Iudaeam — ipsa enim primitus intellegi potuit terra Israhel — porro autem posteaquam conperit illic regnare filium Herodis Archelaum, noluit obicere se illi periculo, cum posset terra Israhel etiam sic intellegi, ut et Galilaea illic deputaretur, quia et ipsam populus Israhel incolebat. quamquam et alio modo solui possit haec quaestio. quia potuit uideri parentibus Christi cum puero, de quo talia per angelica responsa cognouerant, non esse habitandum nisi in Hierusalem, ubi erat templum domini, et propterea redeuntes ex Aegypto illuc eos ituros fuisse et illic habitaturos, nisi Archelai praesentia terrerentur. neque enim diuinitus iubebantur ibi habitare, ut de Archelao quod timebant deberent contemnere.

An et hoc aliquis dicit: quomodo ergo, sicut Lucas narrat, ibant parentes eius per omnes annos pueritiae Christi in Hierusalem, si Archelai timore illuc prohibebantur accedere? hoc mihi dissoluere non esset difficile, nec si aliquis euangelistarum expressisset, quamdiu ibi regnaret Archelaus. fieri enim poterat, ut per diem festum inter tam ingentem turbam 2 cf. Luc. 2, 4 3 Matth. 2, 13 20 cf. Luc. 2, 41 1 ise Bl nazaret B 2 galilea B 5 a] ad Bl 8 herodes Bl M om. D se obicere T 9 possit D C2 et] a BlBT, del. B3, om. B Al 10 ipsa B 11 quaestio om. B 12 parientibus L 13 cognouenmt HAELU, didicerant prael 14 in om. r proptera Bl redeunt ElL 15 et om. B illic] add. eos p habituros B 16 archilai CP, abarchelai B inbebantur] habebantur (ur exp.) M 17 ibi] ubi M archil- CP (et sic saepius infra 21, p. 120, 4 et 7) 19 aliquis hoc HAELSU TK 20 pueritia CP 21 illic IP 22 dissaluere Bl, soluere g express. enang. r expreaisset AELS, add. et M ELU T 23 quandiu B, quando RT regnarit Bl Q latenter ascenderent mox reuersuri, ubi tamen aliis diebus habitare metuerent, ut nec sollemnitate praetermissa essent inreligiosi nec continua mansione conspicui. cum uero etiam de regno Archelai, quam fuerit diuturnum, omnes tacuerint, iste quoque intellectus patet, ut quod Lucas dicit per omnes annos eos ascendere solitos in Hierusalem tunc accipiamus factitatum, cum iam non timeretur Archelaus. quod si Archelai regnum aliquanto diuturnius ulla praeter euangelium prodit historia, cui fides habenda uideatur, illud quod superius dixi suffecerit, quod ita timebant parentes pueri habitationem in Hierusalem, ut tamen propter dei timorem festiuitatem sollemnem non praetermitterent, in qua latere facillime possent. neque enim incredibile est captatis temporibus oportunis uel dierum uel horarum accedere homines ad ea loca, in quibus esse formidant.

XI. Hinc etiam illa soluitur quaestio, si aliquem monet, cum iam sollicitus esset ille maior Herodes perculsus magorum nuntio, quod rex Iudaeorum natus fuisset, quomodo potuerint conpletis diebus purgationis matris eius tuto cum illo ascendere in templum, ut fierent circa eum secundum legem domini quae Lucas commemorat. quis enim non uideat etiam illum unum diem regem multis occupatum latere potuisse? si autem illud ueri simile non uidetur, quod Herodes, qui ualde sollicitus expectabat, quid sibi magi de puero renuntiarent, post 8 cf. Enaeb. Chron. ad a. 2029 16 cf. Matth. 2, 3; 16; Luc. 2, 22 23 cf. Matth. 2, 8 2 metuerunt Bl, metuerant M sollemnitatem Olp 8 inregioai Bts1, inrelegiosi L etiam] iam g 4 omnes tacuerint quam fuerat diuturnum p omnis ClPF1 tacuerunt CP r 6 eos om. B accipiatur r 7 factitantum B1 si om. B 8 aliquantum g nulla g bistoria prodit r a el 9 adhibenda g 10 safficerit B3 PFl ON HL, suffeceret Cs, sufficeret B TD V M r, sufficiat r 13 incrediuile Bl cap I tis Bl, eaptiaitatis g opportunis B ON elm 16 hinc] ineipit tertium excerptum in W 17 herodis RT percussus V Q p magnorum Bl 18 potuerunt p, potuerant r 20 fieret BT 28 aerissimile Bl herodis RT balde Bx 24 nnntiarent RT p tam multos dies se sensit inlusum, ut transacto tempore purgationis matris eius et peracta circa infantem sollemnitate primogenitorum in templo Hierusalem, post etiam profectionem eorum in Aegyptum in mentem illi uenerit quaerere animam pueri et necare tot paruulos, si hoc ergo mouet, omitto dicere, quot et quantis occupationibus regia cura distendi potuerit et per plurimos dies ab illa intentione uel auerti omnino uel inpediri. neque enim enumerari possunt causae, quibus hoc potuerit accidere, quas tamen multas et magnas esse potuisse nemo ita rerum humanarum inexpertus est, ut aut neget aut dubitet. cuius enim cogitationi non occurrat, quam multa alia terribiliora regi nuntiari potuerint seu uera seu falsa, ut qui regem infantem post aliquot annos sibi uel filiis suis aduersaturum timuerat aliquorum magis propinquantium periculorum terroribus agitatus ab illa cura mentem abreptam in aliis proxime cauendis potius occuparet? ut ergo haec omittam, illud dico, posteaquam nihil Herodi magi renuntiauerunt, eum credere potuisse illos fallacis stellae uisione deceptos, posteaquam non inuenerunt quem natum putauerant, erubuisse ad se redire adque ita eum timore depulso ab inquirendo ac persequendo puero quieuisse. cum ergo post purgationem matris eius in Hierusalem cum illo uenissent et ea gesta essent in 1 se om. BR MQ sentit EL 7 3 in t. in hieruBalem CPV 4 aegyptom Bl Hl 5 necare (ca 8. l.) B, necaret RT paruolos H si* P 6 quot] quod CP N1 W distentii Bl et om. Bl 7 auertiret C1, auerti... F, auerteret C2, anerterit P 8 impedirit C1 enumerari B, enumerare CP 9 potueritj potuit p accidere om. Ã, accedere P N H 10 expertus (tu exp. Bs) B M x, inexperitus L 11 cogitationi] dubitationi x 12 regi nuntiari] renuntiari B ut] aut A&LSU qui a. I. L, quod r 13 regi r aliquod HElL sini Bl 14 timuerit H 15 adreptam CP in aliis] malis g 16 occupare W 17 nihil om. CV magi om. W renantiauerunt Bl, non renuntiauerunt V 18 fallacis BRT MElLI, fallaci cet., tdd. stellae om. r, tellae ElLl 19 inbenernnt Bx putauerunt M 20 timere CP 22 eius] sue p, add. quae CP, add. quia p e ) uenissent (e ad initium lineae praem. m. 2) N et ea gesta essent om. P1 templo quae a Luca narrantur, quia uerba Symeonis et Annae de illo prophetantium, cum coepissent ab eis qui audierant praedicari, ad pristinam intentionem reuocatura erant animum regis, admonitus per somnium Ioseph cum infante et matre eius fugit in Aegyptum. deinde diuulgatis rebus, quae in templo factae dictaeque fuerant, Herodes se a magis sensit inlusum ac deinde ad Christi mortem cupiens peruenire multos infantes, sicut Mattheus narrat, occidit.

XII. Mattheus ergo de Iohanne ita contexit: in diebus autem illis uenit Iohannes baptista praedicans in deserto Iudaeae et dicens: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum. hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam dicentem: uox clamantis in deserto: parate uiam domini, rectas facite semitas eius. Marcus quoque et Lucas consentiunt hoc Esaiae testimonium esse de Iohanne. nam plura uerba etiam consequentia ex eodem propheta Lucas comrnemorauit, cum de baptista Iohanne narraret. Iohannes autem euangelista ipsum Iohannem baptistam de se ipso idem testimonium Esaiae protulisse commemorat, sicut nunc Mattheus dixit quaedam Iohannis uerba, quae alii non dixerunt. praedicans, inquit, in deserto 1 cf. Lac. 2, 22-39 4 cf. Matth. 2, 3-16 9 Matth. 3, 1-8 15 cf. Marc. 1, 3; Luc. 3, 4 18 cf. Ioh. 1, 23 1 quae om. CP 3 praedicare F ad] aa (a alt. exp. m. 1) B ittentionem Bx reuocaturi (i add. m. 2) erant W, reuocauerant r animam Q 4 somnum P1 N pg 5 aegypto C deinde om. N diuulgatis BRT, deuulgatis N1, dinulgatis autem N2, uulgatis cd., edd. 6 templum BRTD factaeq- dicte Bl, facta dictaeque C\' fuerunt M, erant p a om. AEU Y 7 multos 8. I. add. T 8 occidit] finiunt excerpta W 9 ergo] uero CPVF ON pgelm, om. (spatio uacuo rel.) M iohann.e (eraa. a) B complexit g 10 iohannis B C\'P HL 11 adpropinquabit (appr. F, apr. p) R2D1 C1 Y HElL pgra 13 seiam Bl, isaiam N EL clamantes Cl Hl 14 pa. ratem B 15 hoc] ita. B 16 consequentiam B 18 narrarent CP iohannis CP 19 baptista B se om. B eseiae B 20 matheus nunc gr Iudaeae et dicens: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum. haec uerba Iohannis alii praetermiserunt. iam uero quod sequitur Mattheus et adiungit: hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam dicentem: uox clamantis in deserto: parate uiam domini, rectas facite semitas eius, ambigue positum est, nec elucet, utrum ex persona sua idem Mattheus hoc commemorauerit, an adhuc uerba eiusdem Iohannis secutus adiunxerit, ut totum hoc Iohannes dixisse intellegatur: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum. hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam, et cetera. neque enim hoc mouere debet, quia non ait (ego sum enim qui dictus sum per Esaiam prophetam\', sed ait hic est enim qui dictus est. solet quippe esse talis locutio et ipsorum euangelistarum Matthei et Iohannis. nam et Mattheus dixit: inuenit hominem sedentem in teloneo, nec dixit \'inuenit me\', et Iohannes: hic est, inquit, discipulus, qui testimonium perhibet de his et scripsit haec et scimus quia uerum est testimonium eius, non dixit \'ego sum\' aut \'uerum est testimonium meum\'. dominus autem ipse saepissime dicit filius hominis aut filius dei, et non dicit \'ego\', et: oportebat, inquit, Christum pati et resurgere 16 Matth. 9, 9 17 Ioh. 21, 24 21 Matth. 9, 6; 16, 27; 17, 9; Marc. 8, 31; 38 Ioh. 5, 25 22 *Luc. 24, 46 1 iudae B, iudeae RTD P adpropinquabit (appr. V, apr. p) R2Dt CSF ElL pgr a 4 qui dictus est] qui dictus B (& ρηϑεις) eseiam B (ueron.) prophetam isaiam r a elm 5 clamantes C HI 6 anbiguae B, ambiguae R 7 sua] esaiae B2 8 commemorat A1, -ret g, -rauit r sequBtus Bl P 0, sequuturus B2 9 adiunxit p r 10 adpropinquabit D CPV AE1L rael 11 est pr. om. E1 enim om. CPVF \'f p esaeiam B prophetam] add. dicentem V 12 mobere Bl enim sum r 13 eseiam B eat enim om. p 14 esse om. Q, esset Hl tales C\'P\', aliis H.AIE\'L, quasi de aliis ael talis esse locutio y, talis locntio esse X r et om. R X r ^ iohannes AE1L nam in ras. N 16 teloneo] caeloneo JB1, theloneo AlU r, teloginio (gi in ras.) H, theolonio p g, telonio m v 17 iohannis ClP H 19 eius] est Bl 20 suum B 22 resurgere] add. a mortuis V l m v tertio die, non ait \'oportebat me pati\'. potuit ergo et Iohannes baptista, cum dixisset: agite paenitentiam, adpropinquauit enim regnum caelorum, de se ipso adiungere quae sequuntur hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam, et cetera, ut post uerba eius Mattheus ita narrationem contexat: ipse autem Iohannes habebat uestimentum de pilis camelorum, et cetera. quod si ita est, non mirum si et interrogatus, quid diceret de se ipso, sicut narrat Iohannes euangelista: ego, ait, uox clamantis in deserto, sicut iam dixerat praecipiens, ut agerent paenitentiam. de uestitu uero eius et uictu ita Mattheus sequitur dicens: ipse autem Iohannes habebat uestimentum de pilis camelorum et zonam pelliciam circa lumbos suos. esca autem eius erat lucustae et mel siluestre. hoc et Marcus dicit paene totidem uerbis, ceteri autem duo tacent.

Sequitur ergo Mattheus et dicit: tunc exibat ad eum Hierosolyma et omnis Iudaea et omnis regio circa Iordanen et baptizabantur in Iordane ab eo confitentes peccata sua. uidens autem multos Pharisaeorum et 6 Matth. 3, 4a 9 Ioh. 1, 23 12 *Matth. 3, 4 14 cf. Marc. 1, 6 a 16 *Matth. 3, 5—12 1 tertia RTD F2 HAELU yrc v tertio die om. Y ait] dixit l 2 iohannis CXP adpropinquabit D V L pge 3 se om. RT 4 enim bis Bl 5 eseiam B 9 ait om. B clamans B 10 dixi erat AE 11 uestimentu CxFl, aestimento C2PYF2 cfi prael uero BRTD ael, om. M, autemp, ergo cet. ita] etiam B 12 haueuat Bl uestimentum] bestitum B\', uestitum B2R (ueron.) 13 zona pellicia (-tia NM) ONMQ pelliceam n gelm lurouoa B suos BRTD rael (corb.), eius cet. 14 lacustae BR, locnstae TD OlMQ rlm, lucusta F H, locusta CPV 02N ALU pgae siluaestrae B, siluestrae EL. silu. edebat IP-ALU t K a e (Marc. 1, 6) 15 autem] auditem Bl 16 XIII Sequitur (capitum numeri deinceps uno pl. usque ad XXXII) M exibat 22 CPF Q E* r v, exiuat B, exibant V, exiebat (exsi,bat 0) TD ON2M1 HAWLU g. exbibat N1 hiernB- C H-AEL, -lima RT VF N L 18 iordanen RTD F M, iordannem B EL, iordanne C1, iordane P, iordanem cet. et baptizabantur in iordane om. CP AEL in iordanem Bl ab eo in iordane D Q v 19 fariseorum B, phariseorum PF N Sadducaeorum uenientes ad baptismum suum dixit eis: progenies uiperarum, quis demonstrauit uobis fugere ab ira futura? facite ergo fructum dignum paenitentiae et ne uelitis dicere intra uos: patrem habemus Abraham; dico enim uobis, quia potest deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. iam enim securis ad radicem arborum posita est; omnis ergo arbor, quae non facit fructum bonum, exciditur et in ignem mittitur. ego quidem uos baptizo in aqua in paenitentiam; qui autem post me uenturus est fortior me est, cuius non sum dignus calciamenta portare; ipse uos baptizabit in spiritu sancto et igni, cuius uentilabrum in manu sua et permundabit aream suam et congregabit triticum suum in horreum, paleas autem conburet igni inextinguibili. haec omnia dicit et Lucas eadem paene uerba Iohannis expromens. et ubi aliquid uarium est in uerbis, ab eadem tamen sententia non receditur, uelut cum dicit Mattheus Iohannem dixisse et ne uelitis dicere intra uos: patrem habemus Abraham, ille autem 15 cf. Luc. 3, 7-17 18 Mattb. 3, 9; Lnc. 3, 8 1 sadduceorum BTD F Q, sadducheorum 22, saducaeorum H, saduceorum VAEL, saduchcorum N 2 quis-horreum om. T, add. et cetera usq. ad illud nbi ait T demonstraoit] ostendit V (cf. Luc. 3, 7) 3 fugire CtP El ab ira futura BR HAELU (ueron. sgm. Eg. RIO.), a futura ira CPVF ONQ pgaelm (corb.), a (ab D) uentura ira D M rx (ἀπὸ τη̄ς μελλούσης oprfj?) fructuB dignos V 4 uellitis H, uelletis ClPFl 5 quia BRD, quoniam cet., edd., v potens Ml, potens est D V Q HA2U pgrv (86varat, potest opt. Vulg. codd.) dl Bl 6 de BRD v, ex CPVF ONMQ HAELU edd. (uerc. veron. corb. brix.) habrahe Q, arborae B 7 arboris HLU prae omnes Cl 8 exciditur ClF ONlMlQ ElLl ... mittitur Bl ONlMlQ ElL, excidetur... mittetur cetedd., v (exxoKtetat... βάλλστι) 9 igne Bl baptizo uos V y v in pr. om. V 10 me s. Z. M 11 cui ElL calceam. Z m 12 uobis P baptizauit B ClPF M L 13 pennandauit Bl 14 congregauit B Q horreom] add. suum M 16 iohannis] subanni (exp. m. 2) B eipromens B OF1 O BlEIL g, eiprimens cet. 17 sententiam Bl 18 iohannen CP, iohanne B nellitis CP H ille autem--abraham om. A lL et ne coeperitis dicere: patrem habemus Abraham, iste ego quidem uos baptizo in aqua in paenitentiam, ille interponit interrogationem turbarum, quid facerent, et eis respondentem Iohannem de bonis operibus tamquam de fructibus paenitentiae, quod Mattheus omisit, deinde in cordibus suis cogitantibus de illo, utrum ipse esset Christus, eum dicit respondisse ego quidem aqua baptizo uos, non dixit (in paenitentiam\'. deinde Mattheus: qui autem, inquit, post me uenturus est fortior me est, ille uero: uenit autem, inquit, fortior me. item Mattheus: cuius non sum, inquit, dignus calciamenta portare, ille autem: cuius non sum dignus soluere corrigiam calciamentorum eius. quod et Marcus dicit, cum cetera taceat. nam post commemoratum habitum et uictum eius secutus ait: et praedicabat dicens: uenit fortior me post me, cuius non sum dignus procumbens soluere corrigiam calciamentorum eius. ego baptizaui uos aqua, ille uero baptizabit uos spiritu sancto. de calciamentis ergo hoc a Luca distat, quod addidit procumbens, de baptismo autem hoc ab utroque, quia non dixit et igni, sed tantum spiritu sancto. sicut enim Mattheus, ita et Lucas dixit et eodem ordine: ipse uos baptizabit in spiritu et igni, nisi quod Lucas non 2 Matth. 3, 11 a; cf. Lno. 3, 10-15 7 Luc. 3, 16 a 8 Matth. 3, 11 b; Luc. 3, 16 b 10 Matth. 3, 11 c; Luc. 3, 16 c 14 Marc. 1, 6b-8 1 iste-paenitentiam om. F1 iste] ille B, om. RTD 2 qui. dem] inquid CP, inquit V paenitentia AELU ille om. B, ille scilicet lucas r 4 iohannen CP 5 in om. BBT 8 paenitentia B AEL inquit om. TD, inquid CPFI 9 uenturus est post me CPV uenturum Bx illi &PF1 ueniet Q v autem om. V$r 12 eine om. CPF ON AEU Tlt pg 18 post commemoratum om. A*EL 15 sum om. EtL 16 eius om. ONQ 17 baptizoni uos B1, baptizo uiuos A, baptizo uos V N g baptizauit BItlT1 18 a luca distat] aliud iste HAELU, aliud distat g 20 et igni-lncas dixit om. B tantum HAELU e, add. in cet. 21 uos] uero aeI 22 baptizauit BRl ClPF M H L in spiritu] add. sancto BBTD M nisi quod -in spiritu sancto om. CPF g addidit sancto, sicut Mattheus dixit in spiritu sancto et igni. his tribus adtestatur Iohannes euangelista, cum dicit: Iohannes testimonium perhibet de ipso et clamat dicens: hic erat quem dixi: qui post me uenit ante me factus est, quia prior me erat. sic enim ostendit tunc eum hoc dixisse, quando eum illi dixisse commemorant, repetisse autem et commemorasse quod iam dixisset, cum ait: hic erat quem dixi: qui post me uenit.