Si quis autem nelit unam narrationem ex omnibus quae de Christi natiuitate et infantia uel pueritia in utriusque narratione ab alterutro seu dicuntur seu praetermittuntur, ordinare sic potest: Christi autem generatio sic erat. fuit in diebus Herodis regis Iuda sacerdos quidam nomine Zacharias de uice Abia et uxor illi de filiabus Aaron et nomen eius Elisabeth. erant autem iusti ambo ante deum, incedentes in 8 cf. Matth. 2, 12 10 cf. Luc. 2, 22-89 18 Matth. 1, 18 a Luc. 1, 5—56 1 pretermittendis F1, praetermittentes Hi, -ttens B7H2 g r 2 tacens r sic ea-nidfantnr in ras. N2 3 illis] vel r adiungi CP 4 dicit BT, dicit (eras. a) O, dicit ea g, ea dicit cet. 6 quo] add. ea r intenderit CP, -deret N g 8 somno r, in somnis g 9 ammonitns B. admonitus CPF1 L per herodem] ad herodem E2U jТt edd. (cr. supra 97, 12) et om. g ael 10 in om. Bl, ras. 6 litt. L praetermississe B CP ON A1 11 narrabit ElL circa ex circum corr. man. pr. B 12 russus C lucas] add. ordinis rationem r 14 nazareht B 15 a uerbis si quis incipit W de om. ElL 16 narrationem CP 17 dicantur Cl praetermittantur C 19 iuda B CFl OxNM r, iudae D ElL, iudaeae (iudeae) cet. 20 zaccarias B, zaccharias P ania Bi -1 et om. g helisabeth BT OQ L 22 deum] dominum OJP AELU (ueron. Cau. Tol. al.) 7* omnibus mandatis et iustificationibus domini sine querella. et non erat illis filius eo quod esset Elisabeth sterilis et ambo processissent in diebus suis. factum est autem, cum sacerdotio fungeretur in ordinem uicis suae ante deum ante deum, secundum consuetudinem sacerdotii sorte exiit, ut incensum poneret ingressus in templum domini, et omnis multitudo erat populi orans foris hora incensi. apparuit autem illi angelus domini stans a dextris altaris incensi et Zacharias turbatus est uidens et timor inruit super eum. ait autem ad illum angelus: ne timeas, Zacharia, quoniam exaudita est deprecatio tua et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium et uocabis nomen eiuslohannem: et erit. gaudium tibi et exultatio et multi in natiuitate eius gaudebunt; erit enim magnus coram domino et uinum et siceram non bibet et spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae et multos filiorum Israhel conuertet ad dominum deum ipsorum et ipse praecedet ante illum in spiritu et uirtute Heliae, ut conuertat corda patrum in filios et incredulos ad prudentiam iustorum parare domino plebem perfectam. et dixit Zacharias ad angelum: unde hoc sciam? ego 1 (Lac. 1, 6-18) 21 cf. Malach. 4, 6 1 iusticiis p 2 non om. ElL 3 elisabet* B. helisabeth D OQ isterilis Bl, sterelis B1 C\'P NQ L 4 fungeretur] add. zacharias 5z r a e 1 5 ordinem BT, ordine cet., edd., v dominum HAELU 0711 7 ingressum B omnes C\'Pl 8 populi erat > praelm v foras U1 ora B TV 9 domini om. e istans B ad dextris T N1i 10 zaccarias B 11 ad illum om. L 12 zaccaria B, zacharias CP HAlUl 13 depraecatio B CPO, oratio T (y δέησς) tua et uxor tua-czultatio om. B helis. TW Q, elisabet P 14 iohannes E\'LU g 15 tibi gaudium p 16 natibitate Bl 17 ct pr. eras. N, om. pral sicera L TV bibit P 19 conuertit ClP 20 praecedit ClP 22 in] ad Q 24 zaccarias B enim sum senex et uxor mea processit in diebus suis. et respondens angelus dixit ei: ego sum Gabrihel qui adsisto ante deum et missus sum loqui ad te et haec tibi euangelizare: et ecce eris tacens et non poteris loqui usque in diem, quo haec fiant, pro eo quod non credidisti uerbis meis, quae implebuntur in tempore suo. et erat plebs expectans Zachariam et mirabantur quod tardaret ipse in templo. egressus autem non poterat loqui ad illos et cognouerunt quod uisionem uidisset in templo. et ipse erat innuens illis et permansit mutus. et factum est, ut impleti sunt dies officii eius, abiit in domum suam. post hos autem dies concepit Elisabeth uxor eius et occultabat se mensibus quinque dicens: quia sic mihi fecit dominus in diebus, quibus respexit auferre obprobrium meum inter homines. in mense autem sexto missus est angelus Gabrihel a domino in ciuitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth, ad uirginem desponsatam uiro, cui nomen erat Ioseph, de domo Dauid. et nomen uirginis Maria. et ingressus angelus ad eam dixit: haue, gratia plena dominus tecum, benedicta tu inter mulieribus. quae 1 (Luc. 1, 18-29) 1 senex sum g senix CXP 2 eis Bl 3 gabriel HAEL r edd. adsisto B (uerc. tlerOtl. brix.), adsto TDW CPF NJIQ A rem, assto 0, asto HEXLU ^ pgal deum] dominum D HAEU 4 haec om. CP g, hoc p eaang.] adnuntiare T 7 in om. p g r ae1 et om. CxFl 8 plebis HXEXLX zaccariam B, zacchariam W mira- batur p 10 uidisset uisionem r 11 uidisse JV1 . erat om. AXEXL innens Bl 14 helisabeth BTQ, elys. PM 15 quinque-quibus om. Bx 16 deus B5 18 domino B (ueron. colb. Cau. Tol.), deo cet., edd, v 19 ciuitate TW nazaretet Bx, erat nazareth CP, nazareth erat V 20 disponsatam C1 HL 21 in maria Bx 22 ad eam angelas Q haue T F ON AELS W2, habe Ml HI, habet W1, ane B CP M2H2 cet., edd., v 23 inter mulieribus B7W CPFlMx Lx, inter in mulieribus B\', inter mulieres HAEL2SU gael, in mulieribus eft., r, cf. 95, 13 cum uidisset, turbata est in sermone eius et cogitabat, qualis esset ista salutatio. et ait angelus ei: ne timeas, Maria, inuenisti enim gratiam aput deum; ecce concipies in utero et paries filium et uocabis nomen eius Iesum; hic erit magnus et filius altissimi uocabitur et dabit illi dominus deus sedem Dauid patris eius, et regnabit in domo Iacob in aeternum et regni eius non erit finis. dixit autem Maria ad angelum: quomodo fiet istud, quoniam uirum non cognosco? et respondens angelus dixit ei: spiritus sanctus superueniet in te et uirtus altissimi obumbrabit tibi, ideoque et quod nascetur sanctum uocabitur filius dei, et ecce Elisabeth cognata tua et ipsa concepit filium in senectute, sua, et hic mensis est sextus illi quae uocabatur sterilis, quia non erit inpossibile aput deum omne uerbum. dixit autem Maria: ecce ancilla domini, fiat mihi secundum uerbum tuum. et discessit ab illa angelus. exsurgens autem Maria in diebus illis abiit in montana cum festinatione in ciuitatem Iuda et intrauit in domum Zachariae et salutauit Elisabeth. et factum est, ut audiuit salutationem Mariae Elisabeth, 1 (Luc. 1, 29-41) 1 nidisset] audisset D CPVF edd. praeter m 2 salutio B ei angelus T 4 dominum g in utero om. V et paries] incipit fol. 10 R 5 hic] hic euim T 7 regnauit Rt W H 8 regniJ in regni (in exp.) B 12 obumbrauit CVP 13 uascetur] add. ex te D2 V N* AE2U ϒδχψ edd. praeter m 14 helisabeth BRT, elisabet N ipsa] haec RT concipiet CP ]Jf. 15 senecta R CPF 0 H sextus est T, sextus 8 R 16 quae] qui B1 uocabatur BRT (tieron. corb.), uocatur cet., eddr Bterelis B7 C2F N L 18 mariaj add. ad angelum g 19 illa] ea nr 21 cum festinationem Bl ciuitate RXL iudae N S, iudaeae Hl a e, iudeae W Q H2AELU r in (ante domum) om. V χψr 22 zaccariae B, zacchariae C, zacariae Rl helisabeth BRT C\'Q, helys. P et factum-elisabeth om. B et factum est] factum cst autem R: et (del.) factum est autem T 23 helis. RT 01Q, elys. P, eliss. 0 exultauit infans in utero eius. et repleta est spiritu sancto Elisabeth et exclamauit uoce magna et dixit: benedicta tu inter muli-eres et benedictus fructus uentris tui. et unde hoc mihi, ut ueniat mater domini mei ad me? ecce enim ut facta est uox salutationis tuae in auribus meis, exultauit in gaudio infans in utero meo. et beata quae credidit, quoniam perficientur ea quae dicta sunt ei a domino. et ait Maria: magnificat anima mea dominum, et exultauit spiritus meus in deo salutari meo, quia respexit humilitatem ancillae suae; ecce enim ex hoc beatam me dicunt omnes generationes, quia fecit mihi magna qui potens est. et sanctum nomen eius, et misericordia eius a progenie in progenies timentibus eum. fecit potentiam in brachio suo, dispersit superbos mente cordis sui, deposuit potentes de sede et exaltauit humiles, esurientes impleuit bonis et diuites dimisit inanes. suscepit Israhel puerum suum, memorari misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius 1 (Luc. 1, 41—55) 10 cf. I Reg. 2, 1; 1, 11 18 cf. Ps. 110 (111), 9 14 cf. PB. 98, 3; 102, 17 15 cf. Ps. 32, 10; 33. 11; 88, 11; Esai. 51, 9 17 cf. Iob 5, 11; I Reg. 2, 5-8 18 cf. Ps. 106, 9 19 cf. Gen. 17, 9; 22, 16; Ps. 131, 11; Esai. 41, 8 et 9; Mich. 7, 20 2 helisabeth BRT ClQ, helysabeth P, eliss. 0 exclauit Bl 7 et eiultauit 0 gaudia Bl beata] add. es e 1 8 credilisti D CPY MQ graelmv 9 ei] tibi C2PVF2M2Q gr a elm t:, om. Fl Ml 10 domino CXPW exultabit T Q ElL 12 beata ElL dicunt B HEL2, dicent cet., edd., v (μαϰαϱιοσοιν, beatificant brix.) 14 misericordiam Q eius] add. a saeculo (sed exp.) M 15 a progenie in progenies B2RT pgraev, a progeniae in progeniae Bl, in progenies et progenies (et prog. om. L) D CPYF ONMQ HAEL r f m 16 superuos B1 17 et om. Nx 18 exalttbit REI, exultabit L implebit jR Q 19 inanis H 20 memorari] memor D, memoratus Q, recordatus T V δϰχψ r, recor p suae om. ON H 21 abraham] ad abraliam JB1 in saecula. mansit autem Maria cum illa quasi mensibus tribus et reuersa est in domum suam et inuenta est in utero habens de spiritu sancto. Ioseph autem uir eius, cum esset iustus et nollet eam traducere, uoluit occulte dimittere eam. haec autem eo cogitante ecce angelus domini in somnis apparuit ei dicens: Ioseph, fili Dauid, noli timere accipere Mariam coniugem tuam; quod enim in ea natum est de spiritu sancto est. pariet autem filium, et uocabis nomen eius Iesum; ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis eorum. hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a domino per prophetam dicentem: ecce uirgo in utero habebit et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel, quod est interpretatum \'nobiscum deus\'. exsurgens autem Ioseph a somno fecit, sicut praecepit ei angelus domini, et accepit coniugem suam et non cognoscebat eam. Elisabeth autem impletum est tempus eius pariendi, et peperit filium. et audierunt uicini et cognati eius, quia magnificauit dominus misericordiam suam cum illa, et congratulabantur ei. et factum est in die octauo, uenerunt circumcidere puerum et uocabant eum nomine patris eius 1 (Luc. 1, 56) 2 *Matth. 1, 18 b—25 a 13 Esai. 7, 14 18 *Luc. 1, 57-80 et 2, 1-21 1 saecnlum RT illa] ea r 2 et] mattheus sic et RT, mat et EL, matth sic r, matthaeus dicit a e 3 habeDS in utero r 5 occultae B1 demittere Cl 9 autem] add. tibi R 11 totum mIL. g 13 profetam C concipiet in utero RT, in utero accipiet 11 14 uocabitur 80y graelmv 15 emmanuel W ralm, emanuel pge deum AIL 16 praecipit Cl 17 ei om. N 18 eam] add. et lucas BT r, add. luS AEL, add. lucas dicit a e, add. donec peperit filium suam primogenitum g helisabeth BRT Q AELSU r r, helisabet a e 19 tempus eius pariendi BI, tempus pariendi cet., edd., v (-6 ypdvos τοū texsw airiav), cf. 107, 3 20 eius om. R magnificabit ElL 21 suam oni. e 22 octabo Bl Q, octaua H 23 eius] sui p r l Zachariam. et respondens mater eius dixit: non, sed uocabitur Iohannes. et dixerunt ad illam: quia nemo est in cognatione tua qui uocetur hoc nomine. in- innuebant autem patri -eius quem uellet uocari eum. et postulans pugillarem scripsit dicens: Iohannes est nomen eius. et mirati sunt uniuersi. apertum est autem ilico os eius et lingua eius et loquebatur benedicens deum. et factus est timor super omnes uicinos eorum, et super omnia montana Iudaeae diuulgabantur omnia uerba haec. et posuerunt omnes qui audierant in corde suo dicentes: quid putas puer iste erit? etenim manus domini erat cum illo. et Zacharias pater eius impletus est spiritu sancto et prophetauit dicens: benedictus dominus, deus Israhel, quia uisitauit et fecit redemtionem plebis suae. et erexit cornum salutis nobis, in domo Dauid pueri sui, sicut locutus est per os sanctorum, qui a saeculo sunt, prophetarum eius, salutem ex inimicis nostris et de manu omnium qui oderunt nos, ad faciendam misericordiam cum patribus nostris, et memorari 1 (Lnc. 1, 60-72) 14 cf. Ps. 40, 14; 73, 18; 105, 48 15 cf. I Reg. 2, 10; Ps. 131, 17 17 cf. Hierem. 23, 6; 30, 10 18 cf. Ps. 105, 10 19 cf. Ps. 104, 8 et 9 1 zaccariam B, zaccbariam W et respondens] respondens autem ONMQ r non] nequaquam CPVF p gralmv (οόΧι) 2 iohannes uocabitur RT, uocabitur nomen eius ioh. g iohannis. HI 3 uocatur g innoebant (e s. I.) Bx, ennuebant 01 4 uellit ClP uocare RT o pugilkrem (e ex u) B iohannis H 6 uniuersi] omnes CPV (uerc. ueron. colb. brix.) 7 illico ElL lingua (om. eius) RT 9 iudeac BRT CPYF, iudae D H 11 audierunt D F H quid] quis αδϑϰπϱ g v (tt upa ta icai$iov..) 12 zaccarias B, zagarias W 14 dominus om. R VF 0 HAEL (uerc. ueron.) 15 pleuis BI, plebi* C, plebi B2 F H2AEU Y 16 cornum B, cornu cet. 17 sanctorum] add. suorum Q qai a saeculo sunt om. BlR 18 tius] suorum R r salutem ex] et liberauit nos ab r 19 nos oderunt R 20 et om. AELU memorare C2P H testamenti sancti sui, iusiurandum, quod iurauit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis, ut sine timore de manibus inimicorum nostrorum liberati seruiamus illi in sanctitate et iustitia coram ipso omnibus diebus nostris. et tu, puer, propheta altissimi uocaberis; praeibis enim ante faciem domini praeparare uias eius ad dandam scientiam salutis plebi eius in remissionem peccatorum eorum per uiscera misericordiae dei nostri, in quibus uisitauit nos oriens ex alto, inluminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent ad dirigendos pedes nostros in uiam pacis. puer autem crescebat et confortabatur spiritu et erat in desertis usque in diem ostensionis suae ad Israhel. factum est autem in diebus illis, exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur uniuersus orbis. haec descriptio prima facta est sub praeside Syriae Quirino. et ibant omnes, ut profiterentur singuli in suam ciuitatem. ascendit autem et Ioseph a Galilaea de ciuitate Nazareth in Iudaeam ciuitatem Dauid, quae uocatur Bethleem, eo quod 1 (Luc. 1, 73-80 et 2, 1-4) cf. Gen. 22, 16; Hierem. 31, 33; Hebr. 6, 13 et 17 5 cf. Malach. 3, 1; 4, 5 10 cf. Zach. 3, 8; 6, 12; Malach. 4, 2 1 sancti sui B M, aui sancti cet., edd., v (αϒιας αϋτοϋ) iusiurandum om. R ad] ab Bl 3 manibus B, manu cet., edd., v serbiamus B1 4 ipse BI, illo R 5 nostris] nos B1 6 uocaueris Bl praehibes C1, praehibis R PF domini] tuam ElL 7 praeparare BBI, parare cet., edd., v 8 remissonem B, remissione T H 9 misericordia C1 L uisitabit ElL 11 in om. r umbram B 12 uia R ClP 0 pascis B1 13 spiritum B1 deserto CPV (tteron. Am.), desertis locis AE2L1U fXjit die L 14 ad om. Q 15 cuesare (u del. m. 2) B scriberetur B1, discriberet,ur ClP HL 16 scribtio BI, describtio B2R, discribto ClP, discriptio H primo V 02Q r 17 sub praeside BRD H2AELSU Y2 ael, praeside C1 O1N1M1Q W m, a praeside T C2PVF 02N2M2H1 αϒlϰπϲχψω pgrv (ήϒεμονεύοντος) quirino R, quirono B1, chirino B2, cyrino T CPV ONJIQ AELSU aelm v, cirino D F H Y pg r profeterentur Cl 18 et om. ElL 19 de om. Q nazaret B 20 bethlem B ClP N IV esset de domo et familia Dauid, ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. factum est autem, cum essent ibi, impleti sunt dies eius ut pareret, et peperit filium suum primogenitum et pannis eum inuoluit et reclinauit in praesepi, quia non erat eis locus in diuersorio. et pastores erant in regione eadem uigilantes et custodientes uigilias noctis super gregem suum. et ecce angelus domini stetit iuxta illos, et claritas dei circum fulsit illos, et timuerunt timore magno. et dixit illis angelus: nolite timere; ecce enim euangelizo uobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est uobis hodie saluator qui est Christus dominus in ciuitate Dauid. et hoc uobis signum: inuenietis infantem pannis inuolutum et positum in praesepi. et subito facta est cum angelo multitudo militiae caelestis laudantium deum et dicentium: gloria in altissimis deo et in terra pax in hominibus bonae uoluntatis. et factum est, ut discesserunt ab eis angeli in caelum, pastores loquebantur ad inuicem: transeamus usque Bethleem et uideamus hoc uerbum, 1 (Luc. 2, 5-15) 2 disponsata Clp 3 i*mpleti (eras. a) B eius BRTD, om. cet., edd., v (a: ήμέαιtoo TBXBSV ajtr(v, cf. supra 104, 19) 5 reclinauit BR, reelinauit eum cet., edd., v praesepi (praes. BQ pres. cet.) B 0\'NlM2Q AlEL f a e, pracsipio CI, praesepio cet., v 6 eis om. OWWQ, ei T M2 W ϰπχψedd. praeter m deuersorio Q erant] egunt Bl 7 eadem regione D r aelm 8 noctes ClP super BD CP rv, supra cet. domini -illis angelus om. Bl 10 dixit] ait B2 illi C1, ad illos B2, om. g 11 enim om. p euanzelizo L 12 est om. JRW1 13 nobis W1 g saluatur ClP christus om. e l 14 ciuitatem PQ 15 praesepio CP-PV 02 H2L r, praesipio T 16 caelestes CP 17 dominum B HAELU r 18 altissimis] excelsis RTD in hominibus JS1 C ONQ, homiuibus cet, edd., v (sv άνϑρωποις) 19 angeli ab eis CPV 21 usque ad B, usque in P n bethlem B CPF hoc u. q. fecit et ostendit p quod factum est, quod dominus ostendit nobis. et uenerunt festinantes et inuenerunt Mariam et Ioseph et infantem positum in praesepi. uidentes autem cognouerunt de uerbo quod dictum erat illis de puero hoc. et omnes qui audierunt mirati sunt et de his quae dicta erant a pastoribus ad ipsos. Maria autem conseruabat omnia uerba haec -conferens in corde suo. et reuersi sunt pastores glorificantes et laudantes deum in omnibus quae audierant et uiderant, sicut dictum est ad illos. et posteaquam consummati sunt dies octo, ut circumcideretur, uocatum est nomen eius Iesus, quod uocatum est ab angelo, priusquam in utero conciperetur. ecce magi ab oriente uenerunt Hierosolymam dicentes: ubi est qui natus est rex Iudaeorum? uidimus enim stellam eius in oriente et uenimus adorare eum. audiens autem Herodes rex turbatus est et omnis Hierosolyma cum illo. et congregans omnes principes sacerdotum et scribas populi, sciscitabatur ab eis, ubi Christus nasceretur. at illi dixerunt ei: in Bethleem Iudae; sic 1 (Luc. 2, 16-21) 13 *Matth. 2, 1 b-13 a 3 et om. Bl praesepio T C2 02N2 edd. v 4 dictum] factum p 5 hoc om. HAEL 7 (et om.) depg 7 conserbabat B uerba om. R conferens] conseruans ea p 8 et laudantes om. B 9 deum] dominum HAELSU YH audierant et om. B 10 posteaquam BRT, postquam cet., edd., v 11 circurncideretur] add. puer CP H2 W2 ϒϑϰπσedd., v 12 nomen eius i. q. nocatum est om. Bl eius, om. 0 13 in om. B conciperetur] add. hoc iu cit (exp. m. 2) B, add. hoc autem mattheus R, add. m. dicit AelLS ae, add. et matheus r ecce BlRTD e, et ecce eet. ab orientem Q 14 hierusolymam B, hierusolimam L C HL, hierosolimam (iher. V, hyer. 0) PVF ON, hierusaleni AES, in hierosolyma (-lima T) RT 15 stella B, stillam 01 in orientem B 17 rcx herodes M r herodis ElL omnes C\'P hierosolima (hyer. 0) B2T F ONM A2, hierusalima B1, hierusolima D HAXEL, hierusolymam (eras. m fin.) C 19 squiscitabatur Bl 20 bethlem B F1 Wl iudae sic e. scribtum est p. profetam et tu betlem in marg. suppl. B2 iudaeae RT2 UNI, iudeae OJ PFN2 (tfjs \'lουδαιας) enim scriptum est per prophetam: et tu Bethleem terra Iuda, nequaquam minima es in principibus Iuda; ex te enim exiet dux, qui reget populum meum Israhel. tunc Herodes clam uocatis magis diligenter inquisiuit ab eis tempus stellae, quae apparuit eis. et mittens illos in Bethleem dixit: ite et interrogate diligenter de puero, et cum inueneritis, renuntiate mihi, ut et ego ueniens adorem eum. qui cum audissent regem, abierunt. et ecce stella, quam uiderant in oriente, antecedebat eos, usque dum ueniens staret supra ubi erat puer. uidentes autem stellam gauisi sunt gaudio magno ualde. et in intrantes domum inuenerunt puerum cum Maria matre eius et procidentes adorauerunt eum et apertis thensauris suis optulerunt ei munera, aurum, thus et murram. et responso accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam uiam regressi sunt in regionem suam. qui cum recessissent, posteaquam impleti sunt dies purgationis eius, secundum legem Moysi tulerunt illum in Hierusalem, ut sisterent eum domino, 1 (Matth. 2, 6-13 a) Mich. 5, 2; cf. Ioh. 7, 42 14 cf. Ps. 71, 10 18 *Luc. 2, 22-39 a 1 scriptum] dictum CPY (ueron.) et om. Hl bcthlem BzCF 3 eriit Q regat BZRTD1 02 edd., v 4 herodis ClP EL 5 inquieiuit BRD, didicit cet., edd., v (ηϰριβωσεν, exquisiuit uerc. ueron. brix. cf. 111, 20) 6 dimittens r illos] eos V f pelmv bethlem B CFl 7 puero] add. hoc p inbeneritis B, inuenietis g renuntiae Bl 8 et ora. B\' r adore J51, adorarem L 9 abierint Bl, abiere r stellam M1 10 in orientem B usque dum] donec T 11 supra om. W 12 (intrantes om) in domo r domum--procidentes om. Bl 13 matrem EL 14 thensauris B, thessauris R, thepaur. cet. 15 optul. B Q, obt. cet. tus RlT OMQ myrram T Cx.F N HAE2, myrra ElL, mirram D V ()2 U gr, miram p, myrrham a elm v 16 riderent Bl ad codd., cf. 97, 12; 99, 9 17 reuersi T H\' pgr suam] add. hoc lucas RTD cum] cum hoc lucas B recessissent] r jgressisunt (exp.) B, regressi essent D, add. lucas dicit E2 L ae, add. hec sequentia lucas,. 19 eius W, mariae AELU fit ae, matris eius cet. (αυτο5 Cantabr.) moyse ClP sicut scriptum est in lege domini: quia omne masculinum adaperiens uuluam sanctum domino uocabitur, et ut darent hostiam secundum quod dictum est in lege domini par turturum aut duos pullos columbarum. et ecce homo erat in Hierusalem, cui nomen Symeon, et homo iste iustus et timoratus expectans consolationem Israhel, et spiritus sanctus erat in eo. et responsum acceperat ab spiritu sancto non uisurum se mortem, nisi prius uideret Christum domini. et uenit in spiritu in templum. et cum inducerent puerum Iesum parentes eius, ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, et ipse accepit eum in amplexus suos et benedixit deum et dixit: nunc dimittis seruum tuum, domine, secundum uerbum tuum in pace, quia uiderunt oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum, lumen ad reuelationem gentium et gloriam plebis tuae Israhel. et erat pater eius et mater mirantes super his quae dicebantur de illo. et benedixit illos Symeon et dixit ad Mariam matrem eius: ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum in Israhel et in signum, cui contradicetur, et tuam ipsius animam pertransiet gladius, ut reuelentur ex multis cordibus cogitationes. et erat Anna prophetissa filia Fanuhel de tribu Aser. haec processerat in diebus 1 (Luc. 2, 23-36) cf. Exod. 13, 2; Num. 8, 16 4 cf. Leu. 12, 8 15 cf. Beai. 8, 14; Rora. 9, 33; I Petro 2, 7 1 quia-3 dictum om. ElL 2 uulbam B domini CtPY 3 bostiamJ ostiam di (sed di exp.) B dictum] scriptum T 8 responsus BI, responso B2 ab] a D VF AELS edd., v 9 prius om. T 13 amplexos suos C2 P1F, ulnas suas T M v deo B, dominum r 14 dimittis (s in ras.) CP 15 salutarem C\'P 17 reuelatione ClP gloria pleuis Bl 18 erant N1 H p Migne pater et mater eius g (v Sixt.) 19 illis T F 02N2 A2U praelv 21 et] et in T v 22 signo C1 contradicitur 01 23 pertransibit Y ϒϑπpgrmv 24 cogitationis ClPl profetissa BRW 2.) fanuhel B CP NQ H, fanuel RT OM AELU, phanuhel F, phanuel D edd., v multis et uixerat cum uiro suo annis septem a uirginitate sua, et haec uidua usque ad annos octoginta quattuor, quae non discedebat de templo ieiuniis et orationibus seruiens nocte ac die. et haec ipsa hora superueniens confitebatur domino et loquebatur de illo omnibus qui expectabant redemptionem Hierusalem. et ut perfecerunt omnia secundum legem domini, ecce angelus domini apparuit in somnis Ioseph dicens: surge et accipe puerum et matrem eius et fuge in Aegyptum et esto ibi, usque dum dicam tibi; futurum est enim, ut Herodes quaerat puerum ad perdendum eum. qui consurgens accepit puerum et matrem eius nocte et recessit in Aegyptum. et erat ibi usque ad obitum Herodis, ut adimpleretur quod dictum est a domino per prophetam dicentem: ex Aegypto uocaui filium meum. tunc Herodes uidens quoniam inlusus esset a magis iratus est ualde et mittens occidit omnes pueros qui erant in Bethleem et in omnibus finibus eius a bimatu et infra secundum tempus, quod exquisierat a magis. tunc adimpletum est quod dictum est per Hieremian prophetam dicentem: uox in Rama audita est, ploratus et 1 (Luc. 2, 37-39 a) 8 *Matth. 2, 13 b-23 15 Os. 11, 1 22 Hierem. 31, 15 1 VII H 2 sna om. H uidua] add. erat r a octoaginta Cl, octuaginta D P LXXXIIII M HAEL 3 discebat OlLl, discendebat W, descendit g 4 orationibus BR (uerc. cant. uindob. mon.), obsecrationibus cet., edd., v (δεήσεσι) ora AlElL 6 hierusalem] israhel p, israel rc raelv 7 et] hoc mattheus et RT perficerentur Bl 8 ecce] hoc mattheus ecce B, math. dicit et ecce (et om. E) AEL, matth. dicit: ecce ae, (sequitur in matheo) ecce r 10 aegypto CXP 12 accipit 01 13 nocte om. M recesait] secessit 02MQ E2 frc graelmv aegypto C1P 14 eius hterodis L impleretur gr 16 meum om. Ol herodis Cl ElL 17 quoniam] quod T (brix.), quia p esset] est B 18 mittens] timens Bx occidit om. Cl qui erant om. T (Lucif.) bethlem B CPF 20 eiquesierat Cl, exquęs. P, ef. 109, 5 (ήϰριβωσεν) ululatus multus, Rachel plorans filios suos et noluit consolari quia non sunt. defuncto autem Herode ecce apparuit angelus domini in somnis Ioseph in Aegypto dicens: surge et accipe puerum et matrem eius et uade in terram Israhel; defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri. qui surgens accepit puerum et matrem eius et uenit in terram Israhel. audiens autem, quod Archelaus regnaret in Iudaea pro Herode patre suo, timuit illo ire. et admonitus in somnis secessit in partes Galilaeae. et ueniens habitauit in ciuitate quae dicitur Nazareth, ut adimpleretur quod dictum est per prophetas: quoniam Nazareus uocabitur. puer autem crescebat et confortabatur plenus sapientia, et gratia dei erat in illo. et ibant parentes eius per omnes annos in Hierusalem in die sollemni paschae. et cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus illis in Hierosolymam secundum consuetudinem diei festi. consummatisque diebus cum redirent, remansit puer Iesus in Hierusalem et non cognouerunt parentes eius. existimantes autem illum esse in comitatu uenerunt iter diei et requirebant eum inter cognatos et notos. et non inuenientes regressi sunt in Hierusalem requirentes eum. et 2 (Matth. 2. 19-23) 12 cf. Ioh. Chrysost. homil. in Matth. 9 18 *Luc. 2, 40-52 1 multus om. B 4 aegyptum Q 5 enim sunt pg 6 consurgens * p v 7 terra BI W 8 iudaeam Bl 9 herode. (eras. s) B patri CP illuc D CP HAESU y2* rae et om. L 10 partis Bt 11 cinitatem ElL dicitur BR, uocatur cet., edd., v nazaret B, nazareph M 12 prophetam HAELS n l nazarenus 0, nazore.ua (eras. n) D hoc lucas nazareus uocabitnr Bt, naz. uoc. hoc lucas B2RTD, aaz. uoc. lucas dicit AELS a e, u. u. sequitur lucas r 14 in] cum W 15 diem B\' 16 factum Bl esset] add. iesus V x p r 17 in om. RT hierosolimam (hyer. 0) BT P5 ON A28, hierusolimam D CPl HAXEL 19 cum] ut g iesus om. CPVF1 21 comitata Bx 22 et om. AXEL r factum est, post triduum inuenerunt illum in templo sedentem in medio doctorum audientem illos et interrogantem illos. stupebant autem omnes qui eum audiebant super prudentia et\'responsis eius. et uidentes admirati sunt. et dixit mater eius ad illum: fili, quid fecisti nobis sic? ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te. et ait ad illos: quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae patris mei sunt oportet me esse? et ipsi non intellexerunt uerbum, quod locutus est ad illos. et descendit cum eis et uenit Nazareth et erat subditus illis. et mater eius conseruabat omnia uerba haec in corde suo. et Iesus proficiebat sapientia, aetate et gratia apud deum et homines.

Iam hinc de praedicatione Iohannis narrari incipit, quam omnes quattuor commemorant. nam et Mattheus post illa uerba, quae ultima eius posui, ubi commemorauit ex propheta testimonium: quoniam Nazoreus uocabitur, sequitur et adiungit: in diebus autem illis uenit Iohannes baptista praedicans in deserto Iudaeae, et cetera. et Marcus, qui nihil de natiuitate uel infantia uel pueritia domini narrauit, hinc euangelii sumsit initium, id est a Iohannis praedicatione. 1 (Luc. 2, 46—52) 18 *Matth. 2, 23 19 Matth. 3,1 2 sedentem om. F1 audientem (om. illos) p (ϰούοντα almiiv) interrogantem (om. illos) MQ EL ϒϑ ae. interrogantem eos T VF U a pl mv (έπερωτω̄ντα αύτούς) 3 qui audiebant eum r ae Z m (01 ®xo6ovts? αbτοῡ) 4 prudentiam BR P1 M responsus Pl 8 me om. Bx querebatis CP 9 ipse Cl 10 discendit ClP HElL 11 nazareph M 12 conseruat Rl haec] add. conferens V1 X praeI 13 et] at B sapientia] add. et BsRTDs gr aelmv 14 homines] finit exc. prim. W 15 praecatione C1 ElL * narrare Npg quam] cum HAELU1, quod J71 16 IIII H num Bl et om. BRT 17 prophetae (-ta R) testimonio RT 18 quondam Bx nazoreus (o 8. a B, ne 8. J. D) BD ClP 0 (uerc. ueron.), nazareus cet. (vaCwploç Cantabr., vaCwpatoç Uf.) 19 iohannis CtP H 22 i. e.] idem EL a om. HAelLSU iohannes ElL praedicationem H XXXXIII Ang. Sect. III pars 4. 8 sic enim exorsus est: initium euangelii Iesu Christi filii dei, sicut scriptum est in Esaia propheta: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam. uox clamantis in deserto: parate uiam domini, rectas facite semitas eius. fuit Iohannes in deserto baptizans et praedicans baptismum paenitentiae in remissionem peccatorum, et cetera. et Lucas post uerba, ubi ait: et Iesus proficiebat sapientia, aetate et gratia apud deum et homines, de Iohannis praedicatione iam sequitur dicens: anno autem quinto decimo imperii Tiberii Caesaris procurante Pontio Pilato Iudaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre eius tetrarcha Itureae et Traconitidis regionis et Lysania Abillianae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caifa factum est uerbum domini super Iohannem filium Zachariae in deserto, et cetera. Iohannes quoque apostolus in euangelistis 1 *Marc. 1, 1-4 2 cf. Mal. 8, 1 4 cf. Esai. 40, 8 *8 Lnc. 2, 52 10 *Luc. 3, 1 et 2; cf. 1-20 2 fili RlT CP E1 L dei] dauid JRL isia E, isaia L 3 praeparauit BRl OxMQ HElL 4 tuam] add. ante te E 7* g m v 5 iohannis CP H 6 baptimum C 7 remissione B L 8 sapientiae &P, sapientia et RTD* N1 graelm 10 praedicationem ClP dicens om. g anitem B 11 tiberi 221 EIL, tyberii T V N H, tiperii S 12 et 13 tetracha Cl, tetharca L, thetrarca V itnreae BRD V NlQ HAE (ueron. brix. iture uerc.), itnriae F N*, ityreae C, ityriae PSl, ituraeae cet., edd., v (tijs \'ltoupaiac) et trach. r. et lys. om. L traconitidis BiTD C2PVF ONMQ H r a, draconitidis B1C1 9 (drachonitidis uerc.), trachon. eel., edd., v (Τραχωνιτιδος) 14 regiones B lisania CP S gr, lisaniae M (brix.), lisa-nia (eras. sa) N abillianae BIOI, abilliane Dl MI, abilline M\'t abillina Q, abilianae (-ne) B3 Bl S (uerc. tleron. uind. brix.), abiliana H, abilene x, abilinae cet., edd., v (ri;, \'Αβιλλιαη̄ς Cantabr. m. 1) tetracha C, tetharca L, letrarcha Bl 15 caifa BRT, chaifa AE, caypha x p r, caipha cet., v 16 domini] dei Cl 0 L (too dsoo), om. M filium sachariae (zaccariae B) BRT (uerc.), zach. filium cet., edd., v (cf. infra 116, 7) 17 iohannis H quattuor eminentissimus, posteaquam dixit de uerbo dei, qui est ipse filius ante omnia saecula creaturae, quia omnia per ipsum facta sunt, intulit continuo de Iohannis praedicatione ac testimonio dicens: fuit homo missus a deo, cui nomen erat Iohannes. unde iam uidendum est de ipso Iohanne quattuor euangelistarum narrationes quemadmodum non inter se discordent, non ut hoc a nobis per omnia requiratur aut exigatur quod modo fecimus de primordiis nati ex Maria Christi, quemadmodum inter se Mattheus Lucasque consentiant, ut ex utriusque narratione unam faceremus, demonstrantes tardioribus quemlibet eorum commemorando quod alter tacet uel tacendo quod alter commemorat non inpedire intellectum ueracis narrationis alterius, ut hoc exemplo, siue ut a me factum est siue alio modo commodius fieri possit, uideat unusquisque et in ceteris talibus locis fieri posse quod hic factum esse perspexerit.

Iam ergo, ut dixi, uideamus quattuor euangelistarum de baptista Iohanne consensum. Mattheus ita sequitur: in diebus autem illis uenit Iohannes baptista praedicans in deserto Iudaeae. Marcus non dixit (in illis diebus\'. quia nullam seriem rerum ante praemiserat, in quarum rerum diebus intellegeretur dicere, si diceret (in illis diebus\'. Lucas autem per potestates terrenas significantius ipsa tempora expressit 1 cf. Ioh. I, 1-5 4 Ioh. 1, 6 18 Matth. 3, 1 2 secula omnia p creator B1 3 de om. L praedicationem B 5 iohannis Cl uid. est iam g iohanne] add. baptista K r aelm, atlà. quippe tf1 6 quattur B, IIII H non inter se BRT, inter se non cet., edd. 7 discordant H nt] ad B 8 exagatur Ol quo PHAEL r modo] nunc F1 ONMQ p 9 quomodo V consentiant C 10 ut om. L ex utrisque narrationem r una CP fecerimns P 11 tractet CP 13 siue ut] sicut CP 14 posset CXP 15 tabulis EtL 16 perspexerit (sp s. I.) L, perstrinxerit RT 19 iohannis H 20 iudae B M Hl, iudeae RT lPAE diebus illis jm raelm 21 rerum alt. om. R T 23 significantius B f, signiflcatiua RT Q, signatine D CPPVW ONMHAlEL pg, signantius (PV* AzBU q raelm 8* praedicationis uel baptismi Iohannis dicens: anno autem quinto decimo imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato ludaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre eius tetrarcha Itureae et Traconitidis regionis et Lysania Abillianae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caifa, factum est uerbum domini super Iohannem Zachariae filium in deserto. nec tamen intellegere debemus hos dies, id est hoc tempus harum potestatum, significasse Mattheum, cum diceret in illis diebus, sed in multo longioris temporis spatio uoluisse accipi quod ait in illis diebus. mox enim ut narrauit regressum de Aegypto Christum mortuo Herode, quod utique tempore infantiae uel pueritiae eius factum est, ut possit constare quod Lucas de illo, cum duodecim annorum esset, gestum narrauit in templo Hierusalem, cum ergo infantem uel puerum ex Aegypto reuocatum commemorasset, Mattheus continuo intulit: in diebus autem illis uenit Iohannes baptista, non utique tantummodo pueritiae illius dies insinuans, sed omnes dies ab eius natiuitate usque ad 1 *Luc. 3, 1 et 2 12 cf. Matth. 2, 19-21 13 cf. Luc. 2, 42-50 17 Matth. 3, 1 1 baptimi E 2 tiberi BIBI, tyberii T F N H, tiperii 81, om. EL 3 pylato N p tetracha Cl, tetrarca EL (et sic l. 5) tetrarcha a. g. h. ph. a. f. eius om. Bx, tetr.—deserto om. V 4 filippo R, phylippo F tetracha ClL, tetrarca E itureae BD Nl A1E1L, ituriae VF N1 A2E2. ityrae C, ityriae P, iturae 0, ituraeae BT traconitidis BD CPF ONMQ HAEL r, draconitidia g, trachonitidis BT f paelmv 5 regionis om. Bl lys.ani (i 8. I.) B, lisauia D F NM HAEL r r abillianae BBI, abilliana» (eras. et) O, abilli»ne 3f, abili.nae (eras. a) C, abiliana H, abylinę Q, abilinae cct., edd., v 6 caifa BT, chaifa AEL, caipha cet. 7 domini] dei Q EL iohanne. (eras. n) C zacchariae P, zaccariae B, zacar. R (ef. 114, 16) 9 signassep 10 diebus illis graelm 11 spatium CP N2 accipe ClP diebus illis l m 12 regressum] reuersum CPVF edd. 13 eius ona. Hl est] eius Bl 15 in ierusalem g 18 iohannis 01 H 19 insinuans s. o. dies om. B a RT eius om. RT tempus, quo praedicare et baptizare coepit Iohannes, quo iam tempore Christi aetas iuuenilis inuenitur, quia coaeui erant ipse et Iohannes et triginta ferme annorum narratur fuisse, cum ab illo baptizatus esset.

Sed plane de Herode solet mouere nonnullos, quod Lucas narrauit in diebus baptismi Iohannis Herodem fuisse tetrarchen Galilaeae, quando etiam dominus iuuenis baptizatus est, Mattheus autem mortuo Herode dicit puerum legum ab Aegypto remeasse, quod utrumque uerum esse non potest, nisi duo fuisse intellegantur Herodes. quod cum fieri potuisse nemo nesciat, qua caecitate insaniant, qui procliuiores sunt ad calumniandum euangelicae ueritati quam paululum consideratiores, ut duos homines eodem uocabulo appellatos intellegant! cuius rei exemplis plena sunt omnia. nam iste posterior Herodes prioris Herodis filius fuisse perhibetur, sicut Archelaus, quem Mattheus in Iudaeae regnum patri mortuo successisse commemorat, sicut Philippus, quem fratrem tetrarchae Herodis et ipsum Itureae tetrarcham Lucas insinuat. rex enim fuit Herodes ille, qui quaerebat animam pueri Christi, Herodes autem alius , 6 cf. Luc. 3, 1-21 8 cf. Matth. 2, 19-22 10 cf. c. Donat. post collat. 12, 17 1 et BRT, ac cet., edd. iohannis Ct quo iam] quod iam B, quouiam (quo C, qfim P, qm HAelL) CP HAEIL, quo E3 a, et quo U 2 iuuenilis aetaa l m iuuenalis D CPF ONlMQ HElL 5 sed] incipit altera pars excerptorum W 6 fuisset B ElL 7 tetrarchen (tetrachen Cl) B CPVF, tetrarchem ONl, tetrarcham RTD πχω, tetrarcha A, tetrarcam E, tetrarch§ H, tetrachae L, te thra archa W1 iabenis B\' 8 est om. B W iesum puerum R iesum] add. Ipm B 9 uerum om. g 11 sciat P qua] qui CP, quid V, quae R Nl cecitat§ueritate L insaniant BRT ON1MQ HAELU1W, insinuant D, insaniunt cet., edd. 12 ad calumniando CP ueritate Ll paulolum CP 13 ut] et CP 15 archilaus Otp 16 patre BT C2V HAE2U ϒ p g suscepisae V 17 filippus W tetrachae C\', tetrarcae E 18 itureae T F ONl A, itureue (u alt. exp. m. 1) B, ituriae D CP7 N7, iturae E1LW, ituraeae cet. tetracham Cl, tetrarcam AE 19 animam querebat Y filius eius non rex, sed tetrarcha dictus est, quod nomen Graecum a parte regni quarta inditum resonat.

VIII. Nisi forte hinc rursus quispiam moueatur: cum Mattheus dixerit ideo timuisse Ioseph cum puero redientem ire in Iudaeam, quia pro patre suo Herode Archelaus filius eius ibi regnabat, quomodo potuit ire in Galilaeam, ubi alius filius eius Herodes tetrarches erat. sicut Lucas testatur? quasi uero ipsa sint tempora, quibus tunc puero timebatur, quae nunc Lucas commemorauit, quae usque adeo mutata erant, ut in ipsa Iudaea non iam rex esset Archelaus. sed Pontius Pilatus non rex Iudaeorum, sed praeses erat, cuius temporibus agentes sub Tiberio Caesare filii maioris Herodis non regnum habebant, sed tetrarchiam. quod utique nondum factum erat, quando Ioseph timens Archelaum in Iudaea regnantem se in Galilaeam cum puero contulit, ubi et ciuitas eius erat Nazareth.