Proinde quidam Lucanus magnus eorum in carmine declamator, credo et ipse diu quaerens siue per suas cogitationes siue per suorum libros, quisnam esset Iudaeorum deus, et, quia non pie quaerebat, non inueniens, maluit tamen incertum deum, quem non inueniebat, quam nullum deum dicere, cuius tam magna documenta sentiebat. ait enim: et dedita sacris incerti Iudaea dei. et nondum deus iste sanctus et uerus deus Israhel, nondum per Christi nomen tanta in omnibus gentibus fecerat, quanta usque in hodiernum diem post Lucani tempora consecuta sunt. nunc uero quis tam durus non flectatur? quis tam torpidus non ignescat, cum impletur quod scriptum est, quia non est qui se abscondat a calore eius? quando iam clarissima luce manifestantur quae in eodem psalmo, unde uersiculum istum commemoraui, tanto ante praedicta sunt? caelorum enim nomine apostoli Christi significati sunt, quod in eis deus praesideret, ut euangelium nuntiarent. iam ergo caeli enarrauerunt gloriam dei, et opera manuum eius adnuntiauit 10 Lucan. 2, 592 aq. 16 Ps. 18, 7 21 cf. Ps. 18, 1-7 2 liquideque 02MQ r inueniant A&LU donec eum inueniant om. L 4 quidem lucanus H, luc. quidem r eorum magnus Y g declarator CP, declamator (-clamator i ras.) 0 7 tamen om. RT incertum (deum om.) BT 8 cuius] quia eius (a del,) H, qui eius AELU 9 ait] at AelL 10 dedit ElLS 12 nondumj ∗∗∗ (eras. non) B 13 per christi n. t. i. o. g. f. q. usque om. Bl omn.] hominibua T2 gentibus om. BT 14 usque om. RT diem om. Bl consequata Bl 15 quis tam] quisquam C\'P turpidus (b 8. p (P) CPFQ, tepidus Y πψω pael 16 ignuscat Cl, ignoscat PFl, agnoscat DC2Q. igniscatg 17 iam om. CP 18 manifesta Fl psalmo (p 8. I.) B 19 praedicata BlQ 21 ut] et BT, om. 01 nuntiarent BtBTD, adnuntiarent cet., edd. 22 narrau. L manum Bl, cf. supra 43, 13 annunciat p firmamentum. dies diei eructuauit uerbum, et nox nocti adnuntiauit scientiam. iam non sunt loquellae neque sermones, quorum non audiantur uoces eorum. iam in omnem terram exiit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. iam in sole, hoc est in manifestatione, posuit tabernaculum suum, quod est ecclesia ipsius, quia, ut hoc faceret, ipse, sicut ibi sequitur, tamquam sponsus processit de thalamo suo, id est: coniugatum uerbum carni humanae processit de utero uirginali, iam exultauit ut gigans et cucurrit uiam, iam a summo caeli facta est egressio eius et recursus eius usque ad summum caeli. et ideo rectissime sequitur uersus, quem paulo ante commemoraui: et non est qui se abscondat a calore eius. et adhuc isti fragiles contradictiunculas garrientes eligunt isto igne sicut stipula in cinerem uerti quam sicut aurum a sorde purgari, cum et deorum falsorum iam fallacia monumenta frustrata sint et illius incerti dei ueracia promissa certa iam facta sint!

Desinant ergo dicere mali laudatores Christi, qui nolunt esse Christiani, quod Christus non docuerit deos eorum deseri et simulacra confringi. deus enim Israhel, de quo praedictum 1 cf. en. in ps. 18, II 6; Eus. eclog. proph. 2, 10 12 Ps. 18, 7 14 cf. Esai. 47, 14 15 cf. Prou. 17, 3; Sap. 3, 6; Eccli. 2, 5 20 cf. Deut. 7, 6; Esai. 54, 5 1 eructuat CP, eructauit T ONM1 y* gr aelm, eructat w p v adnuntiauit] indicauit x, indicat p p 2 loquille ClP 4 eziuit edd. 6 quod est ecclesia] hoc est ecclesiam (ccl. C) CPV 7 talamo Bl 9 gigans BRr CPF* ONlMQ HlAWL (gyg. C, n eras. FN, exp. HE, del. A), gigas cd. et currit Al, ad currendam Hlv 10 egressio eius facta est V facta est] om. RTD v, factus est B eius pr. J om. CP 11 caeli] eius rv -14 eligont] add. magis rael igne] in genesi A1E1L istipulam B 15 cum] quam BlClP, quom C2, non p iam] tam CPV p fallatia CPN1, falacia (-tia JEP) ElL, falsa B 16 munumenta EI, monim. E2 y, munim. p a, molimenta r sunt r neracia om. CF p 17 certa iam] certata (ta alt. exp. C, erat. P) CP, certa V, iam r sunt r 18 designant BlL ergo om. Cl 19 deaeri] desiere ClP 20 simulacra om. R fringi 01 est quod deus uniuersae terrae uocabitur, et deus uniuersae terrae iam uocatur, hoc per prophetas futurum praedixit, hoc per Christum congruo tempore impleuit. certe enim si iam deus Israhel deus uniuersae terrae uocatur, necesse est, ut fiat, quod iussit, quando qui iussit innotuit. quia uero per Christum et iri Christo innotuit, ut ecclesia eius per orbem diffunderetur et per ipsam deus Israhel uniuersae terrae uocaretur, paulo superius aput eundem prophetam legant qui uolunt, immo et a me commemoretur. neque enim ita longum est, ut oporteat praetermitti. dicuntur enim multa de praesentia et humilitate et passione Christi et corpore eius. cui caput est, id est ecclesia eius, cum appellatur tamquam sterilis, quae non pariebat. per multos enim annos ecclesia. quae futura erat in omnibus gentibus in filiis suis, hoc est in sanctis suis, non apparuit nondum Christo adnuntiato per euangelistas eis, quibus non est adnuntiatus per prophetas, et dicitur plures filios desertae futuros quam eius, quae habet uirum, cum uiri nomine significata est lex uel rex, quem. accepit primus populus Israhel, nec acceperant gentes legem eo tempore, quo propheta loquebatur, neque rex Christianorum apparuerat adhuc, ei quibus tamen gentibus longe fertilior et numerosior sanctorum multitudo prouenit. ita ergo dicit Esaias 11 cf. Esai. 54, 1; Gal. 4, 27 14 cf. Cypr. test. 1, 20 17 cf. Esai. 54, 1 22 cf. Cypr. test. 1, 23 2 futurum] nenturum V 3 implebit B iam] idem D r 4 est -8. l. E r 5 qui] que ElL, quod AU 6 christo] christum PF p horbem Bl 7 disfunderetur B 9 et] etiam g a eras. A me om. dEL a me om. g, ab illis E2, ab illo E3 commemorentur QE1 y g enim om. AEL y 10 de] et de g 12 cui] cuius 02 ecclesia BlF, declesia 01, de ecclesia cet., edd., cum] quam Bl 15 christus CP adnuntiato p. e. e. q. n. est om. CPF1 16 adnuntiatus] add. est s. I. C2 17 filias d. futuras Y futurus ClP quam (a 8. I.) B 18 cum] cuius pram 19 acceperunt Bl g 20 eo tempore legem (-ge ClP) CPV quod Bl AlExL propbetae loquebantur rae neque] add. enim Y 21 apparuit OQ HAEL 7 adhuc] add. gentibus ONMQ H raelm 22 numerosior] nuerior BI, uberior BTD ita] ideo p incipiens ab humilitate Christi et se postea conuertens ad adloquendam ecclesiam usque ad eum uersum, quem commemorauimus, ubi ait: et qui eruit te ipse deus Israhel uniuersae terrae uocabitur:

"Ecce, inquit, in intellectu erit puer meus et exaltabitur et honorificabitur uehementer. "quomodo multi mirabuntur super te, sic tamen et inhonesta uidebitur ab hominibus species tua et honor tuus ab hominibus. "ita enim mirabuntur gentes multae super eum et continebunt reges os suum, quoniam quibus non est nuntiatum de illo uidebunt et qui non audierunt intellegent.

\'Domine, quis credidit auditui nostro? et bracchium domini cui reuelatum est? \'nuntiauimus coram illo ut puer, ut radix in terra sitienti; non est species illi neque honor. et uidimus illum, et non habuit speciem neque decorem; \'sed uultus eius abiectus et deformis positio eius ab omnibus hominibus. homo in plaga et qui sciat ferre infirmitates, propter quod et auertit se facies eius, iniuriata est nec magni aestimata est.

*Hic infirmitates nostras portat et pro nobis in doloribus est. et nos existimauimus illum in 1 cf. Ens. eclog. proph. 4, 27 3 *Esai. 54, 5 5 *Esai. 52. 13-15; cf. de ciu. d. 18, 29 13 *Esai. 53, 1-12 28 cf. Matth. 8, 17 1 ad ClP ab hnmilitatem F, ab humanitate ael ad om. AEIL 2 loquendam F 3 ipse] ipse est Q 5 in intellectu erit BRTD 2PMQ HS2 X graelm, intellectum erit ClPO a, intellectu erit VNl AELS1 ϒω, intellectam intellegit F, intellectum intelliget ψ p, intelleget C (ouvaaet) 7 inhonestam CP 8. hominibus pr.] omnibus FN1, χψω praelm tuus om. e I 11 illo] eo g uiderant H 13 credit H 14 rebellatum Bl nuntiabimus B 15 ut alt.] et V AELU g 18 omnibus om. RT HAEL T g, »omnibus (eras. h) F, hominibus Q 19 plaga] flagella HAELU a-f ae quis (a eras. A, exp. E) AEL g 20 et om. p 21 magna Nl, magis p etistinata p est om. Y 22 inflrmitatis 01 23 aestimauimus (-bimus D) STD r XXXXIII Auf. Sect. III para 4. 4 doloribus esse et in plaga et in poena. ipse autem uulneratus est propter peccata nostra et infirmatus est propter iniquitates nostras. eruditio pacis nostrae in eum, liuore eius sanati sumus. "omnes ut oues errauimus et dominus tradidit ilium pro peccatis nostris. et ipse quoniam male tractatus est, non aperuit os; ut ouis ad immolandum ductus est, et ut agnus ante eum qui se tonderet fuit sine uoce, sic non aperuit os suum.

In humilitate sublatum est iudicium eius. generationem eius quis enarrabit? quoniam tolletur de terra uita eius. ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem. sepulturam ergo malos propter sepulturam eius et diuites propter mortem eius, ob hoc quod iniquitatem non fecerit nec dolum in ore suo. dominus uult purgare illum de plaga. si dederitis uos ob delicta uestra animam uestram, uidebitis semen longissimae uitae. et uult dominus auferre a doloribus animam eius, "ostendere illi lucem et figurare per sensum, iustificare iustum bene seruientem pluribus, et peccata illorum ipse sustinebit. "propterea ipse hereditabit complures et fortium partietur spolia, propter quod tradita est ad mortem anima eius et inter iniquos aestimata est, et ipse peccata multorum sustineuit et propter iniquitates eorum traditus est. 4 sancti B 5 omnes] CJdd. qui HAEL y, add. quasi g errabimus B 9 sum B1 10 «blatum Bl iudicium eius aublatam est V 11 enarrauit B Q HElL, ennarrauit Ml, ennarrabit CP1 13 est om. C malus B pro sepultura RTD r 14 diuitem B pro morte JRTD MQ r 15 fecerint ElL in om. CPVF1 HAEL y, exp. B1 19 a doloribua om. CPF p eius] add. et p 20 ct om. p iustificari B 22 ipse pr.] om. V, ille p hereditauit BMX 23 cumplurea CXP, cum pluribus C2, plures V patietur 01 AlEL 26 austineoit Engelbrecht, sustinebit BlRTJD, sustenuit ElL, sustinuit cet., edd. iniqu. eor.] peccata illorum p

\'Delectare sterilia, quae non paris, exsulta et clama, quae non parturis, quoniam multi filii desertae magis quam eius quae habet uirum. dixit enim dominus. \'dilata locum tabernaculi tui et aulas tuas confige; non est, quod parcas. porrige longius funiculos et palos ualidos constitue. etiam adque etiam in dextram adque sinistram partem extende. semen enim tuum hereditabit gentes, et ciuitates quae desertae erant inhabitabis. non est, quod metuas, praeualebis enim, nec erubescas, quod detestabilis fueris. confusionem enim in perpetuum obliuisceris. ignominiae uiduitatis tuae non eris memor, \'quoniam ego sum dominus qui facio te, dominus nomen ei, et qui eruit te ipse deus Israhel uniuersae terrae uocabitur.

Quid contra hanc eaidentiam expressionemque rerum et praedictarum et impletarum dici potest? si de Christi diuinitate discipulos eius putant esse mentitos, numquid de Christi passione dubitabunt? resurrexisse non solent credere; at illa omnia ab hominibus humana perpessum etiam libenter credunt, quia hominem tantummodo credi uolunt. ille itaque sicut ouis ad immolandum ductus, ille inter iniquos deputatus, 1 *Esai. 54, 1-5 21 cf. Esai. 53, 7 et Matth. 26, 63; Act. 8, 32 et 33 22 cf. Esai. 53, 12 et Marc. 15, 28; Luc. 22, 37 1 dilatare C2, laetare epiat. 105, 4, 15; de ciu. d. 18, 29; Cypr. test. 1, 20 isterilis B, sterelis C\'NHL pares Cl exsulta BR Q, exulta T CF NM HAEL, et exulta 0, exalta r, erumpe ep. 105 2 exclama R quoniam] quia χψω edd. v (Gal. 4, 27) 3 habit 01 4 enim] antem V deus g 5 auleas tuas C2, aules t. F1, clauos tuos D* (cf. v), caulas tuas a ael, aalaeas t. epist. 105, aulaearum tuarum de ctu. d. 18, 29 configo CtP, confringe 0 6 funioulus Bl, f. tuos g v et om. p constituae B, confirma ep. 93, 9, 29; 105, 4, 15; conforta de ciu. d. 18, 29; consolida v 7 dexteram CPV NQ edd. sinistram] in sin. ONMQ HE r r, ad laeuam o (εἰς ta άριιστερά Alex. Sin.) 8 hereditauit B 10 nec] ne I 11 confusione. M, -ne AL 18 quia CPF pg sum OHi. m 15 iarahel] add. deus N2 rael 19 at om. RTD 20 etiam] etiam cum B2 22 oues CPlElL 4x ille uulneratus propter peccata nostra, cuius liuore sanati sumus, cuius facies iniuriata. est nec magni aestimata, palmis caesa et sputis inlita, cuius deformis in cruce positio, ille ab iniquitatibus populi Israhel ductus ad mortem, ille qui non habebat speciem neque decorem, quando colaphis percutiebatur, quando spinis coronabatur, quando pendens inridebatur, ille qui, sicut agnus coram tondente non habet uocem, sic non aperuit os suum, cum ei diceretur ab insultantibus: prophetiza nobis, Christe. nempe iam exaltatus est, iam honorificatus est uehementer. nempe iam mirantur gentes multae super eum. iam continuerunt reges os suum, quo aduersus Christianos leges saeuissimas promulgabant. nempe quibus non est nuntiatum de illo, iam uident, et qui non audierunt, iam intellegunt. quoniam gentes, quibus non nuntiarunt prophetae, magis ipsae uident, quam uera nuntiata sint per prophetas. et qui non audierunt ipsum Esaiam loquentem, iam in litteris eius, de quo ista sit locutus, intellegunt. nam in ipsa gente Iudaeorum quis credidit auditui prophetarum, aut bracchium domini, quod est ipse Christus, qui per eos adnuntiabatur, cui reuelatum est, quando manibus suis ea scelera in Christo admittebant, quae futura praedixerant prophetae quos habebant? nempe iam hereditate possidet multos 1 cf. Esai. 53, 5 a et Rora. 4, 25; 1 Cor. 15, 3 cf. Esai. 53, 5b et Matth. 26, 67; Marc. 14, 65; Luc. 22, 63 et 64; I Petro 2, 22-24: I Ioh. 3, 5 2 cf. Esai. 53, 3 et Marc. 9, 11; Ioh. 19,18 8 Matth. 28, 68; cf. Marc. 14, 65; Lnc. 22, 64 9 cf. Esai. 52, 18-15 13 cf. Rom. 15, 16—21 18 cf. Esai. 53, 1 et Ioh. 12, 37 et 88; Bom. 10, 16 3 et om. AEL r in crucis ElL 5 ispeciem B 7 tondentem BlD Ml habebat F2 p grael 9 exultatus ClP 11 continent p regis et legis C1 quo] quod BD CPF1 ONl HAlEL, qui U r aeI 12 promulgabant (n exp.) C. prouulgabant ALU1 14 intellegent BsRTD O1N1M A1E1L quia RTD nuntiarunt B F ONQ, nuntiauerunt cet., annuntiauerunt m 17 iam] tamen Al de (om. quo) A1E1L, unde A2U, quid de E1; 18 nam] nam et D F* ONMQ edd. in om. Bl 19 christus ipse F elm 22 hereditate] in hereditate I et fortium partitur spolia, cum ea quae diabolus et demones possidebant per ecclesiarum suarum fabricas et quoslibet necessarios usus illis expulsis proditisque distribuit.

Quid ergo ad haec dicunt peruersi laudatores Christi et Christianorum obtrectatores? numquid, ut ista per prophetas tanto ante praedicerentur, Christus magicis artibus fecit aut discipuli eius ista finxerunt? numquid, ut delectetur ecclesia diffusa per gentes quondam sterilis, nunc in pluribus filiis quam illa synagoga, quae legem siue regem tamquam uirum acceperat, numquid, ut sic dilatet locum tabernaculi sui omnes nationes et linguas occupans, ut longius, quam Romani imperii iura tenduntur, usque in Persas et Indos aliasque barbaras gentes funiculos porrigat, ut in dextram per ueros Christianos et in sinistram per fictos Christianos in tam multis populis nomen eius extendatur, ut semen eius herodite gentes, ut ciuitates, quae a uero dei cultu et a uera religione desertae fuerant, iam nunc inhabitet, ut non timuerit hominum minas et furias, quando in sanguine martyrum tamquam honore purpureo uestiebatur, ut praeualeret tam multis tamque uehementibus et potentibus persecutoribus suis, ut non erubesceret quod detestabilis fuerit, quando magnum erat crimen fieri uel esse Christianum, ut confusionem in perpetuum obliuiscatur, 1 cf. Esai. 53, 12 2 cf. epiat. 47, 3; en. in ps. 80, n. 4 10 cf. Esai. 54, 2 . 1 eam quae B1, eo quem HAE1, eos quos E* y 2 suarum] add. et Bl fabricas et] fabricaret Nl, fabricas ad N*, fabricasset 0 8 per- ditisque p 4 hoc rae dicant p praeuersi Cl 6 praedicarentur D CP p magis EXL 7 eius om. p numquid om. p, numquit B dilectetur L, dilatetur (PPVF χψ pgrael 9 Biue regem] uel prophetam AEL 10 acciperat C\'lp dilataret X rael 11 nationis 01 13 dext*ram P, dexteram pgaelm, dextra HAEL r 14 sinistra Clp HAEL r per finctos AlElL, perfectos SlTNl 15 simen 01 hereditent g. et ciuitates Q 16 ciuitatis Cl 17 timeret p hominus A1E1L1 hominis A2U 18 sanguinem Ml HElL 20 erubiscerit C1P, eruberet A1E1L 21 uelle esse B1 22 confusione AE1L in pertaum B, imperpctuum p g quia, ubi abundauerat peccatum, superabundauit gratia, ut ignominiae uiduitatis suae memor non sit, quia paululum derelicta et obprobriis obiecta tam eminenti gloria reflorescit? numquid postremo, ut dominus, qui fecit eam et a dominatu diaboli et demonum eruit eam, ipse deus Israhel uniuersae terrae iam uocetur, discipuli Christi finxerunt, quod prophetae, quorum libri nunc in manibus inimicorum Christi habentur, tam longe ante quam Christus filius hominis fieret praedixerunt?-

Hinc ergo intellegant, quod ne tardissimis quidem adque obtunsissimis obscurum dubiumue relinquitur, hinc, inquam, intellegant Christi peruersi laudatores et christianae religionis exsecratores etiam Christi discipulos contra deos eorum ea didicisse adque docuisse quae doctrina continet Christi, quia deus Israhel, qui haec omnia, quae isti colere uolunt, abominanda adque euertenda in libris prophetarum praecepisse inuenitur, ipse deus uniuersae terrae, sicut tanto ante promisit, per Christum et Christi ecclesiam iam uocatur. si enim Christum mira dementia suspicantur deos eorum coluisse ac per hos eum tanta potuisse, numquid et deus Israhel deos eorum coluit, qui de se per omnes gentes colendo et de illis abominandis adque euertendis per Christum quod promisit 1 cf. Rom. 5, 20 17 cf. Esai. 54, 5 21 cf. Deut. 7, 5 1 habnndauerat CPV OQ H, -uerit N, abnndauerit Fl, abundauit RD2F2 p. habundauit TDl auperabundabit B, superhabundauit (-bit D1) TD CPVF NQ p gratia] et gratia r ael 2 ignominia H9E1LU uiduaetatis CP, uiduitans uiduitatia E1L 3 direlecta 01 et om. CP obprobriac GIP, obprobrio C2V m, obprobrii F, opprobriis M subiecta CPVF1 gm tam om. Q 4 a domin.] abhominatu ElL 5 daemonium B 6 profaetae JB1 7 quarum B 8 fierit ClP . 10 intellegunt ClP 11 optunsisBimia M, obtundissimis Sl g, obtusissimis w edd., obt. etiam HAELSU 7 g dubium ut D, dubium p relinquetur CPF1, relinquatur D1 16 praecipisse CP 17 sicut tanto (t med. s. I.) B, sicut (om. tanto) Jf1 pael, sic (om. t.) r 18 et] a g ecclesia AEL g e 19 chriatum om. AIEL 20 boc NzQ et om. AEL f rae 21 de sc per] desuper CP ilIis om. p impleuit? ubi sunt di eorum? ubi uaticinia fanaticorum et diuinationes pythonum? ubi auguria uel auspicia uel haruspicia uel oracula demonum? cur non profertur ex huius modi antiquis libris admonitum aliquid et praedictum contra christianam fidem et contra prophetarum nostrorum expressam iam in omnibus gentibus tam perspicuam ueritatem? offendimus, inquiunt. deos nostros et deseruerunt nos, ideo aduersus nos Christiani praeualuerunt et humanarum rerum felicitas defessa ac deminuta dilabitur. hoc sibi certe per Christianos fuisse euenturum legant ex libris uatum suorum, sed ea legant, ubi si non Christus, quia eum deorum suorum uolunt fuisse cultorem, saltem deus Israhel inprobatus et detestatus sit, quem constat istorum euersorem. sed numquam hoc proferent, nisi quod modo forte confiuxerint. quod cum protulerint, apparebit eo ipso certe, quod tanta res tam ignota profertur, quae utique debuit, antequam hoc quod praedictum est accidisset, in deorum templis omnium gentium recitari, ut praestruerentur --et praemonerentur qui nunc nolunt esse Christiani.