Quia enim haec euertit nisi deus IsraheL? ipsi enim populo dictum est per diuinas uoces factas ad Moysen: audi Israhel, dominus deus tuus dominus unus est. non facies tibi idolum neque cuius quam similitudinem, neque quae in caelo sursum neque quae in terra deorsum. ut autem etiam euertat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur: non adorabis deos illorum, sed neque seruies eis: non facies secundum opera ipsorum, sed deponendo depones et confringendo confringes simulacra eorum. quis autem dicat Christum adque Christianos non pertinere ad Israhel, cum Israhel nepos fuerit Ab ahae, cui primo et deinde Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur omnes gentes? quod fieri iam uidemus in Christo, cum inde exorta sit illa uirgo, de qua propheta populi Israhel et dei Israhel cecinit dicens: ecce uirgo concipiet et pariet 7 *Deut. 6, 4 8 *ib. 5, 8; *Exod. 20, 4 11 *Exod. 23. 24 18 *Gen. 22, 18; cf. ib. 26, 4; 28, 14 (cf. supra 20, 7; 88, 13) 21 *Esai. 7, 14 2 disipiendo C1P iactant BTD 3 gentium Dl AXEL αϒπ superistitio B 6 uertit M1 AXEL y 7 mosen M 8 tuos Cl, noster v dominus unus BRTD ONMQ H v, unus o r a e, deus unus GPVF AELSU r pglm (ef Marc. 12, 29 v) faciena ClP 9 neque quae in c. s. neque quae in t. BBTD, neque in c. e. neque in t. cet., edd. 10 caolus C1, -los CsP terram C 11 etiam om. p acciperit C1P, accepit p 12 illorum] alienos HAELU aq g (cf. Ex. 20, 3). eorum v eis om. Ol 13 facias el ipsorum] eorum y g 14 confringendo (fr in ras.) B confringes (f in ras.) B 16 nepus PNlQL 17 isuac Bl nepote CtPF1 18 iam om. CPV in] et in RD (cf. supra 20, 7; 38, 13) semini D1L 19 iam fieri BTD 20 de s. I. B 21 uirgo] add. in utero A2U g (cf. Matih 1, 23) et OIR. Bx filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel. interpretatur autem Emmanuhel \'nobiscum deus). deus ergo Israhel. qui prohibuit alios deos coli, qui prohibuit idola fabricari, qui praecepit euerti, qui per prophetam praedixit gentes ab extremo terrae dicturas: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, in quibus non est utilitas, ipse per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium superstitionum euersionem iussit, promisit, exhibuit. frustra ergo miseri, quia blasphemare Christum etiam a dis suis, hoc est demonibus, nomen Christi metuentibus prohibiti sunt, uolunt ab eo doctrinam istam facere alienam, qua Christiani contra idola disputant easque omnes falsas religiones, ubi potuerint, eradicant.

De deo Israhel respondeant, quem docere ista et iubere non tantum Christianorum, sed etiam Iudaeorum libri testantur, de ipso consulant deos suos, qui Christum blasphemari prohibuerunt, de deo Israhel, si audiant aliqua contumeliosa, respondeant. sed quos consulant? aut ubi iam consulant? libros suorum legant. si deum Israhel Iouem putant, sicut Varro scripsit, interim ut secundum eorum opinionem loquar, cur ergo Ioui non credunt idola esse delenda? si Saturnum putant, cur eum non colunt? aut cur non sic colunt, quemadmodum se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit impleuit? cur ei non credunt simulacra euertenda esse et alios . 1 cf. Matth. 1, 23 5 *Hierem. 16, 19 19 cf. Varr. r. diu. 1, 58 b (p. 164). 1 uocabnnt Bl, uocabitar rv emanuhel bta CP, emmanuel RTD AE Y pgram, emanuel χ e l interpraetetur 01 2 autem] enim r nouiscam Bl iar. ergo X r S qui pr.] om. RTD 5 patria Cl 6 in quibus non est] et non est in illis supra 39, 18 ipsi DFlN2L 10 est] add. a χω rael m 11 qua] quia A1 EL T christi AlELl 12 relegiones HAEL 15 etiam BBTD, om. CP l, et cet. 16 blaspheniare AEL 7 e l 17 audiant L, audeant B1M1 AEU ϒ, audent cet., edd. alique L 19 si] sed Bl 20 scribait BBl, scribit TD ut interim clm 21 credant CP V putant] deum putant ael 22 sic non Q g 28 praecipit ClP g quos] cus B1 deos colendos non esse? si nec Iouis nec Saturnus est — quia, si unus eorum esset, contra sacra Iouis et Saturni eorum tanta non diceret —, quis ergo est, qui propter deos alios solus ab istis non colitur et euersis dis aliis tam euidenter efficit, ut solus colatur, humilata omni superba altitudine, quae se aduersus Christum erexerat pro idolis persequens interficiensque Christianos? nunc certe quaerunt, ubi se abscondant, cum sacrificare uolunt, uel ubi deos ipsos suos recludant, ne a Christianis inueniantur adque frangantur. unde hoc nisi a timore legum adque regum, per quos deus Israhel suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut longe ante promisit dicens per prophetam: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi?

Nempe iam impletur quod per prophetam identidem canitur, quod remissurus esset impiam plebem suam — non quidem totam, quia multi ex Israhelitis crediderunt in Christum; nam inde erant et apostoli eius —, et humilaturus omnem superbum adque iniuriosum, ut ipse solus exaltaretur, id est solus altus et potens hominibus manifestaretur, donec proicerentur a credentibus idola et a non credentibus absconderentur, cum eius timore terra confringitur, id est terreni homines timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum qui 12 Ps. 71, 11 1 non 8. I. B iupiter y I 2 quia sij qu*si (eras. a) Bl, qui si B2 unus] u.nuI (eras. e) B esset om. A1EL 3 eorum] horum g, eos a, om. e l non diceret tanta g, t. n. dicerent a 4 alienos r uersis Bl 5 effecit RD MQ IPAEL f r a humiliata codd. praeter B1 omnia Bl AlL superbia BINIL 6 se om. AEL ϒπ se erexerat E* y* 8 abscondeant HElL ipsi g 9 recludant BlRTD rae, retrudant (retrodant H1) cet. (rJ. Cie. Verr. II 1,7) a om. A*EXL unde] add. enim rae 11 eIerit (eras. r) B, erexit QL ym prae, exercet Dg nomine C\'PFt 01 13 eum om. A1E1L seruiant Bl, aeruiunt L 14 illi] ei BTD v 15 impletur] completur CPVF pgrm idem Q 17 quia] quoniam RD ex] et B; et ex B2 CPF pm israheliticis HAELSU αϒ 18 humiliaturus codd. praeter Bl 20 solus] add. et I proficerentur AxElL, destruerentur E1 fk 22 confringatur g. credentes in eum gentibusque regnantes talia sacrilegia prohiberent.

Haec enim, quae ut facilius intellegerentur breuiter praelocutus sum, propheta sic dicit: *Et nunc tu, -domus Iacob, uenite, ambulemus in lucem domini. \'remi sit enim plebem suam, domum Israhel, quoniam repleta est sicut ab initio regio eorum auguriis sicut alienigenarum, et filii multi alienigenae nati sunt illis. \'repleta est enim regio eorum argento et auro, nec erat numerus thensaurorum illorum. et repleta est terra equis, nec erat numerus currum illorum. et repleta est terra abominationibus operum manuum ipsorum, et adorauerunt ea quae fecerunt digiti eorum. \'et inclinauit se homo et humilauit se uir, et non remittam illis. "et nunc intrate in petras et abscondite uos in terra a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum surrexerit confringere terram. "oculi enim domini excelsi, homo autem humilis. et humilabitur altitudo hominum, et exaltabitur dominus solus in illa die. "Dies enim domini sabaoth in omnem iniuriosum et superbum et supra omnem altum et elatum, 5 *Esai. 2, 5-21; cf. Euseb. demo eu. 2, 3 et 4 1 gentibus g regnandis AlEL 9 8 ut] et CPF1 prolocutus r 5 ambulemus BRTD, et atnbulemus cet., edd., v 6 lucem C\'PYF ONMQ H1A1EL ϒϰψ pr ae I, luce BTD 02 H2A2U g m, lumine B v liomus B7D C\'PF ON EL T ga. dominus r 8 ipsoruni Q augoriis C", angustiis r 10 thesaurorum codd. praeter B 12 currum BCl, currnum cet. et repl. est terra alt. loco om. AXEL 14 adorabernnt B inclinabit B A1E1L 15 humilianit codd. praeter Bl hnmiliatus est nir V 16 dimittam g petris CPY, petram N r" et om. N 18 resurrcierit g 20 autem] enim C hnmiliabitur codd. 21 ezultabitnr Gn in die illa HAELU αϒπν 22 in] om. ElL, supra A1E2 αϒ m omnem om. AlEL ar 23 et superbum om. p supra] super \\ p g elatum BRTD H2A2U, helatum S, eleuatum 8, exaltatum a, hnmiiiatum CPVF ONMQ H1A1E (L2 in ras.) ϒϰχψω edd., humiliatum et elatum g qui humilabuntur, "et super omnem cedrum Libani excelsorum et elatorum et super omnem arborem balani Basan, uet super omnem montem et super omnem collem altum, et super omnem nauem maris et super omne spectaculum nauium decoris. "et humilabitur et cadet contumelia hominum, et exaltabitur dominus solus in illa die.

"Et manibus fabricata omnia abscondent in speluncis et in scissuris petrarum et in cauernis terrae a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum exsurrexerit confringere terram. illa enim die proiciet homo abominationes aureas et argenteas, quae fecerunt ut adorarent superuacuanea et noxia, ut intrent in foramina solidae petrae et in scissuras petrarum, a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum exsurrexerit comminuere terram.

Quid dicunt de isto deo sabaoth, quod interpretatur \'deus uirtutum) uel \'exercituum\', quia illi seruiunt uirtutes et exercitus angelorum? quid dicunt de isto deo Israhel, quia deus est illius populi, de quo uenit semen, in quo benedicerentur 1 qui] quia HTEPSU αϒ2ARF3, et Y1 v hamiliabuntur codd. praeter B (et sic infra) super BRD g, supra cet. 2 excesorum E1L, excelsam ξπψ p r α e l, excelsum F7 X elatam ξπψ prael, elatum F1 X super] supra F aelm 3 balani BLBT ON1 Q, libani cet., edd. montem e. s. o. c. a. e. s. omnem om. BL 4 altum om. RTD et super omnem nauem maris] (uers. 15 ϰαὶ ἐπὶ πάντα πύρϒον ύψηλόν, ϰαὶ ἐπὶ πᾱν τεῑχος ύψηλόν om.) xal ἐπὶ nav πλοι̃ον ϑαλάοσης 5 omnem BCLP 6 cadent B 7 solua dominus r 9 in is∗is∗uris BL 11 eius om. CPF p exsurrexerit BRTD F m, exurr. pgrael, surrexerit CPV ONMQ HAELSU 7* v 18 quas N2 adorent BT rae 14 superuacuanea CAAU ϒ1, superuacua inania C2P, superuacvanea (v 8. I. add.) H, auperuacua YF N PG r, supernacanea BRTD OM EL y aelm, superuaganea Q, superuacancia 8 foramine 01 HAE1LU Y 15 scissuria H a faciam BX 17 exurrexerit DQU a pgrael, surrexerit CPY v 19 uirtutis CLP et orn. AEL γπ 20 quia (a 8. I.) N 21 est om. DA1E benedicentur RT r omnes gentes? cur solum non colunt, qui omnes deos colendos esse contendunt? cur ei non credunt, qui alios deos falsos et ostendit et euertit? audiui quendam eorum dicere se legisse aput nescio quem philosophum, quod ex his quae Iudaei in suis sacramentis agerent intellexisset, quem deum colerent: praepositum, inquit, istorum elementorum, quibus iste uisibilis et corporeus mundus extructus est, cum scripturis sanctis prophetarum eius aperte ostendatur illum deum colendum praeceptum esse populo Israhel, qui fecit caelum et terram et a quo est omnis uera sapientia. sed quid opus est hinc diutius disputare, cum ad id quod ago sufficiat quod illi qualibet praesumtione opinantur de illo deo, quem deum esse negare non possunt? si enim praepositus est elementorum, quibus mundus iste consistit, cur non potius solus ipse colitur quam Neptunus, qui solius maris praepositus est, quam denique Siluanus, qui solorum agrorum adque siluarum, quam Sol, qui solius diei uel etiam uniuersi caelestis caloris, quam Luna, quae solius noctis uel etiam humoris potestate praefulget, quam Iuno, quae solum aerem tenere perhibetur ? certe enim isti partium praepositi, quicumque sunt, necesse est, ut sub illo sint qui omnium elementorum et uniuersae huius molis praeposituram gerit. at iste illos omnes coli prohibet. cur ergo isti contra praeceptum maioris illorum non solum eos colere uolunt, sed propter istos illum 1 cf. Gen. 22, 18; supra 20, 7; 38, 13; 40, 18 6 Numenius, ut oidetur; cf. Euseb. praep. eu. 7, 3; 11; 11, 9; 10 9 cf. Gen. 1, 1 10 cf. Eccli. 1, 1; 15, 10; Sap. 7, 15-17; 25 14 cf. de ciu. d. 4, 10 2 credant CP et om. B1BT 3 auertit H 4 nescio apud qa. Y, ap. qo. neacio p philoaopbam ClP quod] cum BlR eis CPY, is Bl, is L, hiie xrłw, iis p l m quae.. B, que ipsi r 5 saeris r intellexit s. I. B, intellexissent HAELS p 8 in scripturis F2 χpraelm apert JB1 ostendantur B 11 hic D r deutius Bl cam] quam B 12 quo illi CPF1 13 si* (c eras.) B 14 potius solus ipse BRTD r, ipse potius cet. 16 solum L 17 solus CP 18 quam om. CPFX quae] qui CXP umoris BCl 19 praefulgit ClP 20 quaecumque ClP 22 uniuersi CXP iste] certe r 24 non] hs non (hs dtl.) Bl illum nolant] non (eras.) B1, illum nolint s. 1. B7 nolunt? adhuc non inueniunt, quid de isto deo Israhel constanter liquidoque pronuntient, nec umquam inuenient, donec eum inueniant deum solum uerum, a quo creata sunt omnia.