Romani tamen, qui non Saturno, sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam opinionem et summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni* appellantes. 1 cf. de ciu. d. 7, 23; Eus. praep. eu. 15, 34 9 cf. Varr. r. diu. 1, 58 a (p. 163) 15 cf. Sern. ad Verg. Aen. 4, 92; 610; Ge. 1, 385; 2, 406; cf. de doctr. chr. 2, 21, 32; de diu. qu. oct. tr. 45; coni. 7, 6, 8; ep. 55, 7, 12; 246, 2; en. in ps. 61, n. 23; 140, n. 9; de gen. ad litt. 2, 17, 35 1 quendam ElL 2 unumquoque BlAtEIL, unumquotque CPI 4 conperto bis F* prael reuelli Hlg, repelli N 5 falsa] uera non Fp (non 8. I. F) homines AE1ael eos ael 9 ioue CPl 10 praecipuae B supra] sub Bl, super T 11 putauerant CP hoc om. p 12 raam om. r artes V πχ pael 13 quicquam (c 8. I.) B 14 gen- ∗∗liacos Bt, gentheliacos B2, genechliacos 0, gene..cbliacos IP, geneathl. N1, genetalicos AlELS 15 sapientem B2O1, sapientium Q effectnrem CP dicunt AELS a 16 talia B constituerunt BxBl 19 iam] etiam Dra, quam B carthaginenses (chartag. RD, cart. T) RTlD, cartaginienBes (-sis A1) T7 V AEL 20 mutauerunt p g 3*

Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simulacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent et quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum in eis mentes per spiritum sanctum ita sublimatae sint, ut eo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris.

Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli , 6 cf. supra c. 21, 29 21 cf. Varr. r. diu. p. 128; 176 1 uincantur AXEL colorare] colere D rael 2 nouitiis RTN 3 de om. Bl 4 enim om. F p 5 superbe p peccatorum] add. suorum RD ONMQ raelm 6 humilari B, se humiliari RT, humiliari cet. sentiant C1H1 r 8 aej ipse se V iussit coli r (coli alt. om.) ille MI, ille coli RTD, coli ipse r 11 misiBsint CP, missi sunt ONMQ ELU y t\' 12 deum uerum N 13 rerum senaib. r 14 figuratur CP, figuratum V praeciperent (n eras. P) CP 16 sublimute Bl sunt Q 17 eos] illos p 18 coli om. PF fidei g 19 regem Bl CPF MQ pgr, durum regem B2, et uerum r. V, uerum regem cet. ac] et p 21 in] om. Clp, hi N, hii (i alt. exp.) V dis] di N1, dii VN* colere] cole Clp, coli F p 22 istia] eis CPVF pg potet Clt putet (7JP 23 quid. B, quod Ql, que Qs causa CPF Q prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, saltem Vulcanus prohiberet coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae ista inter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed interpretentur Dianam uirtutem quam uolunt, interpretentur et Priapum fecunditatis deum, ita sane ut in fetandis feminis pudeat Iunonem talem habere adiutorem, dicant quod placet, interpretentur quod sapiunt, dum tamen omnia eorum argumenta perturbet deus Israhel. qui cum illos omnes coli prohibuerit et a nullo eorum coli prohibitus sit eorumque simulacris et sacris euersionem praeceperit, praedixerit, fecerit, satis ostendit illos falsos adque fallaces et se esse uerum ac ueracem deum. 9 cf. Verg. Aen. 8, 320; cf. supra c. 23, 34 14 cf. de ciu. d. 6, 9; 7, 24 2 quemcumque (cum s. I. add.) P, quemcunque p praesides] add. esse raelm 7 si] sic Q 8 habeo (h eras. BN) BBN rebelante 51 a om. CP 10 «nlcanus Bl, uulcanos O, uult can*8 F (in raa. u) 11 adulterium B herculis FQ, -le 0\' iunonem] io non est ClP 12 confessio F 13 dictam CP (t exp. C) 14 num CP uenatur et agricnla ClP 15 seraos ClP erit] esset X r 16 erubiacit C1 17 faecunditatia B, foeditatis I faetandis BI, secundis B2, fecundis BTD 18 habire ClP 20 perturbat I 21 sit] est p 22 praeciperit (C1P, om, p praedixerit] add. et CPV pgl 23 satis] siuis CnP, sane C2

. Istos autem iam paucos deorum multorum falsorumque cultores quia non miretur nolle obtemperare illi, de quo cum ab eis quaeritur quisnam deus sit, quodlibet opinando respondeant, deum tamen esse negare non audent, quia si negent, operibus eius et praedictis adque conpletis facillime conuincuntur? neque enim ea dico, quae liberum sibi putant esse non credere, quia ipse in principio fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt, neque illa nimis antiqua, quod Enoch transtulit; quod impios diluuio deleuit, quod Noe iustum domumque eius per lignum inde liberauit ab Abraham in hominibus facta eius exordior. huic enim facta est per angelicum oraculum manifesta promissio, quam nunc uidemus impleri. huic quippe dictum est: in semine tuo benedicentur omnes gentes, ex cuius semine populus Israhel, unde uirgo Maria, quae peperit Christum, in quo benedici omnes gentes audeant iam negare, si possunt. haec promissio facta est etiam ad Isaac filium Abrahae, haec et ad Iacob nepotem Abrahae, qui etiam Israhel appellatus est, ex quo uniuersus populus et propagatus et nominatus est, uthuius populi deus appellaretur deus Israhel, non quod ipse non sit deus omnium gentium siue nescientium siue iam scientium, sed quia in isto populo uoluit manifestius 7 cf. Gen. 1, 1 9 cf. ib. 5, 24; Eccli. 44, 16; Hebr. 11, 5 10 cf. Gen. 7, 1-8. 20; Sap. 10, 4; I Petro 3, 20 13 *Gen. 22, 18 17 cf. ib. 26, 4 18 cf. ib. 28, 14 1 paucos] add. esse E2 y 2 optemperare B, owt. AlEL r illij add. autem r de quo cuin] de quocumque HAlEL r 3 sit dens AELU r raelm quolibet g respondeant BRTD A2U1 g, dent cet. 4 tamen om. r audeant D 6 ea dico om. AlEL 7 ipse om. p 8 neque] ne AYEIL, nec E1 r animis AlElL, minue p 9 enoc BRT F ON . deliuit (Jl 10 liberauerit pl ab om. BRTiD PVF1 OlNl A1LS1 ae abraae a e 11 facta eius in hominibus V p facta eius] domum r 13 inplera B huic quippe] illi enim V 14 gentes] τὰ ε̌ϑνη (owi. τη̄ς ϒη̄ς cod. Alex. Gen. 22,18, cf. supra 20, 7 populum CPF 15 benedici. (eras. t) A, benedicuntur p, -centur g 16 poosaunt B 17 haec (alt.) om. CP et om. N rael 19 populus BIDM., ille populus cet., edd. 20 deus pr.] dei C 22 scientum C apparare CP apparere uirtutem promissorum suorum. ille enim populus primo in Aegypto multiplicatus et de illa seruitute per Moysen in multis signis portentisque liberatus debellatis plurimis gentibus terram etiam promissionis accepit, in qua regnauit per reges suos de tribu Iuda exortos. qui ludas unus fuit ex duodecim filiis Israhel nepotis Abrahae. adque inde Iudaei cognominati multa ipso deo adiuuante fecerunt, multa pro peccatis suis ipso flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes et patrum suorum simulacra sponte confringerent.

Neque enim temporibus christianis, sed tanto ante praedictum est quod per Christianos impletur. ipsi Iudaei qui remanserunt inimici nominis Christi, de quorum etiam futura perfidia in illis propheticis litteris tacitum non est, ipsi habent et legunt prophetam dicentem: domine deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra et non est in illis utilitas. ecce nunc fit, ecce nunc gentes ab extremo terrae ueniunt ad Christum ista dicentes et simulacra frangentes. et hoc enim magnum est, quod deus praestitit ecclesiae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata et dispersa per terras, ne a nobis haec conposita putarentur, codices prophetarum nostrorum ubique portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis 3 cf. Exod. 1,7 8 cf. Gal. 3, 19 10 cf. Ezech. 6, 4; Os. 10, 2 15 *Hierem. 16, 19; cf. de ciu. d. 18, 83; Euseb. demo eu. 2, 3 24 cf. en. in ps. 40, n. 14; 56, n. 9; ep. 137, 16; serm. 200, 2, 3; 202, 3, 3: c. Faust. 12, 23 1 promissionum suarum BTD r 3 mosen BXM 4 repromissionis CPVF pg 5 exortus BC 6 XII M nepotibus H2, pronepotis D, pronepos r 7 adiubante Bl 8 suis om. W e ipso. B, ipso deo prael 9 promissum est] repromissum est D r. promiserat b (έπήϒϒςλτι) benedicentur Bl 10 et] que Q, om. r 12 a cristianis g 14 habent eet B 21 est t. l, H7 praestetit ClP 22 iudaica Q debellatal deleta BlD (in mg. r a) ne] nec MQ AE1L 23 prophetarum nostrorum BRTD CPVF MQ H1A2S pgrael, prophetiaram nostrarum ON H*AlELU T m 24 portarent Ba inimici p nostrae. quomodo ergo discipuli Christi docuerunt quod a Christo non didicerunt, sicut stulti desipiendo iactitant, ut deorum gentilium et simulacrorum superstitio deleretur? numquid et illas prophetias, quae nunc leguntur in codicibus inimicorum Christi, possunt dici finxisse discipuli Christi?