CAPUT XXI. . Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam 
 ac flagitiosissimam dixit, nec curant isti quanta morum

 1 quibusque L Aab dpqv; quibuscumque Ce 3 priuata habere v 
 5 conuibia L 6 potuerit L A Ca b d e p q Ii: f v; placuerit a Domb . 
 diu LACe1p; die abde2qv Domb . 9 ante ille m. 2 sup. lin . et A 
 11 liuera L A auert. ab auribus om. b a sedibus £ A Cabdep v; 
 e sedibus q Domb . 12 bibentibus IA1 17 non] ne ei 19 quodam 
 Ll Cl 20 liuido L 21 si isti L At; isti A2 C rell. v .23 liuent. L A 
 29 dixit om. bl 
 
 
 pessimorum ac flagitiosissimorum labe ac dedecore inpleatur, sed 
 tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non, ut 
 Sallustius narrat, pessimam ac flagitiosissimam factam, sed, 
 sicut Cicero disputat, iam tunc prorsus perisse et nullam 
 omnino remansisse rem publicam. Inducit enim Scipionem, 
 eum ipsum qui Carthaginem extinxerat, de re publica disputantem, 
 quando praesentiebatur ea corruptione, quam describit 
 Sallustius, iam iamque peritura. Eo quippe tempore disputatur, 
 quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit seditiones 
 graues coepisse Sallustius. Nam mortis eius fit in 
 eisdem libris commemoratio. Cum autem Scipio in secundi 
 libri fine dixisset, ut in fidibus aut tibiis adque cantu ipso 
 ac uocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, 
 quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non 
 possunt. isque concentus ex dissimillimarum uocum moderatione 
 concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis 
 et mediis interiectis ordinibus, ut sonis, moderata ratione 
 ciuitatem consensu dissimillimorum concinere, et quae harmonia 
 a musicis dicitur in cantu, eam esse in ciuitate concordiam, 
 artissimum adque optimum omni in re publica uinculum 
 incolumitatis, eamque sine iustitia nullo pacto esse 
 posse,\' ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset, 
 quantum prodesset iustitia ciuitati quantumque obesset, si 
 afuisset, suscepit deinde Philus, unus eorum qui disputationi 
 aderant, et poposcit, ut haec ipsa quaestio diligentius

 10 Hist. I 11 Cic. rep. II, 42, 69 

 1 flagitiosissimoram corr. Halm; flagitiosorum mss . v laue L A 
 7 praesentieuatur L A 8 iam ante iamque om. Cl peritura, super- 
 c v 
 scripto m . 2 erat, L A disputator Ct 9 grecorQ, e 11 eisdem, v 
 m. 2, C 12 fiddibuB et aut codd.; ac v in tibiis a 18 ac, c 
 im 
 sup. lin., C 14 mutatum C \' aut] atq;. ex utq; corr . A ),terut* 
 r. 
 ditae A 15 if//q;. te (?) eras., C 17 et ut e modera,tione C; moderatione, 
 ione m. 2 in ras., b 18 dii/similimorum C 22 cum Qm. C 
 24 afuisaet LACd2epa1k1; abfuisset ab*qv; aff. bl; abuiaset d[ 
 pilus mea .\' 
 
 
 tractaretur ac de iustitia plura dicerentur, propter illud, quod iam 
 uulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. 
 Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse 
 adsensus est Scipio responditque nihil esse, quod adhuc de 
 re publica dictum putaret, quo possent longius progredi, nisi 
 esset confirmatum non modo falsum esse illud, sine iniuria 
 non posse, sed hoc uerissimum esse, sine summa iustitia rem 
 publicam regi non posse. Cuius quaestionis explicatio cum 
 in diem consequentem dilata esset, in tertio libro magna conflictione 
 res acta est. Suscepit enim Philus ipse disputationem 
 eorum, qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam, 
 purgans praecipue, ne hoc ipse sentire crederetur, egitque 
 sedulo pro iniustitia contra iustitiam, ut hanc esse utilem rei 
 publicae, illam uero inutilem, ueri similibus rationibus et 
 exemplis uelut conaretur ostendere. Tum Laelius rogantibus 
 omnibus iustitiam defendere adgressus est adseruitque, quantum 
 potuit, nihil tam inimicum quam iniustitiam ciuitati 
 nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare [posse] rem 
 publicam.,
 Qua quaestione, quantum satis uisum est, pertractata Scipio 
 ad intermissa reuertitur recolitque suam adque commendat 
 breuem rei publicae definitionem, qua dixerat eam esse rem 
 populi. Populum autem non omnem coetum multitudinis, sed 
 coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse 
 determinat. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis

 4 Rep. II, 43 sq. 13 ib, III, 5, 8 23 I, 25, 39 

 2 fereuatur L A regi codd. v; geri, quod in C b legi falso adnotauerat 
 Diibner, edidit Domb . 3 adsensus est esse Lx A 4 ad hoc Cl 
 5 putaret dictum v putarent Domb. respiciens Palimps. Vat. uerba 
 quod .. dictum putemus, sed omisso et post putaret alia sententiae forma 
 efficitur quo possent LAlp-, et quo possent (poaset a) CA2 rell. v 
 8 regi LACb2depqv; geri ab1f Palimps. Vat . 9 conflictatione 
 aep*qv 10 pilus mss . 11 iustitia Cl geri LAC ab1p ak f; 
 regi b2deqv 13 pro iustitia C 16 agressus Ll A 18 posse om. 
 Z1 C1; posse m. 2 ex pone corr . A 21 reuertetur (J1 22 brebem 
 LAC\' diffinit. a 23 populo C 24 iuris, m. 2 ex uiris corr., C 
 
 
 utilitas, adque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse 
 rem publicam, id est rem populi, cum bene ac iuste geritur 
 siue ab uno rege siue a paucis optimatibus siue ab uniuerso 
 populo. Cum uero iniustus est rex, quem tyrannum more 
 Graeco appellauit, aut iniusti optimates, quorum consensum 
 dixit esse factionem, aut iniustus ipse populus, cui nomen 
 usitatum non repperit, nisi ut etiam ipsum tyrannum uocaret: 
 non iam uitiosam, sicut pridie fuerat disputatum, sed, sicut 
 ratio ex illis definitionibus conexa docuisset, omnino nullam 
 esse rem publicam, quoniam non esset res populi, cum 
 tyrannus eam factioue capesseret, nec ipse populus iam populus 
 esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo 
 iuris consensu et utilitatis communione sociata, sicut populus 
 fuerat definitus. 
 Quando ergo res publica Romana talis erat, qualem illam 
 describit Sallustius, non iam pessima ac flagitiosissima, sicut 
 ipse ait, sed omnino nulla erat secundum istam rationem, 
 quam disputatio de re publica inter magnos eius tum principes 
 habita patefecit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis 
 nec cuiusquam alterius, sed suo sermone loquens in principio 
 quinti libri commemorato prius Ennii poetae uersu, quo 
 dixerat:. 
 Moribus antiquis res stat Romana uirisque, 
 \'quem quidem ille uersum, inquit, uel breuitate uel ueritate 
 tamquam ex oraculo quodam mihi [ esse] effatus uidetur. 
 Nam neque uiri, nisi ita morata ciuitas fuisset, neque mores. 
 nisi hi uiri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere 
 potuissent tantam et tam iuste longe lateque imperantem

 1 deflnionibus Cl thunc L A 3 a bono rege LA; a rege uno p 
 8 pridem C 11 factione tip, ex coni. Morel Vi factione rell . 19 abita 
 II 
 L A 21 enni L A; enii C 28 restat C1 de uiri/que, f eras., L 
 25 quodam mihi L A; mihi quodam C rell. v esae om. Lx affatua 
 at e; effectus C 28 et tam] etiam C iuste codd. excepto f, qui 
 iniuste habet; fuse cj, Halm (ed. Cic . Turis et sic Domb. expeditur 
 locus scriptura cod. p: tam iuste longe lateque; longe oct. rell . 
 
 
 rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse 
 patrius praestantes uiros adhibebat, et ueterem morem ac 
 maiorum instituta retinebant excellentes uiri. Nostra uero 
 aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, 
 sed euanescentem uetustate, non modo eam coloribus isdem 
 quibus fuerat renouare neglexit, sed ne id quidem curauit, 
 ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta seruaret. 
 Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem 
 stare Romanam, quos ita obliuione obsoletos uidemus, ut non 
 modo non colantur, sed iam ignorentur? Nam de uiris quid 
 dicam? Mores enim ipsi interierunt uirorum penuria, cuius 
 tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam 
 reis capitis quodam modo dicenda causa est. Nostris enim 
 uitiis, non casu aliquo, rem publicam uerbo retinemus, re 
 ipsa uero iam pridem amisimus.\' 
 
 Haec Cicero fatebatur, longe quidem post mortem Africani, 
 quem in suis libris fecit de re publica disputare, adhuc tamen 
 ante aduentum Christi; quae si diffamata et praeualescente 
 religione Christiana sentirentur adque dicerentur, quis non 
 istorum ea Christianis inputanda esse censeret? Quam ob 
 rem quur non curarunt di eorum, ne tunc periret adque 
 amitteretur illa res publica, quam Cicero longe, antequam 
 Christus in carne uenisset, tam lugubriter deplorat amissam? 
 Viderint laudatores eius etiam illis antiquis uiris et moribus 
 qualis fuerit, utrum in ea uiguerit uera iustitia an forte nec 
 tunc fuerit uiua moribus, sed picta coloribus; quod et ipse 
 Cicero nesciens, cum eam praeferret, expressit. Sed alias, si 
 Deus uoluerit, hoc uidebimus. Enitar enim suo loco, ut

 28 XVIIII c. 21 

 5 euanisc. C isdem LAC e p; hisdem b; iisdem v 7 saltim Cd 
 liniamenta LA et ej lineam. v 9 i/ta, a eras., C 10 iam] etiam Ai v 
 11 penuria/, m eras., C 13 res J.\' At 17 lib/ris, e eras., L 18 si 
 sup. lin. C\' 20 ea m. 1 sup. lin. L censere/t, n eras.: L 21 tunc 
 (thunc L A) mss. V; tum Domb.\' 25 utrum usque ad fuerit om. el 
 t 
 26 thunc L A biba L A 27 aliasi L 28 uideuimus L A 
 
 
 ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis, quibus quid 
 sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breuiter 
 posuit (adtestantibus etiam multis siue ipsius siue eorum 
 quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis), numquam 
 illam fuisse rem publicam, quia numquam in ea fuerit uera 
 iustitia. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo 
 modo quodam res publica fuit, et melius ab antiquioribus 
 Romanis quam a posterioribus administrata est; uera autem 
 iustitia non est nisi in ea re publica, cuius conditor rectorque 
 Christus est, si et ipsam rem publicam placet dicere, quoniam 
 eam rem populi esse negare non possumus. Si autem hoc 
 nomen, quod alibi aliterque uulgatum est, ab usu nostrae 
 locutionis est forte remotius, in ea certe ciuitate est uera 
 iustitia, de qua scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt 
 de te, ciuitas Dei.