Propositum igitur nobis est quia dixit deus: fiat F firmamentum 
 in medio aquae et sit discernens inter 
 aquam et aquam. et hinc tractatur, utrum hoc firmamentum 
 appellet, quod ante iam fecit, de quo scriptum est: in principio 
 fecit deus caelum et terram. nec fallit quod aliqui 
 ante nos ita acceperint, eo quod supra creatum auctore deo et 
 conditum caelum scriptura expresserit, hic expositionem operis

 1 Cic. de rep. VI 19 14 Bas. 57 D (24 D) 18 Bas. 60 A 
 (24 E) 20 cf. Philo de opif. mundi 10 (8, 3; 10. 22 C.) 

 2 loco B et (o alt. ex i) G m2 91\' 3 cathadyta CG et (m2 cathadupa) 
 P cathadita 91\' catadyta S catadita M chadyta 9t (8. m2 i cataduppa 
 nili) M\'B magnitudinem CPV magnitudine G (e ex is) 4 audiendi* 
 C (, fort . s eras.) 6 conuersiones C (s alt. eras.) P m2 V conuersionis 
 P ml et (-ne m2, in mg. m2 collisione) G 7 conlisiones 
 CPB et (m2 8. u . conuersiones) G conlisione V ferri. C ferrea G 
 (i m2 8 . w) ferri (r pr. 8. aa.) P 8 uehementioris C (-es m3) 10 dulcidinem 
 (corr. m3) C (corr. m2) P 11 effecit (corr. m2) GPM 15 ab 
 UN\' B a MS 20 fort . hic 21 appellet C (et ex at, ut uidctur) 
 23 acceperit C (-rint m3) P acceperint G (n 8. u.) 24 hinc II (n exp. 
 G) expositione CV 
 
 
 creationisque diffuderit, ut ibi quasi summa operis breuiter 
 conprehensa sit, hic operationis qualitas per ipsas concurrentium 
 rerum digesta sit species. sed mouet nos quia et 26 A 
 nomen aliud significatur et species solidior et causa discernitur 
 et persona cooperatoris adiungitur. sic enim scriptum est: 
 et discreuit deus inter medium aquae, quae erat 
 sub firmamento, et inter medium aquae, quae erat 
 super firmamentum. 
 et primo uolunt id destruere quod frequenti 
 scripturarum lectione inolitum nostris et inpressum est 
 mentibus, quia aquae super caelos esse non possunt, dicentes 
 rotundum esse orbem illum caeli, cuius in medio terra sit, et 
 in illo circuitu aquam stare non posse, quod necesse est defluat et B 
 labatur, cum de superioribus ad inferiora decursus est. quomodo 
 enim aqua super orbem stare ut aiunt potest, cum orbis ipse 
 uoluatur? haec est illa uersutia dialecticae. da mihi unde 
 tibi respondeam. quod si non detur, nullum uerbum refertur. 
 petunt sibi concedi axem caeli torqueri motu concito, orbem 
 autem terrae esse inmobilem, ut astruant aquas super caelos 
 esse non posse, quod omnes eas uoluendo se axis effunderet, c 
 quasi uero, ut concedamus illis quod postulant et secundum 
 eorum opiniones illis respondeam, negare possint in illa 
 altitudine et profundo uel longitudinem esse et latitudinem, 
 quam nemo potest conprebendere nisi is qui inpletur in. 
 omnem plenitudinem dei, ut apostolus ait. quis enim facile

 6 Gen. 1, 7 8 Bas. 60 B (25 AB) Isid. de nat. rer. 14, 1 
 22 Ephes. 3, 18 sq. 

 1 creationesque C diffunderit C (n eras.) diffunde»»et P (i tn2) 
 diffapderit (t s . u. m2) ęţ G 7 sub (b ex corr.) firmamento (to in 
 ras.) C et inter ... firmamentum C in mg. m. ant . 8 firmamento G 
 (v S. o) 10 aquas M (s del.) aqua S possint G m2 et B possit MS 
 11 rutundum 91 (corr. m2) M\' 19 uoluendo C (en ex corr.) 20 concedamus 
 II (us exp. m2 G) concedam cet . 21 respondeam C ml (deinde 
 parua ras.) respondeamus Cm3 illam Cm3 M\' et (m eras.) UU\' 
 22 altitudinem CM\' et (m eras.) 81 altitudine in ras. ml W uel n 
 et Gm2 N\'MS, om. B 23 his CGV, h exp. PM, h eras . 9t, h ex i 
 m2 9T 24 apostulus C 
 
 
 poterit esse diuini operis aestimator? est ergo latitudo in 
 ipsa caeli altitudine. sunt etiam, ut de his dicamus quae 
 scire possumus, pleraque aedificia foris rotunda, intus quadrata D 
 et foris quadrata, intus rotunda, quibus superiora plana sunt, 
 in quibus aqua haerere soleat. quae tamen ideo dicimus, ut 
 aduertant opiniones suas opinionibus ueri similioribus reuinci 
 posse et desinant tantum opus dei humanae operationis et 
 nostrae possibilitatis contemplatione metiri. nos autem scripturarum 
 seriem atque ordinem sequimur et opus contemplatione 
 aestimamus auctoris, quid dictum sit et quis E 
 dixerit et cui foueri. iiat fiat mquit inquit tirmamentum firmamentum in 
 medio aquae et sit discernens inter aquas. audio firmamentum 
 fieri praecepto, quo diuideretur aqua et ab inferiore 
 superior discerneretur. quid hoc manifestius? qui iussit discerni 
 aquam interiecto et medio firmamento prouidit quemadmodum 
 diuisa atque discreta manere possit. sermo dei uirtus 
 naturae est et diuturnitas substantiae, quoad uelit eam manere F 
 qui statuit, sicut scriptum est: statuit ea in saeculum et 
 in saeculum saeculi; praeceptum posuit, et non praeteribit. 
 et ut scias quia de istis aquis hoc dixit, quas tu 
 negas posse in superioribus caeli esse, audi superiora: laudate 
 eum caeli caelorum et aquae, quae super caelos sunt, 
 laudent nomen domini. nonne quasi aduersanti tibi dixit: 
 quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandauit et creata 
 sunt: statuit ea in saeculum et in saeculum saeculi; 
 praeceptum posuit, et non praeteribit. an non uidetur tibi 
 auctor idoneus, qui legem suo operi daret? deus est qui

 3 Bas. 60 B (25 B) 18 Psalm. CXXXXVIII 6 21 Psalm. 
 CXXXXVIII 4 sq. 24 Psalm. CXXXXVIII 5 sq. 

 1 poterit C potest cet . 4 rotundata CP 13 praecepto Cm3 per 
 praeceptum M (per del.) S (per eras.) praeceptum cet. 17 et diuturnitatis 
 C (et diuturni in ras. minoris spatit) diuturnitas substantiae 
 G m2 diuturnitatis substantia G ml cet . quoad usque N\' et (uaque 
 8. u. m2) G 18 et in saeculum. om. N 23 aduersantibus (om. tibi) V 
 25 et in saeculum om. N 
 
 
 dicit, uenerabilis naturae, inaestimabilis magnitudine, inmensus 
 in remunerationibus, inconprehensibilis in operibus eius, cuius 27 A 
 altitudinem sapientiae quis inuestigare facilis ? sed dicit filio 
 id est brachio suo, dicit uirtuti suae, dicit sapientiae suae, 
 dicit iustitiae. et facit filius quasi potens, facit quasi uirtus 
 dei, facit quasi sapientia dei, facit quasi iustitia diuina. cum 
 haec audis, quid miraris si supra firmamentum caeli potuit 
 tantae maiestatis operatione unda suspendi? 
 De aliis haec colligite, de his quae uidentur oculis hominum, 
 quomodo ad Iudaeorum transitum, si rationem quaeris, B 
 se unda diuiserit. non solet hoc esse naturae, ut aqua se 
 discernat ab aqua et in profundo interfusiones aquarum terrae 
 medio separentur. gelauerunt inquit fluctus et firmamenti 
 specie cursum suum insolito fine frenarunt. nonne potuit 
 etiam aliter Hebraeum populum liberare ? sed tibi uoluit 
 ostendere, ut eo spectaculo etiam illa quae non uidisti aestimares 
 esse credenda. Iordanes quoque reflexo amne in suum 
 fontem uertit. haerere aquam, cum labitur, inusitatum, redire c 
 in superiora sine ullo repagulo inpossibile habetur: sed quid 
 inpossibile ei qui dedit posse infirmis, ut infirmus dicat: 
 omnia possum in eo qui me confortat. dicant certe 
 quemadmodum aer cogatur in nubem, utrum pluuia nubibus 
 generetur an sinu nubium colligatur. uidemus plerumque

 2 Eccl. 7, 24 (25) 13 Exod. 15, 8 17 Paalrn. CXIII 3 21 Philipp. 
 4, 13 Bas. 64 BC (27 AB) 22 Uerg. Aen. V 20 

 1 natura G m2 B 2 eius exp. G, eras. P, om. MS 3 sed II iste N 
 4 id est n id est dicit N 8 tanta C 9 collegite (corr. mf) CG et 
 ml P collige P m2 N (college M\' et corr. ml 91) qui C et (quę 8 . 
 qui) B uidentur IIB uiderunt cet . oculis 31 (a eras.) oculi 9VMS 
 11 diuiserit (di ex de) C 16 aestimare C et (-es m2) G 17 iordanes 
 C et ml GPYMS iordanis m2 GPVMS eet . suo fonte C (fronte, r 
 eras.) P et (corr. m2) G 18 uertit C reuertit PVM\'S et ml G% et 
 (t alt. add. m2) M reuertitur WB et m2 GSt inusitatum G m2 B 
 us (eras. et 8 . & W) ita 91M\' ut ita W usitatum cet., fort . fi usitatum 
 rursum (sursum, s pr. ex r 91) redire N\' 20 post posse add . quibus 
 uoluit dedit posse N infirmis II infirmitatibus N 21 deo II confirmat 
 N dicat II 23 sinus CG V einos P (sinn m2) sinu B (u in ras.) 

 XXXII. Ambr. part 1, fasc 1. 

 4 
 
 exire nubes de montibus. quaero utrum de terris ascendat 
 aqua an ea quae super caelos est largo imbre descendat. si 
 ascendit, utique contra naturam est, ut ascendat in superiora D 
 quae grauior est et portetur aere, cum aer subtilior sit. aut 
 si conciti orbis totius motu rapitur aqua, sicut imo orbe 
 rapitur ita summo orbe diffunditur. si fundi, ut uolunt, non 
 desinit, utique non desinit rapi, quia si axis caeli semper 
 mouetur, et aqua semper hauritur. si descendit, manet ergo 
 iugiter supra caelos, quae habet unde descendat. deinde quid 
 obstat, si confiteantur quia aqua super caelos suspensa sit? 
 nam quo uerbo dicunt terram in medio esse suspensam et E 
 immobilem manere, cum utique grauior sit quam aqua? ea 
 ratione possunt dicere non praecipitari aquam orbis illius 
 caelestis conuersione, quae super caelos est. sicut enim terra 
 <in> inani suspenditur uel pondere librato undique immobilis 
 perseuerat, ita et aqua aut grauioribus aut aequis cum terra 
 ponderibus examinatur. ideoque non facile superfunditur mare 
 terris, nisi cum iubetur exire. deinde cum ipsi dicant uolui orbem F 
 caeli stellis ardentibus refulgentem, nonne diuina prouidentia 
 necessario prospexit, ut intra orbem caeli et supra orbem redundaret 
 aqua, quae illa feruentis axis incendia temperaret? propterea 
 quia exundat ignis et feruet, etiam aqua exundauit in terris, ne eas 
 surgentis solis et stellarum micantium ardor exureret et tenera 
 rerum exordia insolitus uapor laederet. quanti fontes fluuii lacus 
 inrigant terras, quia eas internus quidam ignis uaporat! unde 28 A 
 enim aut arbores germinarent aut frumenta uel sata prorumperent 
 uel orta coquerentur, nisi ea interior quoque ignis

 15 Ouid. Met. I 12 sq. 18 Bas. 64 CD (27 BC) Isid. de nat. 
 rer. 14, 2 20 Isid. de nat. rer. 12, 4 23 Uerg. Ecl. VI 33 sq. 

 5 orbis totius orbis II, fort . totius orbis scribendwn 7 utique non 
 desinit in ras. ml C 8 auritur II (corr. m2 G) discendit C et 
 (corr.) G discendet (corr . descendit) P ergo eras. C 9 super G 
 discindat C descendat (e pr. ex i) G 10 supra N 15 in addidi 
 inani MS inanis cet . 18 ipse (corr. m3) C (corr. m2) GP 24 lacos 
 C et (corr. ml) GP 27 conquererentur C (n et re pr. eras.) G (n pr. 
 eras.) P (i s. e pr.) quoquerentur B 
 
 
 animaret? qui etiam de saxis frequenter exeutitur excutitur et de ipso 
 saepe, dum caeditur, ligno exilit. ergo sicut necessaria ignis 
 creatura, ut ordinata et disposita permaneant caelique clementia 
 temperet aquarum rigorem, ita etiam aquarum redundantia 
 non superfiua superflua , ne alterum altero consumeretur, quia nisi B 
 conueniens utriusque mensura sit, sicut ignis aquam 
 exsiccat ita et aqua restinguit ignem. ideoque pondere et 
 mensura examinauit uninersa uniuersa ; numerata enim sunt ei et 
 stilicidia pluuiarum, sicut in libro Iob legimus. sciens uel 
 rerum facilem defectum fore uel solutionem uniuersitatis, si 
 alterum exsuperaretur altero, ita utriusque temperauit dispendia, 
 ut neque plus ignis exquoqueret neque exuberaret aqua 
 quam inminutio fieret utriusque moderata, quae et superfluum C 
 detraheret et necessarium reseruaret. itaque cum tanta de 
 terris erumpant maximorum fluenta amnium, Nilus effuso 
 Aegyptum stagnans flumine, Danubius de occidentalibus 
 partibus barbarum atque Romanorum intersecans populos, 
 donec ponto ipse condatur, Renus de iugo Alpium usque 
 in oceani profunda cursus suos dirigens, Romani memorandus 
 aduersus feras gentes murus imperii, Padus D maritimorum 
 commeatuum Italicis subsidiis fidus inuector: Rodanus 
 rapido concitus cursu Tyrreni aequoris freta scindit, 
 in quo non mediocre fertur nauigantum periculum, dum inter

 1 Uerg. Aen. I 174 (?) 7 Bas. 65 A (27 CD) 9 Iob 36, 27 
 14 Bas. 65 CD, 68 A (27 E 28 AB) 

 3 permaneant CGP permaneat cet . 7 restinguit C (g ex q) restinquit 
 G (in in ras., g s. q m2) extinguit V estinguit S (x m2 8. s) 
 ideoqui II 9 stilicidia C (ti in raa.) stillicidia cet . 11 ab altero 
 2TB 12 exquoqueret Π UM\'B et (et ex it) G eicoqueret cet . exsuperaret 
 G m2 et (b ex p) B 13 fieret C (f in ras.) 16 instagnans 11 
 17 barbarum CGP barbarorum Gm2 eet . romanos N\'MS 18 rhenus 
 M (h 8. u.) 19 memorandus C (du in ras.) 22 tyranni C (an eras.) G 
 (tyrreni m2) tiranni P (tyrraeni m2) tyrrheni V (r pr. 8. u.) terreni W/? 
 terręni M\' tyrreijni M tyrrenii S (r pr. s. u. m2, i eras.) scindens 
 Erasmus 28 nauigantium VN\'MB et (i alt. exp.) S 

 4* 
 
 se maris fluctus et amnis fluenta decernunt, itemque de 
 septentrionali parte Phasis Caucaseis montibus fusus cum 
 pluribus aliis in Euxinum se praecipitat mare — prolixum 
 est singulorum persequi fluuiorum nomina, qui uel in nostrum 
 mare deriuantur uel exinaniuntur oceano —, cum tanta igitur E 
 ubertas aquarum sit, tamen plerumque terra meridianae plagae 
 torretur ardoribus atque aestu soluta fatiscit in puluerem 
 miserandi agricolae labore consumpto, ut frequenter ad 
 potum siccatis puteis arido gurgite subsidium uitale deficiat. 
 et erit quidem quando dicat abysso: deserta eris, et omnes 
 fluuios siccabo, sicut per Esaiam futurum adnuntiauit. sed 
 etiam antequam ille dies adueniat diuino praestitutus arbitrio, 
 non minimum inter se ipsa elementorum natura decernit. F 
 crebro itaque aut inundationibus mundus inclementiam quatitur aut 
 nimio aestu et ariditate uexatur.