HOMILIA ΧΧΧI.De tertia tentatione Salvatoris.

Scrutaniini scriptiiras, ut et in his, quae ’ esse simplicia, reperiatis non minima sacramenta. Scrutemur principium evangelicae lectionis, quod hodie audivimus, et id, quod latebat, procedat in medium. >Adduxit <, ait, diabolus Jesum > in Hoc incredibile est, ut diabolus duceret Filium Dei et ille sequeretur. Sequebatur plane quasi athleta ad tentationem sponte proficiscens. Non formidabat tentantem neque insidias callidissimi pertimescebat inimici, et quodammodo loquebatur: duc quo vis, tenta ut placet, ad tentandum sponte me tribuo, sustineo quae suggesseris, praebeo me in quibuscunque tentaveris: invenies meinomnibusfortiorem. >Adduxit ergo eum et posuit super pinnam templi et dixit ei: si filius Dei es, mitte te hinc doeorsum < >. Adduxit eum in culmen ad summitatem templi hortatur, ut se inde praecipitet. Quod cum ille fraudulenter proroneret et sub ostentatione gloriae ahud niteretur, dicebat Salvator; >Scriptum est: non tentabis Dominum Deum Simulque considera, quomodo tentet diabolus, Non aliunde tentare audet, nisi de divinis libris, et de Psalmis sumens testimo- nium ait: > Si fihus Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Unde tibi, diabole, quod ista scripta sunt ? Nunquid legisti prophetas vel divina eloquia cognovisti ? Licet tu taceas, ego pro te respondebo. Legisti, non ut ipse ex lectione sanctorum melior fieres, sed ut de simplici littera eos, qui amici sunt litterae, interficias. Scis, 2 Luk. 4, 9–13 18 Deut. 6, 16 22 f. Ps. 90 (91), 11. 12 27 2 Kor. 3, 6 1 Incipit XXXI. (XXX. C) de temptatione Domini (Salvatoris C) tertia AC 3 ScrutareB Scrut. script. > A ut > B his] illis C quotquot De id > ABE latitabat A 6 procedit De autem De diabol. -f- Dominum A 7 incredibile] ne credibile AB, nec credibile A 9 profic.] proveniens BE tentantem] temptationem C 10 inimici] immo A duc — 11 vis] Dominum Deiun tuum BE 11 quo] quocumque C 12 sucgesseris C me > r 14 posuit] statuit supra Cm ei > r te > C 15 > De] de hinc A 16~inde se C illi A aliud > 17 dicebat — 18 est] sciebat scriptum esse Salvator ABCE 20 nisi > B 22 et] ut in — toUent] custodiant C toUant ABE 23 diabole + hoc e, + datum In 24 sint D 26 ut 2 > C 27 de simpl. littera] simplicitate De quia, si cle aliis ei voluminibus loqui volueris, non decipies, neque habere poterunt auctoritatem assertiones tuae, Sic legit scripturas Marcion ut diabolus, sic Basilides, sic Valentinus, ut cum diabolo dicerent Salvatori: >Scriptum est, quia angelis suis de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Si quando testimonia de scripturis audieris, ne statim loquenti adquiescas, sed considera illum, cujus vitae, cujus sententiae, cujus sit voluntatis, ne forte simulet sanctum se esse, quod non est, et venenis infectus haereseos sub ovis pelle lupus latitet. ne forte loquatur in co diabolus dc scripturis. Quomodo autem diabolus pro occasione tcm]>orum dc scripturis loquitur, sic c contrario Paulus pro corum utilitatc, qui audiunt, non solum dc scripturis, scd ctiain dc saccularibus libris assumit tcsti- monium et ait: >Crctcnscs semper mendaccs, malac bestiae, ven- 1res pigri<, et rursum de alio: >ipsius cnim et genus sumus<-, nec non et de comico: >corrumpunt mores lionos colloquia mala'. Sed neque si diabolus dc scripturis locutus fuerit, poterit me hac occasione dccipere, neque si Paulus de gcntilibus litteris aliquod cxcmplum sumpserit, a suo me eloquio deterrebit. ldco enim assumit Paulus verba etiam dc his, quae foris sunt, ut sanctificet ea. \ idcamus orgo, quid de scripturis diabolus loqua- tur ad Dominum: >Scriptum est enirn, quia angclis suis inandavit de te, et in manibus tollent tc, ne forte offcndas ad lapidcm [>Γ*γοαπτ<ζι γαρ, οτι τοί* άγγέλοις α «τον ίττελεΐχαι τηοι αο ν, χαι ότι άτι γ/ιοωψ άηοϋοί σε, μήτπ/τε .τοοσ- κόψης .τρο; /ή?οι· τώ· Γτοόα σοι*.] 9f. vgl. Mattli. 7. 15 14f.Tit. 1. 12 (Zitat aue Epimenidee) 1» Akt. 17, 28 (aus Aratea Phaenom. 5) 1 β ι. 1 Kor. 15, 33 (aus Thais von Me· nander); zu den drci Stellen ,Vgl. dio Nacliweise im Hand bur h *um NT. (ed. EL Lie t ζ man η) 1 ei > K] eis AC 2 hab. pot.J habebunt A assertionis Β suae C 3 Mart ion C 5 et) ut ABE tollant ABE 6 testimonium Ir scripture Do 7 loquenti > A Sed C vitao] «it ac De 8 sententiae) scicntiac Β 8, · — so sanctum Β 9 so > C quod] quomodo Ir venenis] veneno C, veniens Β It lupus > C latitot] latcat B, -f et Β 11 per occasionem De loquatur C 12 ~ utilitate eorum e 14/15 ven- trisAE 1tot>An ~ bonoemores Β 17 mala]peesimaBE ~diabolu« si Do 18 ~PaulusaDe 19 a>A a suo] quoquo modo Do 2· quae] qui AC 21 ea > A] etiam Ε 22 de] ab C 24 enim> ABCE quia > De mandavit alio Hss (gg. gr. bitXrUat) 188. 23 189, 27 (+ 190, 22—24 iutakar C) + 191. 4 Ov 17 «ICS 188, 23 — 189. 9 όΐΟΊύτη; kV\\"( ) + 190, 1 19 ~ 24 ΙΊγοατται — 191.4 ara·/. k/. 188. 23 -26 nur X pedem tuum <. Vide quomodo iii ipsis testimoniis versipellis est. Vult enim imminuere gloriam Salvatoris, quasi angelorum indigeat auxilio offensurus pedem, nisi eorum manibus sublevetur. Assumit testimonium et inter- pretatur illud de Christo, quod non de Christo, sed de sanctis generaliter scriptum est. Libere quippe et tota confidentia contradico diabolo super Christi persona hoc non posse intellegi. Neque enim indiget angelorum auxiho, qui major angehs et melius ipsis haereditate consecutus est nomen. NuUi unquam angelorum dixit Deus: ,,Filius meus es tu, ego hodie genui te <. nuhum eorum quasi ad fihum locutus est, >qui facit angelos spiritus, et ministros suos ignem urentem <, sed ad fihum suum, de quo innumerabilia loquitur in prophetis.

Non indiget, inquam, angelorum auxiho Fihus Dei. Ὅρα δέ, πῶς κακούργως πειρᾶται διὰ τῆς χρήσεως τῶν γραφῶν. Θέλει καθελεῖν τὴν δόξαν τοῦ κυρίου, ὡς δεομένου ἀγγελικῆς βοηθείας, ὡς μέλλοντος προσκόπτειν, εἰ μὴ ἄγγελοι αὐτῷ βοηθοῖεν. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται ἡ χρῆσις τοῦ φαλμοῦ, οὐδὲ γὰρ δεῖται ἀγγέλων ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης. Ι Νομίζω δὲ αὐτόθεν καθαίρεσιν μᾶλλον εἶναι τῆς δόξης τοῦ Ἰησοῦ ἤπερ σύστασιν τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, τὸ δεῖσθαι αὐτὸν ἀγγέλων θεοῦ αἰρόντων αὐτὸν ἐπὶ τῶν χειρῶν ὑπὲρ τοῦ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα αὐτοῦ· ἐπεὶ δὲ εἰκός τινας πιστεύοντας τῷ διαβόλῳ κακῶς ἐξειληφότι τὴν προ- φητείαν οὐκ εἰς ἄλλον τινὰ ἢ εἰς Χριστὸν προφητευομένην ἀπειθήσειν τοῖς εἰρημένοις, γινωσκέτωσαν, ὅτι πάντα τὰ κατὰ τὸν ψαλμὸν εἰς ἀνθρώπου φύσιν ἀναφέρεται δεομένου πολλῆς βοηθείας καὶ σκέπης τοῦ θεοῦ καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ ἀντιλήψεως, ἵνα ῥυσθῇ ἀπὸ πόσης τῆς τῶν θηρευόντων παγίδος καὶ παντὸς ταραχώδους καὶ ψευδοῦς λόγου. ||

15 ff. vgl. Hebr. 1,4. 7 17 ff vgl. Hebr. 1, 5. 7 18 f. Ps. 2, 7 21 ff. Ps. 103 (104), 4 23 ff. gr. vgl. Ps. 90 (91), 1. 3 4/5 indig.] inde egeat A 10 scriptum] dictum C 11 ~ et confid. tota B, confid. et tota E 14 ~ angel. indig. C 15 qui — 26 auxilio > B major] majus C major + est AE angelorum C 16 ipsius haereditatis A, haereditatem De 1 7 est > mn] et D, est et Ir 17/18 ~ imquam Bh eorum >C 21 est > e 26~angel. nacli 27 Dei 1 δέ > λ κοκούργως > dCSA πειρᾶται > λ 2 3 ὡς > d ὡς — 4 βοηθ. > S 6 ~ αὐτῷ avup dkCSV] βοηθεῖεν 6 Οὐ] οὐδὲ dC Οὐ — 9 δeσπ. > S 8 οὐ dCV ε ~ δεῖται γὰρ dC 9 ὁ — ἀγγέλ. > W δεσπότης] τής d 9 Νομίζω — 15 > S 16 ἐπεὶ — 20 εἰρημ.] ὅθεν τινὲς θέντες τῷ διαβόλῳ ἐξειλήφασιν τὸν ψαλμὸν ἁρμόζειν εἰς Χριοτόν· ἀλλὰ S 17 κακῶς Κl.] καλῶς dC 21 xard — ψαλμ.] ἐν τῷ ψαλμῷ τούτω̣ S 22 ἀνθρώπου + φιλοῦ S 24 καὶ — ἀντιλήψ. > S 25 πάσης > S τοῦ διαβόλου S 26 παντὸς — 27 λόγου] τῶν λοιπῶν κακῶν S

Quin potius disce, diabole, quod, nisi Jesiis adjuverit angelos, offendunt pedem suum. Et si quis angelorum visus est offendere, de quibus dudum lectum est: >quia angelos judicabimus <, ideo quia non extendfb manum suam ad Jesum, ut apprehensus ab eo non offenderet. Quando enim aliquis in propria virtute confidens non invocat praesidium Jesu, offendit et corruit. Et tu, diabole, propterea >quais fulgur de caelo < cecidisti, quia credere in Christum Filium Dei noluisti. Ut autem scias, quod male interpretatus es, et non de Christo, sed de sanctis intellegi, quae sequuntur, ausculta. >A ruina et daemonio x < non Jesum Christum liberat Deus, sed sanctos. Lege nonagesimum psalmum, cujus principium est: >Qui habitat in adjutorio in protectione Dei caeli commorabitur <, et invenies magis justo viro, quam Dei Filio convenire: cadent a latere tuo mille, et decem miha a dextris tuis , ad te autem non appropinquabit ; verum-

Ἐγὼ δὲ τὸ ἀνάπαλίν φημι πρὸς σέ, ὦ διάβολε· εἰ μὴ Ἰησοῦς βοηθήσῃ τοῖς ἀγγέλοις, προσκόπτουσι.

Καὶ σὺ διὰ τοῦτο πέπτωκας ἐξ οὐρανοῦ <, ἐπειδήπερ αὐτάρκη ἐνόμισας εἶναι καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς τοῦ Ἰησοῦ βοηθείας.

Ἵνα δὲ γνῷς μὴ περὶ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι τὰ ἀναγεγραμμένα, ἀλλ’ εἰς δίκαιον ἄνδρα ταῦτα ἀναφέρεσθαι, ἄκουε· ταῦτα δὲ τὰ ῥήματα ἐν ψαλμῷ ζ΄· λέγεΤαι δὲ οὐ περὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ περὶ δικαίων. Γέγραπται γάρ· > Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ ὑψίστου ἐν σκέπη τοῦ θεοῦ τοῦ οὐρανοῦ αὐλισθήσεται <. Τοῦτο δικαίῳ μᾶλλον ἁρμόζει ἢ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ. Καὶ αὖθις· >πεσεῖται τοῦ κλίτους σου χιλιὰς καὶ μυρίας ἐκ τῆς δεξιᾶς σου <·

20 f. Ps. 90 (91), 6 24 ff. Ps. 90 of. 1 Kor. 6, 3 13 f. Luk. 10, 18 (91), 1 28 ff. Ps. 90 (91), 7. 8. 2 adjuvaret BE 3 offendant ABDE, offendent e 6 offendit + iterum E 8 ut] et E 9 Quando] quoniam Ir 10 aliquis > 11 invocas De 12 offendis De 12 corr. — 14 quia > De 13 fulgor 14 cecid.] corruisti C 15 > B Filiiun Dei > C Dei] Domini B 17 es] est De et > ABE 18 sanctis + debere C 1819 Dlmn 19 abscultaAC > e 24 adjutorium E 24/25 Altissimi] ExcelsiABE ~ magis haec C 27 ~ justo viro magis B 27/28 ~Filio Dei A 31 propinquabit B 1 τὸ > λ 2/3 βοηθήσει k 13/14 ~ ἐνόμ. ἑαυτ. ε 2224 nur C x > κλ 26 σκέπει ε 27 δὲ > ε 29 ἐκ — 31 σου] καὶ τὰ ἑξῆς k

tamen oculis tuis videbis, et retributionem peccatorum adspicies < et reliqua, super personam justi interpretans. Sed et sic quoque perverse assumens diabolus testimonia, ut assereret ea, quae de justis dicebantur, super Salvatore intellegi, silet et transit versiculos, qui contra se scripti sunt. Cum enim dixisset : >angelis suis mandavit de te, et in manibus toUent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <, illud, quod sequitur: >super et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem <. Quare ista, diabole, siles. nisi quod tu es >basiliscus <, tu omnium serpentium regulus, nocentiora habens venena quam ceteri, qui statim ut videris aliquem interficis ? Scis et aliam fortitudinem esse contrariam sociam tui, quae >aspis < et viro justo subjecta est, et idcirco omnia taces. Tu es >draco < tu es >leo <, de quibus scribitur: >super aspidem et et conculcabis leonem et draconem <. Sed licet tu taceas, qui scripturas rectius legimus, scimus habere nos potestatem conculcandi te et datam nobis hanc ditionem, dico enim non solum in veteri testamento, sicut nunc cantatur in psalmo, sed etiam in

ἃ καὶ αὐτὰ ἐπὶ τὸν δίκαιον ἀνάγεται. Οὐ γὰρ Χριστὸς φοβεῖται δαιμόνιον μεσημβρινὸν οὐδὲ νυκτερινόν, οὐδὲ δεῖται βοηθείας ἀγγέλων, αὐτὸς τηρῶν αὐτοὺς ἀπροσκόπους θεῷ· εἰ δὲ καὶ περὶ Χριστοῦ λέγοιτο, πανούργως παρῆκε τὰ με- ταξύ·

ἐπάγει γάρ· >ἐπὶ ἀσπίδα βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατή- σεις λέοντα καὶ δράκοντα <· γὰρ αὐτὸς ἦν. 4 ff. gr. vgl. Ps. 90(91), 5. 6 4 ff 23 ff. Ps. 90 (91), 13 1 videbis] considerabis AB 2/3 ~ adspic. pecc. De 3 super perso- nam] super persona C, sub persona ABE 4 interpretantur B, -tatur AE sic] si A 5 perverse] per se BE assumens] asserens Dmn, afferens Ir, assumit A, accipiens C 6 ea — 7 dicebantur > De 8 silet et > 11 et] ut ABE 12 tollant ABE 13 pedem > B 17 ista > 19 habes B 20 vides C Scis > De 20/21 et aliam . . . et talia . . . contraria E 21 esse > Ce sociam tui > similem A tui + assvunis De aspis] nomine aspidis B 23/24 cal- cabis] ambulabis AC 25 ~ nos habere C 26 dico enim > CDe > B 27 sicut] sic B cantatur] canitTu- 4 dvaydyerai λ 6 οὐδὲ] ἢ S 7 ἀγγελικῆς CS + ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης S 7 αὐτὸς — 8 θεῷ > S 8 κοὶ > S 9 rct — τὸ ἐφ’ ἑξῆς ἤτοι τὸ S 14 ἐπάγει γάρ > C ἀσπίδα + γάρ φησιν 17 ἦν + διάβολος S novo, Salratore dicente: >ecce do vobis potestatem super serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit <. Sumamus arma tanta potestate firmati et versa faciamus, ut per conversationem nostram leonem conculcemus et draconem. Porro ut scias, quomodo >conculcetur et >conteratur draco <, Pauli epistolam lege, in qua a peccatore Filium Dei. Sicut ergo, qui peccator est, conculcat Filium Dei, sic e contrario, qui justus est, >conculcat leonem draconem <, >omnem virtutem inimici < conculcat Christi : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXXII.De eo, quod scriptum est: >Reversus est Jesus in virtute usque ad eum locum, ubi ait: >et omnium ocuU erant synagoga intuentes in eum. <.

Primum quidem >jesus Spiritu sancto reversus est a Jordane et agebatur Spiritu in deserto diebus x <. Cum tentaretur a diabolo et quia adhuc certaturus erat adversum eum, et semel et bis absque addi- tamento aUquo >spiritus < ponitur.

’Επειδὴ ἤμελλεν ἀθλεῖν ἐν τῷ πειρασμῷ πρὸς τὸν διάβολον, δὶς ὀνομάζεται τὸ >πνεῦμα < χωρὶς προσθήκης· ὅτε δὲ ἀγωνισάμενος 1 ff. Luk. 10, 19 6 ff. vgl. Hebr. 10, 29 8 f. Ps. 90(91), 1.3 9 Luk. 10, 19 12 — 14 Luk. 4, 14 — 20 15 ff. Luk. 4, 1. 2 21 f. vgl. Luk. 4, 1 2 et 1 + super BE et 2 + super ABE 3 vos C nocebunt De firmata B 4/5 conculc. + sed C 5 dracon. + conteramus C sciamus A 7 a peccat. Filium] peccatores Filio De peccatoribus C Sicut] Sic B conculcat Filium] conculcatur Filio De 9 inimici + et > BCE conculcat > A nomine + Domini AC + nostri A 10 Explicit omeHa XXXI. AC (XXX. C) 12 Incipit XXXII. de . . . AC (XXXI. C) quod] loco in quo BE est > C Jesus > AE 13 ad — > A 13 ubi] in quo E ~ erant omn. ocul. A 14 in- tuentes] intendentes De in > C 16 est > AE 17 et > + in De 17/18 ~ diebus XL in deserto BE desertum C 18 ~ quadr. dieb. A 19 et > De quia > Bj qui CE adhuc + 20 adversus ACDr 21 absque] non cum De 22 spiritu AE –193,7 Ξ*λ 19 — 20 διάβολ.] ὅρα δὲ ὅτι πρὸ τοῦ πειρασμοῦ S 19 Ἐπειδὴ τι δὲ dC ἤμελλεν dCVΞ] ἔμελλεν bWλ 18/20 ~ ἐν — πειρ. nach διάβολον bλ τοῖς πειρασμοῖς W 20 πρὸς > Ε(?) 21 πάσης > S 22 ὅτε — p. ὑπέστρ.] ὅτε δὲ ἐνίκησε τοὺς πειρασμούς, προστέθειτο S Quando vero tres tentationes, quas scriptura commemorat, pugnando superavit, vide, quid de Spiritu signanter cauteque pona- tur. > Jesus <, ait, >reversus est in τῇ δυνάμει virtute Spiritus <. >Viruts < est, quia conculcaverat draconem et tentatorem comminus vicerat. Reversus est < ergo >Jesus Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam fama exivit per omnem circaregionem de eo. Et ipse docebat in synagogis eorum et glorificabatur ab omnibus <. Quando legis: >docebat in synagogis eorum et glorificabatur ab omnibus <, cave, beatos tantum illos judices et te arbitreris privatum esse doctrina. Si vera sunt, quae scripta sunt, non solum tunc in congregationibus Judaeorum, sed et hodie in hac congregatione Dominus lo- quitur: et non solum in hac, sed etiam in alio coetu et in toto orbe docet Jesus, quaerens organa, per quae doceat. Orate, ut me quoque compositum ad canendum aptumque reperiat! Sicut enim quaerit omnipotens Deus prophetas eo tempore, quo prophetia niortales indigent, et invenit, verbi gratia, Isaiam, Hieremiam, Ezechiel, Daniel, sic quaerit Jesus organa, per quae doceat sermonem suum vel erudiat populos in synagogis et >glorificetur ab monibus <. Nunc magis >glorificatur ab omnibus < tempore, quo tantum in una provincia cognoscebatur. Deinde >venit in Nazareth, ubi nutritus fuerat, et ingressus juxta in synagogam die sabbatorum surrexit legere; et datus est ei liber prophetae Isaiae; et revolvens librum invenit locum, ubi ἐνίκησε τοὺς τρεῖς ἀναγεγραμμένους πειρασμούς, πρόσχες τῇ ἀκριβείᾳ τῆς γραφῆς, τί περὶ τοῦ πνεύματός φησιν, ὅτι > Ἰησοῦς ὑπέστρεφεν ἐν τοῦ πνεύματος <, προσέθηκεν ἐν τῇ δυνάμει < διὰ ἀθλητὴν τὸν νενικηκότα.

7 lat. vgl. Ps. 90 (91), 13 3 vide > Dmn] attende Ir 5 Jesus — est] Ait: et reversiis Jesus De 7 quia] quod B 8 temptationem A 9 ergo > B Spiritus > C terram > C C lOexiitDe eircaregionem] regionem De 11 omnibus] hominibus C Quando — 12 omnibus > CDe leges 12 glorificatur B 13 ~ illos tantum De privatum] primum r esse > B 19 prophetiam E 20 Ysaiam AC, Esaiam Hieremiam DE, Iheremiam A 21 Hiezechiel CD, Ihezechiel A Danihel AC Jesus] Deus r 22 populum B, populo E syn- agog. -f eorum De 23 omnibus1] hominibus C glorif.] clarifi- catur C omnibus 2] hominibus C Jesus > BE 24 Deinde] Sed inde C 25 in > ABDEe ABDEe 25/26 ~ in synag. juxta mor. BC 26 syna- goga CE sabbat. + et B Et De 27 invenit] et 1 τρεῖς + τοὺς d 2 πρόσσχες dC 3 τί > Β1λ τί — 4 > W] περὶ τοῦ πνεύματος τί φησιν; Ὅτι Β1λ 4 Ἰησοῦς + φησιν W . ~ Ἰησ. V 5 καὶ — 6 δυν. > SW 7 ἀθλ. — νεν.] νενικ. ἀθλ. S + οὐκ τὴν χάριν λαβόντα, ἀλλ' ὡς ὁμοουσίως συνόντα τῷ Πνεύματι S

erat scriptum: Spiritus Domini super me; propter quod unxit me <. Non fortuitu revolvit librum et caput de se reperit lectionis, sed et hoc providentiae Dei fuit. Sicut enim scriptum est : > In laqueum non cadit passer sine voluntate Patris <, et >capilli capitis < apostolorum >omnes forsitan et hoc, quod Isaiae potissimum liber inventus est et lectio non alia, sed haec, quae Christi mysterium loquebatur: >Spiritus Domini super me ; propter quod unxit me > Christus est enim, qui ista commemorat — non ut libet et casu evenisse arbitrandum est, sed providentia et dispositione Dei. Quae sint igitur, quae in propheta loquebatur et postea de se ipse in synagoga personet, con- Ἀπεστάλθαι δέ φησιν ἑαυτὸν >εὐαγγελίσασθαι τοῖς πτωχοῖς(. τοῦτ' ἔστι τοῖς ἐθνικοῖς τοῖς ἀπίστοις, τοῖς μὴ ἔχουσι τὸν πλοῦτον τὸν πνευματικὸν καὶ γυμνοῖς πάντων, προφητείας, ναοῦ καὶ τῶν ὁμοίων. Τούτοις οὖν εὐηγγελίσατο τὸν οὐράνιον πλοῦτον, τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν διὰ τὸ εἶναι >πτωχοὺς πνεύματι(· αὐτοὶ γὰρ ἦσαν >κτωχοὶ < μηδὲν ἔχοντες, μὴ θεὸν γνώσει, μὴ νόμον, μὴ προφήτας. templemur. >Evangelizare <, >pauperibus misit me <. nationes significat ; istae enim erant 003Epauperes < nihil omnino non Deum, non legem, non prophetas, non justitiam rehquasque virtutes. Ob quam causam misit eum Deus, ut pauperibus nuntiaret : >praedicare captivis remissionem <. nos fuimus, quos tantis annis vinxerat Satanas habens captivos sibique subjectos. Venit Jesus 003Epraedocare captivis et caecis, ut viderent <; sermone quippe et 1 ff. Jes. 61, 1. 2 4f. Luk. 12, 6. 7; vgl. Resch, Paralleltexte 304 f. 20 ff. Matth. 5, 3 23 f. vgl. Luk. 13, 16 1 scriptum est C 2 caput] capud B, apud De de se vaticinans] de se vaticinantis (iiber se vaticinansD) BD, se vaticinans e 3 lectiones De providentiaB 4 est + quia Ir cadetA 7 ~ myst. ChristiA 9 ~ enim est Bln est > 10 venisse r sed + et C et > AC]aut B dispensatione De 11 sunt ACEe loquitur A, loquatur C 12 ipso BC, ipsa E 15 significant ADe isti De > 19 reliquasque] 21 nuntiaret, praedicaret BCE 23/24 vinxerit C, vincxeratE 24 Sathanas AD 25 sibique] sibi r 26 et 2 > AB 26praedic. — p. 195, 1 ergo > 194, –21 πνεύματι dC 194, 18 Τούτοις — 23 ak (SchluB eines langen Kyrill-Schol.) κ 13 αὐτὸν C 15 τοῖς > d 16 ~ τὸν πνευμ. πλοῦτον d 17 πάντων — 18 ὁμοίων] παντὸς ἀγαθοῦ d 18 Τούτοις οῦν] αὐτὸς γὰρ a 19 τὸν — πλοῦτον > 20 βασιλ. + τοῖς ἀπὸ τῶν Μνῶν a 20 διὰ — 21 πνευμ. > a 22/23 ἐν γνώσει > 23 προφ. + ἤ kV) καὶ ἅπασι (+ ἁπλῶς k) τοῖς πλοῦτον οὐκ ἔχουσι πνευματικόν (vgl. Ζ. 15/16) akV τοῖς] τὸν k) doctrinae ejus caeci vident. Praedicatio ergo ἀπὸ κοινοῦ intelle- gatur non solum super captivis, sed etiam super caecis. >Emittere confractos in libertatem <. Quid ita fractum atque collisum fuit homo, qui a Jesu dimissus est et sanatus ? >Praedicare Domini acceptum <. Juxta simplicem intellegentiam aiunt anno Salvatorem in Judaea evangelium praedicasse, et hoc esse, quod dicitur: >praedicare annum Domini acceptum et diem nisi forte quiddam sacramenti in praedicatione anni Domini divinus sermo significat, Futuri sunt enim alii dies, non tales, quales nunc in mundo cernimus, et menses alii et Kalendarum ordo diversus. Sicut igitur ista alia, sic et annus Domini futurus est placens. Ista autem omnia praedicta sunt, ut post visionem ex caecitate, post libertatem ex vincuKs, post sanitatem a diversis vulneribus veniamus ad >annum Domini acceptum <. haec legisset Jesus, involvens >librum dedit ministro et sedit, omnium oculi erant in synagoga attendentes in eum <. Et si vultis, in hac synagoga coetuque possunt oculi vestri attendere Salvatorem. Cum enim principalem cordis tui direxeris aciem ad sapientiam et veritatem Deique Unigenitum contemplandum, oculi tui intuentur Jesum, Beata congregatio, de qua scrip- tura testatur, quod >omnium oculi erant attendentes eum < vellem istum coetum simile habere testimonium, ut omnium ocuh, et catechumenorum et fidelium, et muUerum et virorum et inefantium, non corporis oculi, sed animae adspicerent Jesum! Cum enim respexeritis ad eum, de lumine ejus et intuitu clariores vestri vultus erunt et dicere poteritis: >signatum est super lumen vultus tui, Domine <: cui est gloria et imperium in saeculorum. Amen.

26 f Ps. Ps. 4,7 6 praed. + vel >annus Domini acceptus < tempus ecclesiae, quo dum versatur in corpore, peregrinatur a Domino Ο 1 ἀπὸ κοινοῦ] ΑΒΒREVπορομορ BE, apokwnos A, remissionis Inr, > Cm 12 telligitur B 3 fracttmi] confractum C collis.] conclusixm C 4 Jesu] Deo B dimissus — sanatus] divisus est et oppressus a satana B et] ut C sanatus praedicaret C 5 Domini] Jesu B 6 in — praed,] praedic. in Ju- daeam C 7 quod] quia E 9 Futurae . . . aliae E 10 quales] quas E 11 diversus] divisus A igitur] enim C et > CDe 12 praedicata 13 a diversis] adversis E a] ex A 14 autem] enim CDe 15 reddidit De 16 ’--’ in synag. oculi erant C intendentes AB 17 attend. + ine 18 principale ABE direx.] duxeris B, dixeris AE aciem > ABE 19 > ABE 20congregatio! > 21 oculi > C ~ eimi] Jesum C 23 catecimiinorum BC, cathecuminorum A, eathicuminorvmi D, chaticuminorum E 23/24 infantmn BC 24 corp. — anim.] corpore, sed animo B corporeis oculis C oculi > AE respicerent C 26 ~ vestr. C 27 est > C Explicit omelia XXXII. AC (XXXI.

HOMILIA XXXIII.De eo, quod scriptum est: >Utique dicetis mihi parabolam istam<, et cetera, usque ad eum locum, ubi ait: >sed mundatus est nisi Naaman Syrus<.

In Capharnaum, quantum ad Lucae historiam pertinet, necdum moratus est Jesus nec aliquod in ea signum fecisse describitur, quippe in qua non fuit. Porro antequam veniret Capharnaum, in patria sua, hoc est in Nazareth, fuisse signatur et loquitur ad cives suos: >Utique dicetis mihi parabolam istam: Medice, cura te ipsum. Quaecunque audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua<. Unde puto aliquid in sermone praesenti latitare mysterii, et Nazareth in typo Judaeorum, Capharnaum in typo praecessisse gentilium. Sciens itaque Jesus, quod non haberet in patria sua honorem, nec ipse nec prophetae nec apostoli, noluit ibi praedicare, sed praedicavit in gentibus, ne sibi a patriae suae hominibus diceretur: >Utique dicetis mihi parabolam istam: Medice, cura te ipsum<. Erit enim tempus, quando dicturus est populus Judaeorum: >Quaecunque audivimus facta in Capharnaum< apud gentes signa atque portenta, >fac et apud nos in patria tua<; quae ostendisti universo orbi, ostende et nobis; praedica sermonem tuum populo tuo Israhel, ut saltem, >cum subintraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israhel salvus fiat<. Quamobrem videtur mihi consequenter et ordinate Nazarenis interrogantibus respondisse Salvator: >nemo propheta acceptus est in patria sua<. Et puto plus juxta sacramentum 2–4 4 Luk. 4, 23—27 22f. Röm. 11, 25. 26 1 Incipit XXXIII. de . . . AC (XXXII. C) 2 script. est] ait C dicitis ABDEe mihi] hanc A parab.—3 cetera > BE 3 istam > A et cetera > C] Medice, cura te ipsum A ad eum > E ad — ait > C 4 est > A Neman E 5 Capharnao n 5 u. 7 Capfarnaum C Lucae historiam A] lucem historiae BDe, Lucae evangelium C 6 aliquid C ~signum in ea ABE signum > C 7 veniret + inDe 8 et — 9 suos > De 9 dicitis ABDe 11 aliquid > C 12 latitare] latere C et] scilicet B Judaeorum + et C 14 propheta De 15 ne — 16 a] non scilicet B 16 diceretur > BE Utique — 17 istam > C dicitis ABDe 18 est] sit De Judaeorum > BE audivi De 20 apud nos] hic C quae] Quod C orbi] mundo C 21 tuo > e saltem > C 22 subintr.] sibi intraverit E, intraverit Blr 23 ~ mihi videtur De cons. — ord.] consequenter ex ordine C, consequenti ordine De, consequenter et ordine E 24 interrogationibus C ἡμεῖς δὲ οἱ ἀλλότριοι τῶν δια- quam juxta litteram verum esse, quod dicitur. Licet et Hieremias in Anathoth patria sua non fuerit acceptus et Isaias, quaecunque fuit patria iUius, et rehqui prohetae; sed magis mihi videtur sic inteUegi, ut dicamus patriam fuisse omnium prphetarum populum circumcisionis, et hunc non recepisse prophetas et eorum vaticinia: porro nationes, quae longe fuerant a prophetis et eorum notitiam non habebant, suscepisse vaticinium Jesu Christi. >Nemo est < ergo in patria sua < >, hoc est populo Judaeorum. Nos autem, qui eramus aUeni a testamento et peregrini a promissionibus toto prophetas corde suscepimus magisque >habemus Moysen prophetas < de Christo quam iUi, qui ex eo, quod non susceperunt Jesum, nec illos susceperunt, qui de eo anuntiaverunt. Unde ad id, quod dixerat: >nemo propheta acceptus est in patria suac, et aliud >in veritate enim dico vobis, quia multae viduae in diebus Ηeliae in Israhel, quando clausum est caelum annis tribus et mensibus sex <. Quod dicit, tale est: HeUas propheta erat et in populo Judaeorum; sed quando mirabile quid facturus erat,

Πατρὶς μέν γὰρ τῶν προφητῶν ὁ ἐκ περιτομῆς λαός, παρ’ οἶς οὔκ εἰσι δεκτοί·

θηκῶν καὶ ξένοι τῶν ἐπαγγελιῶν ἐδεξάμεθα τοὺς προφήτας ὅλῃ ψυχῇ προκηρύξαντας Χριστὸν ἤπερ ἐκεῖνοι,

1f. vgl. Jerem. 11, 21 9 f. vgl. Ephes. 2, 13 15 ff. vgl. Ephes. 2, 12 19 f. Luk. 16, 29 21 ff. vgl. Matth. 10, 40 1 et > CDe 2 Anathot ABr, Anathoht E, Anatoth CD 3 B 4 mihi > A 7 circomcisionis C hvmc] hanc 9 porro — 12 vaticin. > E] nec evangeUa B 12 ~ Christi Jesu 13 est nach accept, C 15 autem] ergo ABE 16 alieni] longe C 17 repromissionibus C 18 ~ corde proph. AB suscipimus A 20/21 praedic.] prophetantes C 22 susciperent1 E nec] neque BE 23 eo] illo e annunciaverant De 24 est > r et > 24/25 ~ adjungit ahud C 25 ~ viduae multae A 26 clusum E 27 dicitur B et2] sed CDe –198, 13 λ 5 Ἡ πατρὶς V μὲν γὰρ > bCV 16 ἐπαγγ. + οἱ ἐξ νῶν C 17 ἐδεξαίμεθα β ὅλῃ — p. 198, 5 Ἡλίαν > 1718 ὁλοψύχως λ

cum essent plures viduae in Israhel, reliquit eas et venit >ad in Sarepta Sidoniae <, ad gentilem mulierculam, figuram rei explicans, quia occupante populum Israhel >non fame neque siti aquae, sed fame audiendi sermonem Dei <, venit viduam, de qua et propheta testatur dicens >multi filii magis quam ejus, quae habet virum <, et, cum venisset, illius et alimenta multiplicat. Tu eras vidua in Sarepta Sidoniae, e cujus finibus >Chananaea egreditur < et cupit sanari filiam suam et propter fidem meruit quod petebat. >Multae ergo viduae erant in populo Israhel, ad nullam earum missus est Helias, nisi in Sareptis ad muherem viduam <. Sed et aliud ad eundem sensum pertinens loquitur: >multi erant leprosi in Israhel in diebus HeUsaei prophetae, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus <, qui utique non erat ex Considera usque ad praesentem diem multos leprosos in >Israhel carnem < ; vide e contrario leprae squalore perf usos a Helisaeo Domino nostro et Salvatore purgari baptismi sacramento et dici ad te : >surge et vade in Jordanem et lavare, et tibi caro tua <. Surrexit Naaman et abiit et lotus implevit baptismi, >et facta est caro ejus quasi caro pueri <. pueri ? Qui >in lavacro regenerationis < ortus fuerit Jesu: cui est gloria et imperium m saecula saeculorum. Amen. ὥσπερ καὶ ἡ ἐν Σαρέφθοις τῆς Σιδω- νίας χήρα τὸν Ἡλίαν >λιμοῦ γενομένου < ἐν τῷ Ἰσραὴλ >τοῦ ἀκοῦσαι γον θεοῦ <. Περὶ ταύτης τῆς χήρας προφήτης φησίν, ὅτι >πολλὰ τὰ τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα <, καὶ πόλιν ἡ ἑτέρα γραφή, στεῖρα ἔτεκεν ἑπτὰ καὶ ἡ πολλὴ ἐν τέκνοις ἠσθένησεν <.

1 f. vgl. 3 Kon. 17, 9 4 ff. Amos 8, 11 8 ff. Jes. 54, 1 11 f.gr. Kön 2,5 13 f. Matth. 15,22 20 f. 1 Kor. 10, 18 23 f. Kön. 5, 10 25 Kön. 5, 14 26 Tit. 35 1 ad viduam > C C 2 SareptamBe, reptam D (Sa radiert), Saraphta E 3 occup. + fame E 4 pop. Israhel > De Israhel > C ~ fame 7 > ABE 9 quae] qui E 12 Sareptis B 12. 17 Saraptis E 13 e] de B, a A 13/14 ~ egred. mul. CananeaC 14 sanare C 15 quod] quae C 16 est > E Sareptam A + Sidoniae A 17 pertines 19 ex] in C 20 ad] in C 21 sualore B, scalore D a] absque De spirituale e 22 Salvat. + te autem e ~ sacram. bapt. A 23 in] ad ABE Jordanen D 24 Neaman B, Neman E lotus] locutus r 25/26 Cujus pueri? > De 27 Explicit omelia XXXIII. AC (XXXII. 4 Σαρέφθοις BCV] Σαρέπτοις Β1λ, Σαρέφθαν β τῆς — 5 χήρα 1 4 Σιδονίας V 6 τοῦ > Κ3 λόγου C 7 θεοῦ] κυρίου bCK 7 Περὶ — 8 φησίν] καὶ περὶ ἡμῶν εἴρηται λ 8 rd > C 9 τὸν > λ 10 καὶ ἠσθέν. > C 10 ἡ — γραφή x > k ἡ x > Β1] ὅτι BVy? ὅτι > bV 11 >

HOMILIA XXXIV. De eo, quod scriptum est: >Magister, quid faciens aeternam possidebo? < usque ad eum locum, ubi ait: >Vade, fac similiter <.

Cum multa in lege praecepta sint, haec tantum in evangelio Salvator posuit, quae quodam compendio ad aeternam vitam oboedientes ducerent. Ad id enim respicit, quod legis doctor interogaverat eum dicens : >Magister, quid faciens vitam aetemam possidebo? <, quae lectio secundum Lucam hodie vobis recitata est. Respondit : >In lege quid est ? quomodo legis ? DiHges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua, et ex tota mente tua ; et proximum tuum quasi te ipsum < >. Ac inde: >bene<, ait, >respondisti; hoc fac, et vives<. Haud dubium,

Σαφῶς ἐν τούτοις παρίσταται, ὅτι ἡ κατὰ τὸν δημιουργὸν τοῦ κόσμου θεὸν καὶ τὰς ἀπ' αὐτοῦ γραφὰς παλαιὰς κηρυσσομένη ζωὴ ἡ αἰώνιός ἐστιν, ἣν καὶ ὁ σωτὴρ καταγγέλλει.

Πυθομένου γοῦν τοῦ νομικοῦ· τί ποιήσας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω <, ἐπὶ τὸν νόμον αὐτὸν ἀναπέμπει, ἴν’ ἐκεῖθεν συναγάγῃ ἐντολὰς τὰς προσαγούσας τὸν ποιοῦντα αὐτὰς τῇ αἰωνίῳ ζωῇ.

Μαρτυρεῖ γοῦν τῷ ἀπὸ τοῦ νόμου εἰληφότι ἀπὸ μέν τοῦ Δευτερονομίου τό· ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου < καὶ τὰ ἑξῆς, ἀπὸ δὲ τοῦ Λευϊτικοῦ τό· >τὸν πλησίον σου ὡς εἰπὼν αὐτῷ· >ὁρθῶς 2–4 Luk. 10, — 37 16 gr. vgl. Lev. 18, 5; Gal. 3,12 22 gr. Lev. 19, 18. 2 Incipit XXXIIII. de . . . AC (XXXIII. C) quid + boni De 3 eum — ait] id A 6/7 ~ Salvator in evangelio e 8 inpendio E aetemam vitam] aeterna De 9 Ad id] Ait C 10 respicit > ABCE 1011 terrogaverit C 13/14 nobis hodie sec. Luc. C 15 Resp. + JesusB 18 et — > ABEe 19 et2 — 20 tua > ABE > BE quasi] sicut tanquam De 22 ait > A] enim B 23 Haud] aut –200,3 διδάσκει C 199, 2–201,1 κρέμανται e* (E*E1*, E2 Κυρίλλου) k*m*V*λ 199, 14 ἐπὶ — 200, 3 διδάσκει d [W (ohne Lemma) hat Ahnhches] 5 ἤτοι σαφῶς C παρίστησιν C ὅτι > λ 6 τὸν — 7 καὶ > 7 6.71 ἀπ' > C 7/8 παλαιὰς > λ ~ παλαιὰς γραφ. C 8 ἡ 9 ἐστιν > λ ὁ σωτὴρ] αὐτὸς C σωτὴρ + καὶ κύριος e 12 Πυθομ.] θομένου m γοῦν] οὖν λ, γὰρ eC 14 αὐτὸν dC > λ + ὁ σωτήρ eV 15 ἵνα συνάγῃ λ, ἀναγάγῃ dC 16 προαγούσας dC 18 ἀπὸ τοῦ νόμου deCV > kmA ἀπὸ — 19 Δευτερ. > deCV 21 ἑξῆς deCV > kmA απὸ — 22 σεαυτόν > deCV 22 σεαυτόν λ] 23 εἰπὼν αὐτῷ > λ ἀπεκρίθης + καὶ προστίθησι quin sempiterna est vita, de qua et legis doctor interrogaverat et Salvatoris sermo fuerat. Simulque perspicue docemur in lege praeceptum, ut diligamus Deum. In Deuteronomio : >audi <, >Ισραηελ, Dominus Deus tuus unus est <, et: >Diliges Deum tuum ex tota mente tua < et reliqua, et >proximum te ipsum <. Et Salvator his testatus est dicens: >In duobus mandatis tota lex pendet et prophetae < >. >Volente doctore legis >justificare et ostendere, quod nemo sibi esset proximus, atque dicente: >quis est meus intulit Dominus parabolam, cujus exordium est: >Homo quidam descendebat de Hierusalem in HIericho <, et rehqua. docet nulhus fuisse proximum descendentem, nisi ejus, qui voluerit custodire praecepta et prae- τοῦτο ποίει καὶ ζήσῃ < >, δηλονότι ζο)ὴν τὴν αἰώνιον, περὶ ἧς κἀκεῖνος ἐπύθετο καὶ ὁ σωτὴρ διδάσκει.

| Ταῦτα δὲ εἴρηται πρὸς τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνουκαὶ Βασιλείδου καὶ τοὺς ἀπὸ Μαρκίωνος — ἔχουσι γὰρ καὶ αὐτοὶ τὰς λέξεις ἐν καθ' καθ’ ἑαυτοὺς εὐαγγελίῳ — καὶ φήσομεν πρὸς αὐτούς· ὁ μαρτυρήσας τῷ· >ὅτι κύριον τὸν θεόν σου < τὴν τολὴν ἀπὸ τοῦ νόμου εἰρηκότι οὐ περὶ ἄλλου ἢ περὶ τοῦ δημιουργοῦ εἰρη- μένην καὶ φήσας ἐπὶ τούτοις αὐτῷ· >ὀρθῶς ἀπεκρίθης <, τί ἡμᾶς πράσσειν ὑπὲρ τοῦ ζῆσαι τὴν αἰώνιον ζωὴν ἢ ἀγαπᾶν τὸν θεὸν τὸν ἐν νόμῳ καὶ προφήταις ἐν ὅλη καρδίᾳ καὶ ἐν ὅλη τῇ ψυχῇ καὶ ἐν ὅλη τῇ ἰσχύϊ αὑτοῦ καὶ ἐν ὅλη̣ τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ003Cδ;; Καὶ ὁ δὲ ἀπεφήνατο περὶ τῶν δύο ἐντολῶν τούτων λέγων, ὅτι ἐν αὐταῖς 003Eὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ 5 ff. lat. Deut. 6, 3. 5 8 ff. lat. Levit. 19, 18 13 f. lat. Matth. 22, 40 19 ff. gr. Mark. 12, 30 Par. 25 f. gr. Matth. 22, 40 1 quin] quia A sempiterna est vita] sempit. vita D, vita sempit. C, sempitemam vitam e + hoc faciendo accepturus sis e 2 et — 3 f uerat > De 4/5 legis praecepto De 6 Deuter. + scriptum est CDe 7 noster BE 8 Domiaum > A 9 mente] virtute A 10 et > A et proximum > E] usque B proximum + tuum sicut ABE 15 ~ legis doct. A 16 et] ut B ostenderet BE 18/19 ~ prox. meus DEe 19 Dom.] Jesus B 19/20 Domin. parab.] parab. Jesus A 21 de] ab C 21/22 Hieriisalem (immer) BE, Iherusalem ACD 22 in > E Iherico A, lerico D, Jericho 23 nullum A 24 ejus] iUius e. eum A 1 τὴν > dC 2 ζωὴν τὴν αἰώνιον] αἰώνιον ζωήν E1K4K6 κἀκεῖνος 3 διδάσκει] ἔφη dC 6 Ταῦτα — 22 αὐτοῦ > dC 7 Βασιλίδου 10 φήσωμεν e 11 αὐτούς + ὅτι e ὅτι > V 12 σου + καὶ ἑξῆς eV 12/13 τὴν ἐντο λὴν] ἐντολῇ V 13 > περὶ > παρά τινος mλ 14 εἰρημένῃ eV 15 αὐτῷ λ] αὐτοῖς eK4K6V 20 καὶ 1–22 αὐτοῦ eV > λ τῇ > V 22 Καὶ eV 23 δὲ > e δὲ τι γοῦν mX 24 τούτων > λ ὅτι] κοὶ λ 25 parare se, ut sit proximus omni homini, qui auxilio indiget. Hoc enim est, quod post parabolam in fine ponitur: >quis de tribus videtur tibi proximus esse ejus, qui in latrones incidit? < enim sacerdos nec levitesproximi ejus fuerunt, sed, ut ipse quoque legis doctor respondit, >ille, qui fecit proximus ejus fuit. Unde et a Salvatore dicitur: >Vade, et fac similiter <. Aiebat quidam presbyteris, volens parabolam interpretari, hominem, qui de- scenderit, esse Adam, Hierusalem paradisum , Hiericho mundum , latrones contrarias fortitudines, sacerdotem legem, Leviten prophetas, Samariten Christum, vulnera vero inoboedientiam, animal corpus Domini, pandochium, id est stabulum, quod universos volentes introire suscipiat, eccle- φῆται x <. Διδάσκει δέ ὁ λόγος· οὐ γὰρ ἄλλος τοῦ τηροῦν- τος τὴν ἐντολὴν ὁ γινόμενος πλη- σίον, ἕκαστος δὲ ἑαυτὸν ποιεῖ τοῦ δεομένου βοηθείας πλησίον. Τοῦτο γάρ ἐστιν τὸ ἐπιλεγόμενον τῇ πα- ραβολῇ, τό· τίς τούτων τῶν τριῶν δοκεῖ σοι γεγονέναι πλησίον τοῦ ἐμΠεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς < >. γὰρ καὶ ὁ νομικὸς τοῦτό φησιν, ὅτι ὁ ποιήσας τὸ ἔλεος μετ' αὐτοῦ <, ἀκούει τό· πορεύου καὶ σὺ ποέει ὁμοίως(. Διαγράψωμεν τοίνυν ὡς ἐν βραχεῖ λόγῳ τὴν ἔννοιαν τῆς παραβολῆς· ἀνάγεται ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ’ Αδὰμ ἤτοι εἰς τὸν περὶ ἀνθρώπου καὶ τῆς προηγουμένης αὐ- τοῦ ζωῆς καὶ τῆς διὰ παρακοῆς καθόδου λόγον· ἡ δέ ’ ιερουσαλὴμ εἰς τὸν παράδεισον <ἢ > εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ <· ἡ δὲ Ἱεριχὼ εἰς κόσμον· οἱ δέ λῃσταὶ εἰς τὰς ἀντικειμένας ἐνεργείας ἤτοι τοὺς δαίμονας ἢ τοὺς πρὸ Χριστοῦ ἐλθόντας ψευ- 13–202, 28 gr. vgl. Ambros. in Lucam VII, –81 (S. 312, 16ff. Schenkl); vgl. auch Cat. ed. Cramer 87, 17 — 89, 19 20f. gr. Gal. 4, 26 22 f. gr. vgl. Phil. 1, 28 3 post parab.] parabula E post — 4 f ine] in fine parabolaeAB 4 po- netur E quis] qui E 5/6 esse ejus] fuisse ei C 6 ~ inc. in latr. A 7 ~ sacerdos enim C nec] ne e levita B 11 ~ ejus prox. C et] ei A 12 dic.] praecipitur C 15 descenderit] descenderat A, discenderet E, descendit e 19 levitasBCE, levitem r, levitam A 20 Samarithen D 21/22 animal > C 24 introire] intrare B suscipit vol. intr. 201, 13 Διαγραψ. — 202, 28 + 201,1 Διδάσκει–13 ὁμοίως dC 201, 1 Διδ. — 5 πλησ. d1C1 (in dC also doppelt) 201, –202, 28 vgl. a (Cramer 87, – 89, 19) 1 Διδόοκει — 2 λόγος nur d1C1 2 οὐ — 3 πλησίον > dC 4 ἕκαστος ποιεῖ d1C1] ὅτι ἕκαστον χρὴ ἑαυτὸν ποιεῖν (+ τῆς d) dC 5 βοηθείας > πλησίον + ὡς ὁ θεὸς τοῖς φύσει μακρὰν ἡμῖν ἐγγίζει· >θεὸς < γὰρ >ἐγγίζων (Jerem. 23, 23), φησὶν κύριος· καὶ Χριστὸς ἡμῖν ἐγγίζει ταπεινώσας ἑαυτόν C Τοῦτο C] Τοιοῦτον d 6/7 τῇ παραβο λῇ C] τῆς parabo λῆς d 10 τοῦτο] οὕτω C Διαγράψωμεν — 15 παραβ. C] ὡς ἐν βραχεῖ δὲ λόγῳ τὴν παραβο λὴν διαγράψομεν d 13 τοίνυν + καὶ C 20 <ἢ > > dC 20 εἰς — C > d ἡ δὲ C] καὶ ἡ d 22 ~ λ}ησταὶ δὲ d 23 ἤτοι — 24 ψευδοδ. C > siani interpretari. Porro duos denarios Patrem et Filium intellegi, stabularium ecclesiae praesidem, cui dispensatio credita sit. De eo vero, quod Samarites reversurum se esse promittit, secundum Salvatoris figurabat adventum.

Haec cum rationabiliter pulchreque dicantur, non est tamen existimandum, quod ad omnem hominem pertineant. Neque enim omnis homo >descendit de in Hiericho <, nec propterea in praesenti saeculo commorantur, licet ille, qui >missus est, propter perditas oves < >domus Israhek. Homo qui >de Hierusalem descendit Hiericho <, quia voluit ipse propterea >in latrones Latrones autem nulli sunt alii, nisi de quibus Salvator ait : >omnes, qui ante me venerunt, fures fuerunt et latrones <. non incidit in fures, sed δοδιδασκάλους· τὰ τραύματα εἰς τὴν παρακοὴν καὶ τὰς ἁμαρτίας· ἡ δὲ τῶν ἱματίων ἀφαίρεσις εἰς τὴν τῆς ἀφθαρσίας καὶ ἀθανασίας γύμνωσιν καὶ ἁπάσης ἀρετῆς στέρησιν· τὸ δὲ ἡμιθανῆ παταλιπεῖν τὸν ἄκωπον δηλοῖ τὸ εἰς ἥμισυ τῆς φύσεως προχωρῆσαι τὸν θάνατον — ἀθάνατος γὰρ ἡ ψυχή — ὁ ἱερεὺς εἰς τὸν νόμον· ὁ Λευΐτης εἰς τὸν προφητικὸν λόγον· ὁ Σαμαρείτης εἰς Χριστὸν τὸν ἐκ Μαρίας σάρκα φορέσαντα· τὸ κτῆνος εἰς τὸ σῶμα Χριστοῦ· ὁ οἶνος εἰς τὸν διδασκαλικὸν καὶ ἐπιστύφοντα λόγον· τὸ ἔλαιον εἰς τὸν τῆς φιλανθρωπίας καὶ ἐλέους ἤτοι εὐσπλαγχνίας λόγον· τὸ πανδοχεῖον εἰς τὴν ἐκκλησίαν· ὁ πανδοχεὺς εἰς αποστόλους καὶ τοὺς τούτων διαδόχους ἐπισκόπους καὶ διδασκάλους τῶν ἐκκλησιῶν ἢ τοὺς τῆς ἐκκλησίας ἐπιστατοῦντας ἀγγέλους· τὰ δύο δηνάρια εἰς τὰς δύο διαθήκας. τὴν παλαιὰν καὶ τὴν καινὴν ἤτοι τὴν εἰς θεὸν ἀγάπην καὶ τὴν εἰς τὸν πλησίον ἢ εἰς τὴν περὶ πατρὸς καὶ υἱοῦ γνῶσιν· ἡ ἐπάνοδος τοῦ Σαμαρέως ἡ δευτέρα Χριστοῦ ἐπιφάνεια. 19f. lat. Matth. 15, 24 25 ff. lat. Joh. 10, 8 1 interpr. > C 2/3 intell. > C 5 sit] est e 56 6 se > BC promittit in in ACE 7 figurari B 11 cum > 12 dicuntur C, dicatur r 13 omnem] solum ABE 13/14 ormies hominesC 14 pertineat B 15 de] ab C 16 in > AE universa 17 propterea] perdita B praesenti] hoc C 20 igitur] sit A 21 descendit — 22 Hiericho > E in > ABCDE 22 Hiericho quia] Imn, qui quia A ipse > A 23 ~ inc. in latr. A 27 et > 24/28 Verumt. + jam A 28 incidet A + homo A 5 πάσης C 6 καταλειπεῖν (!) C ἄνθρ. + τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν C 7 δηλοῖ + τοῦτ᾿ ἔστιν C εἰς C > d 8 ἀθάνατος — 9 Ψυχή > C (vgl. 16/17 ἤτοι εὐσπλαγχνίας C > d 21 ἢ — 22 ἀγγέλους C > d τῆς] 24 ἤτοι C] ἢ d 25 ἀγάπην —26 πλησίον C] καὶ τὸν πλησίον ἀγάπην d 26 ἢ — 27 γνῶσιν C > d 27 Σαμαρέως von nom. in multo furibus nequiores >latrones <, qui clescendentem eum Hierusalem <. cum incidisset in illos, Ε;spolianerunt et imposerunt ei Quae suntplagae, quae vulnera, quibus vulneratus est homo ? Vitia atque peccata. Deinde quia latrones, qui nudaverant eum et vulneraverant, non assident nudo, sed plagis rursus impositis derelinquunt eum, idcirco scriptum est : > Ε;spoliantes eum et vulnera apponentes abierunt et dereliquerunt eum < non mortuum, sed Factum est autem, ut in eadem via primum >sacerdos <, >Levites < descenderent, qui forsitan aliis liominibus bona fecerant, non tamen huic, qui descenderat >de Hierusalem in Hunc enim vidit >sacerdos <, puto lex, vidit >Levites < >, sermo propheticus — et cum vidissent, transierunt et reliquerunt. Servabat quippe seminecem providentia ei, qui fortior erat lege et prophetis, Samaritano videlicet, qui interpretatur >custos < >. Iste est, qui >non dormitat neque dormit Propter seminecem profectus est iste Samarites, non >de Hierusalem in Hiericho < sicut sacerdos et Levita descendens, aut descendit, idcirco descendit, ut salvaret custodiretque moriturum, ad quem locuti sunt Judaei: >Samaritanus es tu et um habes <, et qui, cum negasset se habere daemonium, < negare se noluit; sciebat enim se esse >custodem <. >custodem < >. Itaque ad seminecem et vidisset eum in suo sanguine volutari, misertus accessit ad eum, ut fieret ejus proximus, >ligavit infudit oleum vino mixtuiiK neque dixit, quod in propheta legitur: >non est malagma imponere neque oleum neque Iste est >Samaritanus <, cujus cura et auxilio omnes, male habent, indigent, cujus vel maxime Samaritani indigebat 13 ff. vgl. Comm. in Joh. ΧΧ, 35 (S. 374, —375, 10 Preuschen) 14 f. Σαμαρείτης φύλαξ Comm. in Joh. ΧΧ, 35 (S. 375, 1 Preuschen); Wutz. Onom. sacra 747 15 f. Ps. 120 (121), 4 19 f. Joh. 8, 48 Joh. Jes. 1, 6 2 illos] latrones B ei] illi B 2/3 ~ ei plagas impos. A 4 peccata] delicta C Deinde > C] Denique A nudavermit C 45 vulner. > C 5 vuhieravervmt BE sed] et C rurstmi C De 7 et — seminecem] eo non mortuo, sed seminece De 8 primus CDEe 9 levita ABE 10 fecerunt C de] ab CDe AE 11 sacerd. + qui C levita B 12 pertransierunt A ~ reliqu. et transier. De 13 ei] Dei B, Dei ei A, eius C fortior] maior C 14 Samaritanus B 15 Iste est] idem B, id est AE ~ dormit neque dormitat C 16 Propter] Post B est > C Samaritanus e 17 in > ACE 19 ad qaem] Quem C alloquuti C tu > CDe negaret C Samaritammi B, Samaritanem E 21 denegare C negare se] se esse negare B se 1 > AE noluit] vohiit E esse > 22 eum] illum BE in > ABE 24 vino] et vinum B, vinum 26 auxilium E 27 cujus] Huius CDe vel > C indigebant2 E. auxilio, qui >de Hierusalem< descendens >inciderat in latrones< et vubieratus ab eis semianimis fuerat dereUctus. Ut autem scias, quod juxta providentiam Dei Samarites iste descenderit, ut curaret eum, qui >inciderat in latrones<, manifeste doceberis ex eo, quod secum habebat alligaturas, secum oleum, secum vinum, quae quidem ego puto non propter istum unum seminecem, sed Ijropter alios quoque, qui ob varias causas fuerant vulnerati et indigebant alligaturis et oleo et vino, secum portasse Samariten. Habebat >oleum<, de quo scrijjtum est: >ut exhilaret faciem in oleo<, haud dubium quin ejus, qui curatus fuerat. >Oleo<, ut tumores vulnerum sedarentur, sed et >vino< mundat vuhiera asperitatis aliquid admiscens, eumque, qui fuerat vulneratus, >imposuit suo<, id est proprio corpori, juxta id, quod est hominem dignatus assumere. Iste Samaritanus >peccata nostra portat< et pro nobis dolet, portat seminecem, inducit in >pandochium<, id est in ecclesiam, quae omnes suscipit et nulli auxihum suum denegat, ad quam cunctos provocat Jesus dicens : >Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos<. Et postquam induxit eum, non statim recedit, sed uno die in stabulo cum seminece perseverat et curat vulnera non solum in die, verum etiam in nocte, rehquam soUicitudinem suam et industriam tribuens. Cumque vellet mane proficisci, de probato argento suo, de probata pecunia sua >tollit duos denarios< et honorat stabularium, haud dubium quin angelum ecclesiae, cui praecipit, ut dihgenter curet eum et ad sanitatem usque perducat, quem pro angustia tem- poris etiam ipse curaverat. >Duo denarii< notitia mihi videtur esse 9f. Ps. 103 (104), 15 14 Matth. 8, 17 17 f. Matth. 11, 28 2 ~ fuerat semian, A seme animus E relictus BC 3 juxta] dixi ad ABE descend.] venerat B, descenderat A, inciderat E 4 incidit B manifesto De doceris C 5 ligaturas B ~ vinum secum oleum A quae] quem D 6 mium] virum C 8 secum + ea A 8/9 Samaritanum A, Samarithen D 9 exhilaret] exilaret ACEr 10 haud] aut E fuerit AE oleum, ut] oleo etiam De oleum2 ABE 13 suo > De corpore BE > C 14 dignatus + est C 15 ducit BE Pandochion n, pandochio BE 16 in > B onmem E ~ susc. omn. A ~ aux. suum De 16/17 ~ denegat auxil. A 17 ~ Jesus provoc. A 18 honerati AE 19 eos E una BCE in > E in stabulo] cum stabulario B 19/20 ~ cum seminece in stabulo A 20 cum — persev.] cui seminece praesentaverat B et] ejus B vulnera + et B diem B 21 in nocte] in noctem B, per noctem C 23 pecunia sua > B sua > E tollens ABE et > A honorat] onerat e 25 et > E usque > B] ut E 26 curaverit A Patris et Filii et scientia sacramenti, quomodo Pater in Filio et Filius in Patre sit, qua velut mercede donatur angelus, ut diligentius curet hominem sibi commendatum, et promittitur ei, quidquid de suo in medelam seminecis expenderit, illico esse reddendum. Vere lege et prophetis >custo < animarum iste >qui fecit misericordiam ei, qui inciderat in latrones <, ejus apjjaruit non tam sermone quam opere. Quia ergo possibile est juxta illud, quod dicitur: >Imitatores mei sicut et ego Christi <. imitari nos Christum et misereri eorum, Ε;inciderant in Latrones <, accedere ad eos, ligare vulnera, oleum et vinum, imponere super proprium jumentum et ferre onera ipsorum, propterea ad talia nos cohortans Filius Dei non tam doctori legis quam nobis quoque omnibus loquitur: >Vade, et tu fac similiter <. Quae si similiter fecerimus, vitam aeternam in Christo Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA ΧΧΧV.De eo, quod scriptum est: >Quando vadis cum tuo <, usque ad eum locum, ubi ait: >et reddes <.

Nisi esset nobis natura insitum id, quod justum est, judicandi, nunquam Salvator diceret: >quare autem et a vobismetipsis quod justum est, judicatis judicatis? < Verum ne ad probationem sententiae longius evagemur, maxime cum multo difficiliora huic 1 f. vgl. Joh. 10, 38 11 f. vgl. Gal. 6, 2 —20 Luk. 12, 58. 59 22 f. Luk. 12, 57 2 qua] qui CDe velut] vult r raercedes De donentur r, donantur De angelis B, angelo CDe ’S ~ sibi homin. DEe ei + ut A 4 quicquid ABCD ~ semin. medel. B expenderet BE 5 lege et prophetia n, legis et prophetiae Dlmr ~ anim. cust. C 6 ~ miseric. fecit B incidit AC 7 ejus > B 8 ilkid] id dicitur] sequitur De 8 Imit. — 9 Christi > De 9 et1 > 10 inciderint ABE, incidunt C ad > E 13 doctori] docto C vobis E quoque] quamque C 14 Qui B si > E 1415 quimur D, consequeremur E 16 Amen > E ExpHcit XXXIIII. AC (XXXIII. C) 18 Incipit (omelia C) XXXV. de . . . AC (XXXIIII. C) Quando] Quomodo E 19 tuo + et cetera De, -f in via C evun — ait] id A ubi] in quo E 21 ~ esset nach insitum C judicare A, judicandi (aus judicatis corr.) E 22 a > 24 maximo E multa CDe capitulo subnexa sint, tantum super hoc significasse sufficiat, quin potius aniniarum nostrarum ad Deum vela pandamus deprecemurque adventum sermonis ejus, ut interpretetur parabolam, de qua scribitur: >Quando vadis cum adversario tuo principem iii via, da operam, ut libereris ab eo, ne forte tradat te judici, et judex tradat te exactori, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi: non inde exies, donec novissimum minutum reddas <. Quatuor personas poni video, adversarii, principis, judicis, exactoris; et quia videtur evangelista Matthaeus simile quid locutus in eo, quod ait: >Esto benevolus adversario tuo, dum es in via cum eo <, quaero, idem sensus sit an aliqua sit vicinia, siquidem apud Matthaeum una persona praetermissa est et alia immutata. Praetermissus est < et pro >exactore < insertus, >adversarius < et >judex < similiter ab utroque positi. Imus itaque >cum nostro >ad principem < et oportet nos, dum adhuc sumus, fortiter laborare, ut liberemur ab eo. A quo ? Ambiguum quippe verbum est et potest tam ad principem, quam ad adversarium referri: >ne forte tradat te < sive princeps >judici, et judex tradat te exactori <, et : > non donec novissimum minutum reddas <, ; pro quo Matthaeus >donec reddas novissimum quadrantem <,

Σὺ δέ μοι ἐπισήμηναι, ὅτι ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον παραλέλειπται ἔν τῶν προσώπων καὶ ἐνήλλακται ἔν. Παραλέλειπται μὲν ὁ >ἄρχων < >, δὲ ἀντὶ τοῦ >πράκτορος < >ὑπηρέτης <· τετήρηται δὲ ὁ καὶ ὁ >κριτής <.

10ff. Matth. 5, 25 27 Matth. 5, 26 1 super hoc] superbos De significare A siifficiet De 3 interpretatur E 4 Quando] Quomodo E 5 Hbereris] Uberes te De trahat E 6 carcere A 7 ~ redd. min. ABE 8/9 ~ jud. princ. C 12 ~ cum eo in via BE 13 ~ sit sensus BC an > E sit2] ABE 13/14 vicina BE 15 est] sit De et — 16 est > 18 inseritur B insertus + est C 19 sint E 22 Hberemus C A quo > C] Quoniam ADEe 22/23 ~ Quippe amb. C 23 et > ad2 > An 24 referre A 25 exactori + et mittaris in carcerem exias A 27 novissimi C Verbum + vero De 206, —207, 11 Χριστός V* 206, —207, 14 λέγει + 210, 211 14 σου + 212, —214, 27 k* 206, —207, 19 + 210, —211, 14 σου + 210, —18 + 212, —213, 5 C 12 Σὺ — ὅτι > CV ἐν + μὲν οὖν

uterque servavit, discrepare autem sunt visi, quod hic >quadrantem <, ille >minutum < posuit. mihi sunt secretiora tangenda, ut intellegamus aUum esse adversarium, aUas tres personas, id est principem, judicem, exactorem. Legimus — si tamen cui placet hujuscemodi scripturam recipere — justitiae et iniquitatis angelos super Abrahae salute et interitu disceptantes, dum utraeque turmae suo eum volunt coetui vindicare. Quod si cui dispUcet, transeat ad volumen, quod titulo Pastoris inscribitur, et inveniet cunctis hominibus duos adesse angelos: malum, qui ad perversa exhortatur, et bonum, qui ad optima quaeque persuadeat. Scribitur et ahbi, quod assistant ho- mini sive in bonam, sive in malam partem duphces angeh. De bonis etiam Salvator meminit dicens: >Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in caehs est<.

Καὶ >ἄρχων < μέν ἐστιν, ὥς τινες ὁ ἑκάστου ἔθνους ἡγούμενος, οἶον βασιλείας Περσῶν ἢ Μήδων, ὥς φησι Δανιήλ, ἤτοι >ἄρχων < εἷς ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου· >ἀντίδικος < δὲ εἶς τῶν ὑπ᾿ αὐτοὺς ἀγγέλων· >κριτὴς < δὲ καὶ >δικαστὴς < ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός· >πράκτωρ < καὶ >ὑπηρέτης < ὁ αφορισθεὶς ἀνθρώπῳ ἄγγελος ἤτοι δαίμων, ὃν τάχα καὶ >ἀντίδικον < εἶναι λέγειν.

>Δύο γάρ εἰσιν ἄγγελοι <, ὥς Ποιμήν, >μετὰ τοῦ ἀνθρώπου, τῆς δικαιοσύνης καὶ εἷς τῆς ἀδικίας <. 4 gr. vielleicht die Karpokratianer ? vgl. Iren. adv. haer. I 25, 4 lOff. lat. vielleicht aiis d. apokryph. jüd. Buch Ἀβραάμ, vgl, Gesch. d. altchr. Litt. I, 2, 857 f. 17 f. Hermas, Mand. VI 2, 1 vgl. auch TertuU. De anima cap. 39 (S. 366, 17 — 18 Reifferscheid-Wissowa) 24 Matth. 18, 10 1 servavit] scribit De discrep. — 2 visi] in hoc discrepant A, discrepare smit ut E, discrepaverunt ut B autem > C 5/6 adv.] (in marg. advers.) C 8 ~ cui tamen BCE 9 hujusmodi Ar 11 salutem et interitum E 12 discept.] discrepantes B utrique B, utraque C, utrumque E 12/13 tvirmae > B, turma C, timem (!) E 13 ~ vokmt B coetu CE + evun E 13/14 vindicare] addicere A, vendicare De 14 Quod si cui] Si cui vero A 16 scribitur De 17 esse BE 19 exortatur CE, cohortetur A > ABE 20 persuadet De 21 et > 24 ~ est in caelis AE + Et ABE 6 + 210, 27 — 214, 25 V ἄλλο) 22 — sive1 — bonam nach 23 partem 207, 11 πράκτωρ — 14 λέγει + 208, — 207, 17 Δύο — 19 nur C > 4 Καὶ + ὁ V ὥς — ἔφασαν C > λων C > kV 10 καὶ δικαστὴς CV > CV > k 13 ἀνθρώπῳ CV > λέγει] φησίν V 7 φησι + ὁ V ἤτοι — 9 ἀγγέἡμῶν 11 CV > k 14 λέγει kV > C 14 τάχα > V λέγει] φησίν V Simul quaere, iitrum parvulorum in ecclesia >semper videant faciem Patris < et aliorum non habeant libertatem vultum Patris attendere. Neque enim sperandum est omnium angelos semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Sifuero de ecclesia, quamvis minimus sim, habet et fiduciam angelus meus semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Si autem forinsecus nec de illa ecclesia, 003Equae habet maculam aut rugani vel quid istiusmodi <, et ipsa re alienus esse a tah congregatione, non habet fiduciam angelus meus respiciendi >viltum Patris, qui in caehs est <. Quam angeh pro bonis solhciti sunt, scientes quod, si nos bene gubernaverint et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi >faciem Patirs < Quomodo enim, si per curam eorum et industriam salus hominibus comparatur, >faciem Patris < semper attendunt, sic, si per neglegentiam eorum homo corruerit, etiam sui pericuh rem esse non nesciunt. Et sicut bonus episcopus et optimus ecclesiae dispensator scit sui meriti esse atque virtutis, si oves gregis sibi crediti fuerint custoditae, ita intellege et de angehs. Ignominia angelo est, si homo sibi creditus fuerit, si peccaverit, ut e contrario gloria est angelo, si creditus sibi saltem minimus in ecclesia fuerit, si profecerit. Videbunt enim non ahquando, sed >semper faciem Patris, qui in caelis est <, cum alii non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum angeh sunt, aut semper aut nunquam, vel parum vel plus, faciem Dei angeh contemplabuntur. Cujus rei notitiam ad hquidum Deus noverit, et si quis, hcet raro, fuerit inventus, quem Christus instruxerit. Videamus ergo primum, quis sit >adversarius <, cum quo iter Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.

2f., 7f.,9f.,13,16,17,25Matth. 18,10 8. 24 vgl. Luk. 7, 28 10 f: Ephes. 5, 27 4 vultus B 5 Neque — 8 caelis est B 7 semper > BDe 7 qui — 8 est > 8 sit (in marg. sim) C 9 ~ ang. meus et fiduc. De Patris + mei e 11 vel] aut e quid istius modi] aliquid huiusmodi A ipsis rebus AC, ipse rebus BE probo ABE 12 alienum + me B 13 resp.] semper videre B Patris + mei e 14 bonis] nobis B 15 habent B 16 ~ patr. fac. + qui in caeHs est BE 18 > Β 19~peric. sui BE 20 opt. + et E scit] sit C 21 fuerimt E 22 homo] bonoA sibi] justus De crediturusE creditus + neghgensB si] et e 23 ut] et A sibi] ipsi lmn 24 ~ in eccl. min. C si profecerit > Videbit A 25 ~ est in caehs De 26 ~ enim mer. C 28 contemplantur AC ~ ad liqu. notit. BDEe Dei E novit A (richtig?) 29 instruxerit] illuminaverit n, illuxerit De 30 quis] qui AE facimus ABE (aus faciamus corr. A) 208, —6 KC

SemjDer iiobiscum est >adversariu <: infelices nos atque Quotiescunque peccamus, adversarius noster exsultat sciens, quoniam habet facultatem apud principem saeculi hujus, qui se miserat, exsultandi et gloriandi, eo quod adversarius, verbi gratia hujus vel illius, eum fecerit principi saeculi hujus esse subjectum per talia totque peccata, per hoc illudve dehctum. Evenit autem interdum, ut, si quis fuerit praeparatus armatura Dei et ex omni parte se texerit, conetur quidem >adversarius < vuhms inferre, facultatem non habeat percutiendi. Semper nobiscum >adver- sarius < graditur, nunquam nos deserit, quaerit occasionem insidiarum, si quomodo nos subvertere queat et in principah cordis nostri malam subjiciat cogitationem. >Quando vadis ad Quisnam iste princeps est ? 003EQuando clividebat gentes, quanclo chsseminabat fihos Adam, statuit terminos nationum secundum numerum angelorum Dei, et facta est pars Domini populus ejus Jacob, funiculus haereditatis ejus Israhel < Igitur principibus, id est angehs, ab exordio terra divisa est. Daneil quippe manifestius, quos Moyses 003Eangelos < nominarat, esse testatur dicens: 003Eprinceps regni Persarum < Graecorum < et >Μichael princeps vester < ; gentium. Et unusquisque nostrum secum habet adversarium cohaerentem, cujus opus est ducere nos ad principem et dicere: O princeps, verbi gratia regni Persarum, iste, qui sub te erat, tibi eum, ut fuerat, custodivi; nuUus eum de reliquis principibus ad se potuit transducere, ne ille quidem, qui ad hoc se venisse jactabat, ut de cunctis haereditatibus Persarum sive Graecorum omniumque nationum raperet homines et haerediditati Dei faceret esse subjectos. Christus Dominus noster omnes prmcipes vicit et terminos eorum transiens captivos populos ad se 13 ff, Deut. 32, 8. 9 19 f. Dan. 10, 20. 21 21 ff. vgl. Orig. in Numer. Hom. XI, 4 (S. 82, 16 ff. Baehrens) 1/2 miserab.] inseparabiles D 2 peccaverimus De 3 habeat AB, habebat E 4 miserit A eo > B] et ACE adversaritun ABE 5 > ABCE princeps ABE esse + ut ei A subjectimi + faciat ABCE illudve] illudque BDEe, illiusque C 7 quis] qui r praep.] armatus C 8 se texerit] circumdatus C conatiu- A 9 facult.] virtutem C habet C 11 > A queat] quaerat E et] ut De principaleA 12 Quando] Quomodo BCE 13 Quando] Quomodo C 15 pars] portio De 16 > B 19 testatus est C principi1 CE principes2 E 20 vester — prmcipes > De 23 dicere + ei ABE Ο > ABE subter De 24 ut + opus e custodivit C eum2] enim e 25 ne] nec A quidem > A 26 jactabat + Unde C de > C sive C 27/28 haereditate r 28 subject.] subditos BE 29 et > transtiilit in salutem. Et tu de parte alicujus principis eras: venit Jesus et rapuit te de potestate perversa et Deo Patri obtulit. >Adversarius < ergo noster ambulat ducens nos >ad suum. Unde ego credens omnia scripturarum verba habere rationem non puto frustra >judicem < apud Graecos cum positum, qui singularitatis significator est, >principem < vero articulo scriptum esse simpliciter, >Quando < inquit, >vadis adversario tou < Signanter ait: >tuo <. Neque enim sunt adversarii, sed singuli singulos habent, qui ubique eos sequantur et sint comites. >Quando Quando vadis cum tuo ad principem. < Non articulo >principem < posuit, certum videretur ostendere, sed sine articulo, ut e pluribus unum esse monstraret, quod apud Graecos magis intellegitur. Unusquisque enim nostrum non habet proprium principem; sed si quis Aegyptius est, habet Aegypti principem, qui Syrus, sub Syrorum principe est, et unusquisque sub suae gentis est principe, si tamen hucusque processisse me sufficit et non ab hac disputatione ad aliam transire majorem, ut ceteras quoque gentes esse commemorem. Unde dicitur: >videte Israhel secundum carnem <. dixisse est ; hcet et hoc ipsum temerarium sit super tali re in populo coepisse sermonem.

Τήρει δέ, ὅτι >ἄρχων < μὲν ἄρθρου ὡς ἂν εἷς τῶν πολλῶν, >ἀντίδικος < δὲ μετὰ τοῦ αρθρου, καὶ ὅτι ἔχει τὸ >δοῦ <· οὐ γὰρ ἀόριστοι ἀντίδικοι· ἕκαστος δ’ ἔχει τὸν συν- οντα.

>Ὡς τοίνυν(, φησίν, >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου(, ὅστις σε τῷ ἄρχοντι προσαγαγεῖν βούλεται τῷ Qui te vult, inquit, ducere ad principem suum et ab aho principe transducere, >quando 24 1 Kor. 10, 18 1 transtulit] traxit A 4 ego] ergo Dmn 5 puto] potui, in marg. poni C [7 articulo + 9 Singulos — 14 articulo (fehlt dafür nach 9 BE (9 in singulos E. habent] haberi aestimo B, 10 Quando] Quomodo E, 11 Non > BE, 12 principem -f non B, ne] nec E)] esse] est 7 Quando] Quomodo E inquit > e vades BE 9 sed singulisB, sed singulis E 10 Quando + inquit C 11 Non cum] sine A 13 videret D > A 18 Sed — 19 principem > CDe 20 qui] Syrus + est De SyriorumB 21 suae gentis est principe] suaeprineipe gentis est D, suo principe gentis est e 22 non > e 23 ut + et C esse > etiam e C ipsum — 26 De 26 ~ cepisse in populo A 27 ~ inquit vult AB 29 conducere De quando] quomodo E 210, —18 > kV, in C nach 211, 14 28 ὅστις] ὥς τις V cum adversario tuo acl principem in via, da operam, ut libereris ab eo <. Nisi Ε;omni studio ut >libereris <, dum adhuc antequam ingrediaris ad principem, priusquam princeps tradat te judici ab adversario praeparatum, postea frustra conaberis. >Da >ergo <operam, ergo libereris < ut adversario tuo sive a principe, ad quem te trahit adversarius. >Da operam <, ut habeas justitiam, fortitudinem, temperantiam, et tunc complebitur: >ecce homo et opera ante faciem suam <. Nisi >dederis operam <, non poteris pactum infringere, cujus >amicitia inimicitia est in Deum <. vadis cum adversario tuo ad principem in via, da operam. > Ltitat in hoc loco nescio quid, et secretum est : Ε;in via da <. Salvator ait : > Ego sum via et veritas et vita <. Si >dederis operam <, ab adversario, esto in via; et cum steteris in eo, qui dicit: > ego sum via <, stetisse non sufficit, sed Ε;da operam, ut libereris < ab adver- | sario. Nisi enim >dederis operam <. ἰδίω̣ καὶ ἀποστῆσαί σε ἐκείνου τοῦσοῦ ἄρχοντος — ἕως οἶν >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου ἐπ᾿ ἄρχοντα < ἀπελθεῖν >πρὸς τὸν κριτήν(, ἄξιον γενέσθαι τῆς φυλακῆς, ἕως ἔτι ὁδεύεις, >δὸς ἐργασίαν ἀπηλλάχθαι < > ἀπὸ τοῦ ἀντιδίκου ἢ ἀπὸ τοῦ χριτοῦ <, πρὸς ὃν σύρει σε ἀντίδικος·

τουτ εστιν ευποιιαν, σωφροσύνη, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, φρόνησιν, σοφίαν σοφίαν — >ἰδοὺ γὰρ καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ πρὸ προσώπου αὐτοῦ < — ἵνα δυνηθῇς τοῦ ἀντιδίκου ·

οἰκεῖος μὲν γίνῃ τούτου, ἀλλότριος δὲ τοῦ θεοῦ, συνθήκην ποιούμενος μετὰ τοῦ ἀντιδίκου.

Ἑστὼς οὖν ἐν τῇ ὁδῷ τῇ εἰπούσῃ· >Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός(, ἀπηλλάχθαι>.

15 f. Jes. 62, 11 18 f. lat. Jak. 4, 4 24 f. 27 f. Joh. 14, 6 1 ad principem > C 3 enim > BCDEe 3 4 ut > >libereris < Kl. > alle Hss. 4/5 carpis] carnis vadis judex C 6/7 te tradat AE 7 ab > BE ab — praepar. > A 7/8 praeparato B 8 frustra + cum E 9/10 adversario tuo] eo De 13 fortit. + atque De 14 et > De 19 inimicitia > De ~ in Deum est Quomodo E 20/21 ad princ. > A 22 quid] quod Imn 24 et1 > 26 advers. + tuo A 28 sufficiet A 29/30 advers. + tuo A 30 enim > 211, 18 οἰκεῖος — 29 ἀπηλλ. nur V > 1 σοῦ > V 2 ἕως — 3 ἄρχ. > C 3 σου > V 4 πρὶν] καὶ C 7 ἀπὸ — κριτοῦ alle Hss. 12 τοῦτ’ ἔστιν KV 13 δικαιοσ. — 14 σοφ] καὶ τὰς λοιπὰς ἀρετάς C ἀνδρίαν Κ1 σου >

ut ab adversario >libereris <, quae te sequantur, ausculta. >Trahit ad judicem < adversarius sive princeps, cum te susceperit ab >trahit te ad Quam elegans sermo >trahit <, ostendat quodammodo retractantes et nolentes ad condemnationem trahi et ire compelli! Quis enim homicida concito gradu pergit ad judicem ? Quis gaudens ad condemnationem suam ire festinat, et non invitus trahitur ac repugnans ? Scit enim se ad hoc ire, ut sententiam mortis accipiat. >Ne forte trahat te ad judicem <. Quis, putas, iste >judex < est ? Ego nescio aUum judicem nisi nostrum Jesum Christum, de quo et ahbi dicitur: >statuet oves a dextris, haedos autem a sinistris < et iterum: >qui fuerit me, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in caeUs est; qui autem negaverit me coram hominibus, negabo eum coram Patre meo, qui in caehs est <

>Trahat te ad judicem, et judex tradat te exactori <. nostrum per singula peccata damnum sustinet, et juxta qualitatem rationemque dehcti damni magnitudo reputatur. Debeo ahquod de scripturis afferre testimonium super danmo multaque pecuniae. Ahus damnum sustinet quingentorum denariorum et debet eos, ahus quinquaginta denarus condemnatur; quae summa ambobus a creditore conceditur. Porro ahus, sicut scriptura dicit: >oblatus est ei unus, qui debebat decem miha talenta <, mihum talentorum debito condemnatur. Et quid me necesse est plura persequi? Unusquisque pro quahtate et quantitate peccati Καλὴ δὲ ἡ λέξις ἡ· Ε;κατασύρῃ >κατασύρῃ σε <, ἵνα δείξῃ, ὅτι ἄκοντες ἑλκόμεθα, ὡς ἐπὶ καταδίκην μὴ θέλοντες πορεύεσθαι. εσθαι.

13f. Matth. 25, 33 14ff. Matth. 10, 32. 33 22ff. vgl. Luk. 7, 41. 42 25 Matth. 18, 24 1 quae — sequantur] qviis sit iste et quantus ABE 2 advers. — 3 judicem > 4 sermo] verbum Ir trahit + inquit B 5 ostendit B pertractantes D 6 contempnationem E 7 trahere E et > ire > 9 suam] sui Aln 10 et] ut BE trahatur B ~ ad hoc se A ~ ire adhocBE 11 > E excipiatAB tradat ACDE 12 > ABE 13 nostrum] meum DEe et > De dicitur + et De statues r, statuo B 15 me τι coram hominibus BCE B qui — 16 est > E 15/16 ~ est in caelis C 16 — 17 est > 16 homin. + et ego ABE 17 ~ est in caelis AB 18 Trahat] Ne f orte trahat ABE Trahat] aus tradat corr. AB, tradat E 19 per — damn.] pecc. persingula dum non peccata E damnum + peccati B damnum] dum non poenam A et > A 20 magnit.] magni B 21 aliqmd E ~ test. afferre A > 24 sicut] de quo B script.] scriptiom lmn 25 ei talenta + et A 26 milibus De, milia E debito > CDe 27 pecc.] delicti C 4 ἡ > V κατασύρει

diversam multae sententiam excipit. Si parum est, quod peccas, ferieris damno > minuti <, ut Lucas scribit, ut vero Matthaeus, >quadrantis < drantisr. Verumtamen etiam necesse est hoc ipsum, quo exstitisti debitor, solvere ; non enim exies de carcere, nisi et minima quaeque persolveris. Qui vero fidelis est, nullo damno percutitur, sed cotidie ditatur ; totus enim mundus divitiarum ejus est ; infidelis autem nec obolum habet. AUus condemnatur denario, ahus mna, ahus talento. Est quaesitor hujus negotii, qui mensuras universorum noverit peccatorum et dicat: Hoc dehctum talento condemnatur, illud peccatum multam istiusmodi meretur . Scriptum est enim: >cum autem coepisset facere rationem <. est omnibus nobis >ratio <. Non est ahud tempus faciendae nisi tempus judicii, quando hquido cognoscetur, quid nobis creditum sit et quid lucri quidve detrimenti fecerimus, quis nostrum acceperit mnam, quis unum talentum, quis duo, quis quinque. Quid necesse est plura rephcare, cum hoc in commune dixisse sufficiat reddituros nos esse rationem et, si debitores inventi fuerimus, trahi ad judicem et a judice exactori tradi ? Singuh exactores proprios habemus, omnis vero multitudo pluribus traditur, secundum id, quod in Isaia scriptum est: >populus meus, exactores vestri spohant vos et, qui potentes sunt, dominantur vestri < — dominantur exactores, si debuerimus ahquid. autem habuerimus fiduciam et fronte hbera dixerimus: Servavi

>Λεπτὸ < δέ ἐστι τὸ ἁμάρτημα, >κοδράντης < δέ, ὡς Ματθαῖός φησιν, τὸ πλῆθος τῶν ἁμαρτημάτων.

4f. Matth. 5, 26 5f. gr. vgl. Jak. 5, 20 14 Matth. 18, 24 18 vgl. Luk. 19, 13 ff.; Matth. 25, 15 ff. 23 ff. Jes. 3, 12 1 diversa E 1/2 excipit] expendit De 2 peccati C 3 ferieris] eris C, + et BE danmi C ut] quod BE 4 scribit] scripsit De 5 etiam > B, + sic C, + si E 5/6 necesse + te AE 6 est + etiam B, sic A quo] quod ADEe 8 exies de carcere] inde exies BDe 9 damno C 11 condemn.] damnatur De, contempnatur AB 12 mna] mina BE 12/13 ~ noverit univ. BC 13 et dicat > De 15 fac. rat.] rationem reddere C Supp.] Sed putanda C Supp. — 16 est2 > E, — 16 rationis B 16 ~ nobis omnibus A ratio] gratia De 18 ~ sit cred. C sit] est De quis] qui e 19 minam BE 20 Quid > De] Nec Necesse + non De repHcare] indicare De 21 nos] non r 22 trahi] tradi BDE 23 exauctores A propr.] singulos C 24 id > C 25 exauctores A (23 u. 26 ist exauct. corr. A!) vos] nos B 26 vestri] nostri B 27 dixer.] vixerimus De Servavi] servabo De 3 δ᾿ ἐστὶ C

praeceptum jubeiis: >reddite omnibus debita, cui tributum, cui timorem, timorem, cui vectigal, vectigal, cui honorem, honorem < — si omnibus universa reddidero, venio ad exactorem intrepida mente respondeo: Nihil tibi debeo. Venit exactor ad reposcendum — resisto ei ; scio enim, quia, si nihil debuero, in me non habet potestatem. Quod si debitor fuero, >mittet < me > exactor < meus >in illo ordine, qui praedictus est. >Adversarius < enim me ad principem, princeps ad judicem, judex tradet exactori, exactor >mittei in carcerem <. Quae est lex carceris istius ? Non eo, neque me exactor patitur exire, nisi debitum omne persolvero. Non habet exactor potestatem, ut mihi saltem >quadrantem < et portionem valeat concedere ; unus est, qui debitoribus non habentibus, unde persolvant, potest concedere. >Accessit <, inquit, eum unus, qui debebat quingentos denarios, et aUus quinquaginta ; et cum non haberent, unde redderent, ambobus donavit <. Qui dominus erat ; iste vero, qui exactor est, non est dominus, sed a domino ad exigenda debita praepositus. Non fuisti dignus, ut tibi quingenti sive quinquaginta denarii donarentur, nec audire meruisti: >disunt sunt tibi delicta tua <: mitteris in carcerem et ibi exigeris per laborem et opera sive per poenas atque supphcia, et non inde exies, nisi reddideris >quadrantem < vel >novissimu quod graece >tenue < dici potest. Peccata nostra aut sunt — scribitur enim: >incrasssatum est cor popuh — aut ad comparationem majorum tenuia atque subtilia. Beatus est igitur primum, qui non peccat, secundo, ut in collationem ahquis

Μακάριος δὲ ὁ μηδὲν ὀφείλων ἤγουν ὁ μικρὰ ὀφείλων καὶ συγγνώμης ἄξια.

1ff. öm. 13, 7 13ff. Luk. 7, 41. 42 18f. Luk. 7, 48 23 Jes. 6, 10 1 jubens] libens De debitum BE cui — tributum2 > ABE 2 ~ — timorem2 nach vectigal2 BC 4 exauctor A 4/5 reposcenduni] respondendum A, deposc. De, poscendum B 5 quia] quod e nichil + ei C debuero] habuero B 7 enim > BE ducet C 8 judicem et De tradit A tradet + me DEe, + te C exactori + et De 9 mittit A mittet + te C egrediar C 10 ~ patitur me exactor A patietur C persolvam B 11 et] vel e 12 valeat] liceat C 14 et2 > 15 ~ don. amb. C 16 erat] est De ~ Dominus non est ABE 19 tibi B delicta] peccata BC tua + sed e 19/20 exig.] exibis C 20 operam D atque] ad C 21 ~ inde non A exibis C 22 graece -f- et BE nostra aut] autem nostra ADe 23 scribitm-] scriptum est B est + enimDe 24 aut ad] avit De, ad ABE comparationem De comp. + quippeA 24/25 majoris De 25 tenue atque subtile De 26 ~ qui primum A 27 collat.] consolatione B, consolationem E, coUatione De aliquam C —27 ἄξια > C 26 ἤγουν — 27 ἄξια > V

saltem tenue peccatum habeat. Et iiiter ipsa quoque tenuia atque subtilia est diversitas peccatorum. Nisi enim inter tenue subtile peccatum esset aliud subtilius, nunquam diceretur: >non inde, donec reddas novissimum quadrantem <. Quomodo, si diceret >novissimum minutum < — minutum, quod est nummus sive obolus sive stater — ; quid, si magnam pecuniam debuerimus sicut qui scribitur decem milia talenta debuisse ; quanto tempore claudamur in carcere, donec reddamus debitum — non possum manifeste pronuntiare. Si enim, qui parum debet, non egreditur, nisi exsolvat >minutum quadrantem <, utique, qui tanto obnoxius, infinita ei ad reddendum debitum saecula numerabuntur. Quapropter >demus operam, ut liberemur ab dum sumus in via, et jungamur Domino Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.