HOMILIA XXVIII. De genealogia Salvatoris, et quod in Matthaeo et in Luca diversi ejus ferantur auctores.

Dominus noster atque Salvator, qui multo Melchisedech, cujus generationem scriptura non docuit, melior fuit, nunc secundum patrum ordinem natus esse decribitur; et cum divinitas ejus humano non subjaceat exordio, propter te, qui ortus in came es, nasci voluit. Ettamen non aeque ab evangelistis nativitatis ejus ordo narratur, quae res nonnullos plurimumconturbavit. Matthaeus enim incipiens nativitatis illius seriem texere ab Abraham usque ad id pervenit, ut diceret : > Christi autem ’ generatio sic erat <, et describit non eum, qui baptizatus est, sed qui venit in mundum; Lucas vero exponens nativitatem ejus non a superioribus ad inferiora deducit, sed cum baptizatum ante dixisset, usque ad ipsum pervenit Deum. Nec

Γενεαλογεῖται ὁ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ἀγενεαλόγητος μὲν ὢν κατὰ τὴν θεότητα, εἰς γενεαλογίαν δὲ ἐμβαλὼν ἑαυτὸν διὰ σέ. Καὶ γενεαλογεῖται δὲ οὐχ ὁμοίως ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν, ὅπερ ἐτάρξε πολ- λοὺς τῶν ἐντυγχανόντων τῇ γραφῇ. Ματθαῖος μὲν γὰρ ἀρξάμενος ἀπὸ Ἀβραὰμ γενεαλογῶν αὐτὸν κατάγει, μέχρις εἴπῃ· > τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν <. Καὶ ὁ μὲν Ματθαῖος οὐ τὸν βαπτιζόμενον γενεαλογεῖ, ἀλλὰ τὸν εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενον· Λουκᾶς δὲ γενεαλογῶν οὐ κατάγει τὴν γενεαλογίαν, ἀλλ ἀνάγει ἐπ’ αὐτὸν τὸν θεὸν τὸν βαπ- τιζόμενον. Καὶ οὐ διὰ τῶν αὐτῶν ἡ καταίβασις τῆς γενεαλογίας καὶ ἡ 2—3 Matth. 1, 1— 17; Luk. 3, 23 38 5ff. vgl. Hebr. 7, 3 18f. Matth. 1, 18 1 Incipit XXVIII. de . . . AC (XXVII. C) 2 et 1 > C] eo D in 2 > 3 fer.] feritmtiar A, referantur e ~auctores ferantur B 5 multo] multum A multo Melchisedech] multorimi Salvator e 6/7 docuit + quae e 7 nunc] non B 9 humano > De 11 ortus] natus 12 Et > A tamen > B 16 illius] ejus AC 17 ab > ; x > BE 22 vero] autem C 172, 9 —177, 2 μου C 172, 9 —177, 177, 16 VW 172, 12 Καὶ — 175, llo, 7 λ 10 μὲν > C 12 σέ] τὸ ἀνθρώπινον C Καὶ > ; λ + ὁ κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατὰ τὸ ἀνθρώπινον d 13 δὲ kC > 14 ὅπερ — 15 γραφῇ > dW ἐτάραξαν C 15 τῆς γραφῆς 16 > Κ 3 ἀρχόμενος W ἀρξ. — 17 αὐτὸν] οὐ τὸν βαπτιζόμενον τὸν εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενον γενεαλογῶν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ κ λ ür 19 καὶ — 22 ἐρχ. > κ λ΄) ἀπὸ + τοῦ C 17 Ἀβρ. + αὐτὸν Κ 3 19 ὁ ἐγενεαλόγει ὁ CW, γενεαλογεῖ ὁ V 20/21 γενεαλ. > CVW 26 ἡ > eaedem personae sunt in generatione ejus, quando descendere dicitur et quando conscendere. Qui enim facit eum de caelestibus descendentem, et mulieres non quaslibet, sed peccatrices et, quas scriptura reprehenderat , introducit; qui vero baptizatum narrat, nullius facit mulieris mentionem. In Matthaeo ergo, ut diximus, nominatur Thamar, quae cum socero fraude concubuit, et Ruth Moabitis nec de genere Israhel, et Rachab, quae unde sumpta sit scire nequeo, et conjux Uriae, quae violavit mariti thorum. Quia enim Dominus noster atque Salvator ad hoc venerat, ut hominum peccata susciperet, et > eum, qui non fecerat peccatum, pro nobis peccatum fecit < Deus, propterea descendens in mundum assumpsit peccatorum hominum vitiosorumque personam et nasci voluit de stirpe Salomonis, cujus peccata conscripta sunt, et Roboam, cujus ἀνάβασις. Ὁ μέν γὰρ καταβιβάζων τῷ λόγῳ καταβιβάζει αὐτὸν καὶ διὰ γυναικῶν ἁμαρτωλῶν , μόνας ἀναγράψας τὰς ἐπιληψίμους, ὁ δὲ γε- νεαλογῶν τὸν βαπτιζόμενον γυναῖκα οὐκ ὀνομάζει ἐν τῇ γενεαλογίᾳ αὐτοῦ· τὴν Θάμαρ, οὐ νομίμως τῷ πενθερῷ συνελθοῦσαν, τὴν Μωαβίτιδα Ῥούθ, τὴν Ῥαχάβ, ἣν οὐδέ οἴδαμεν, καὶ τὴν τοῦ Οὐρίου.

Ἐπειδὴ γὰρ ἤρχετο λαβεῖν τὰς ἁμαρτίας τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπέρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίει < ὁ θεός, διὰ τοῦτο καταβαίνων ἀνέλαβε τὰ ἁμαρτωλὰ πρόσωπα καὶ γεννᾶται διὰ Σολομῶντος, οὗ ἀναγέγραπται τὰ ἁμαρτήματα, καὶ Ῥοβοάμ, οὗ ἐν ταῖς Βα- σιλείαις λέγεται τὰ πταίσματα, καὶ τῶν λοιπῶ, ὧν οἱ πολλοὶ ἐποίησαν 20ff. 2 Kor. 5, 21 26f. 3 Kon. 11, 8 (6) u. Ö. 27f. 3 Kon. 14, 21 ff. 1 eodem (aus eadem corr.) D, eadem E 4 fecit De de caelest.] caelo tibi De 5 et > De 7 reprehenderet ABE, reprehendit 9 fecit ABE 10 ergo] enim r, igitur C 13 Ruht C Moabites A, Moabitidis D 14 Raab ABDEe 15/16 conjux] uxor B conjux Uriae, quae] cum luxuria equi A, cum luxoriae quae E 16 mariti] viri C 17 torum e 18 adhoc A 19 susceperit E 21/22 ~ fecit pecc. A 24/25 personas C 26 Salemonis (immer) B 26/27 scripta AB 2 7 sunt > ;; 1 γὰρ + Ματθαῖος W 2 tw λόγῳ alle Hss] τῷ οὐρανῷ (vgl. lat.) ? 3 μόνος — 4 ἐπιληψ. > d 4 ὁ — 6 αὐτοῦ] kA erst nach p. 174, 1 δὲ + Λουκᾶς 6 ἐν — αὐτοῦ > d 11 τὴν — 16 Οὐρίου > + ἐκεῖ W, τι δ’ ἐκείνου V (11 οὐ > V) τῷ πενθερῷ > VW > V Ρούθ + ἐκεῖ· Μωαβῖτις δὲ ἦν VW δὲ] γὰρ V) Ῥούθ + καὶ 16 Οὐρίου + τὴν ἐπι λήψιμον VW 18 ἤρχετο] ἦλθε d 19 κοὶ — 21 θεός > 24 οὗ — ὁμαρτ. > (s. Ζ. 26) οὗ] ὧν d 25 ταῖς x > κ λ 26 — πταίσμ.] ἀναγέγραπται τὰ ἀμαρτήματα (= Ζ. 24) d delicta referuntur, et ceterorum, e quibus rnulti fecerunt > malum in conspectu Dominic. Quando vero de lavacro conscendit et secundo ortus describitur, non per Salomonem, sed per Nathan nascitur, qui ejus arguit patrem super Uriae morte ortuque Salomonis. Sed in Matthaeo semper generationis nomen adjungitur; hic vero penitus siletur. Scriptum est enim ibi: > Abraham genuit Isaac, Isaac genuit Jacob, Jacob genuit Judam et fratres ejus, Judas genuit Phares et Zaram de Thamar <, et usque ad finem > genuit < semper apponitur. In Luca vero, ubi de lavaco conscendit Jesus, > filius < dicitur, > sicut putabatur Joseph <; et in tam multa serie nominum nmiquam, excepto quod >putabaturfilius Joseph <, > generationis < nomen adscriptum est. In Matthaeo non est scriptum: > in- > τὸ πονηρὸν ἐνώπιον κυρίου( . Οὗτος δὲ ἀναβιβάζει ἀναβαίνων ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τῇ γενεαλογίᾳ ἀναβαίνει οὐ διὰ Σολομπωντος, ἀλλὰ διὰ Ναθὰν τοῦ ἐλέγξαντος τὸν πατέρα ἐπὶ τῇ γενέσει Σολομῶντος καὶ τῇ τοῦ Οὐρίου ἀνιρέσει. Κἀκεῖ μὲν ἀεὶ τὰ τῆς γεννήσεως ὀνομάζεται, ἐνταῦθα δέ τὰ τῆς γεννήσεως σεσιώ- πηται.

> Ἀβραὰμ ἐγέννησε τὸν Ἰσαάκ. Ἰσαὰκ ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ, Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησε τὸν ’Ιούδαν καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, ’Ιούδας δὲ ἐγέν- νησε τὸν Φαρὲς καὶ τὸν Ζαρὰ ἐκ τῆς Θάμαρ <· καὶ μέχρι τέλους τό· > ἐγέννησε < ὁ δεῖνα τὸν δεῖνα. Ἐνθάδε δὲ ἀναβαίνει ὁ ’Ιησοῦς, υἱὸς ὤν, ὡς ἐνομίζετο, Ἰωσή φ <· καὶ οὐδαμοῦ ἐνταῦθα ταῦθα >γέννησις <, ἀλλὰ μόνον > νομίζεται <. Κἀκεῖ μὲν οὐδέποτε ἄρχεται εἰς γέννησιν, ἐνθάδε δέ, ἐπεὶ ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος ἀναβαίνει, > ἄρχεσθαι < 2f. vgl. 3 Kön. 15, 26. 34 u. 1 feruntur De et + de e ceteris De 2 e] ex C 3 Do- mini C] Dei ABDEe 3/4 de lavacro > ABE 4 consc.] descendit 4/5 secundo ortus] secvmdus ordo De + esse De 5 ortus + eius B descr.] eodem scribitur E 7 > ABE 9 Sed + et A 12 Ysaac A, B, Isac E 13 Isaak + autem C 14 ejus + et BE 15 Fares AE Zara B, Zare E 19 ~ dic. fil. B putabatur + filius Dlmr 20 tam multa] tanta ultra B, tota ultra A, tantum ultra E 21 mmquam > 23 nomen + ab eo B adscriptum] scriptum B, + non De 1 κυρίου + Ὁ δὲ — αὐτοῦ (= 173, 4 —6) κλ Οὗτος] ὅ τε V Οὗτος — - 2 ἀναβαίνων] καὶ ἀναβιβάζων κλ 2 ἀναβαίνων — του] ἀναβαίνοντα W 3 καὶ x > d τῇ γενεαλογίᾳ > dW 4 ἀναβαίνει KCV λ] αναβιβάζει 4 ~ ἀναβ. nach 6 Σολομ. d 5 τοῦ — 7 ἀναιρέσει > kA 6 Σολομὼν 7 ἀναιρέσει x > V Κἀκεῖ] ἐκεῖ λ 8 ἀεὶ > d τὰ] τὸ λ 9 — 17 > kA 12 — 20 Ἰωσήφ > d 13 Ἰσαὰκ — 17 Θάμαρ] ἐκεῖ καὶ τὰ 17 μέχρι + γὰρ k 18 ὁ — δεῖνα 2 > CVW 20 καὶ x > d 2021 KCVW λ 22 Κἀκεῖ — 23 γέννησιν > κλ 22 μὲν CW ἔνθ. — p. 175, 1 λέγεται] λέγεται δὲ κοὶ ἄρχεσθαι κλ 23 ἐπεὶ — 24 ἀναβαίνει > d 24 ἄρχεσθαι — p. 175, 1 λέγεται] ἄρχεται ἄγεσθαι CV cipiebat <; hic vero, quia de baptismate conscensurus erat, > incipiebat < legitur, scriptura referente: > et ipse erat Jesus incipiens <. Quando enim baptizatus est et mysterium secundae generationis assumpsit, ut tu quoque priorem nativitatem destruas et in secunda regeneratione nascaris, tunc dicitur >incepisse <. Et quomodo populus Judaeorum, quando erat in Aegypto, non Habebat initium mensium, quando vero egressus est ex Aegypto, tunc dicitur ad eum : > mensis iste, initium mensium, primus erit vobis de mensibus anni <. sic, qui necdum est baptizatus, nec > incepisse < narratur. Neque enim frustra additum putemus ad id, quod dicitur: > ipse erat Jesus <, quod sequitur: > incipiens <. Sed et hoc, quod ait : > quasi annorum triginta <, considerandum. > Joseph Joseph triginta annorum erat <, quando dimissus est e vincuhs et interpre- λέγεται· > καὶ αὐτός <, γάρ Ἰησοῦς ἀρχόμενος <· ὅτε γὰρ ἐβαπ- τίσατο καὶ τὸ μυστήριον ανέλαβετῆς ἀναγεννήσεως, ἵνα καὶ σὺ καταργησῃς τὴν προτεραν γεννησιν καὶ ἀναβῇς δευτέραν διὰ τῆς παλιγγενεσίας, τότε >ἄρχεσθαι < λέγεται.

Καὶ ὅσπερ οἶ ἐν Αἰγύπτῳ ὄντες οὐκ εἶχον ἀρχὴν μηνῶν οὐδὲ μῆνα ἑορτῶν, ὅτε δὲ ἤδη ἐξῂεσαν, νομοθε- τοῦνται λέγοντος τοῦ λόγου πρὸς αὐτούς· > ὁ μὴν οὗτος ἀρχὴ μηνῶν, πρῶτός ἐστιν ὑμῖν ἐν μησὶ τοῦ ἐνιαυτοῦ <, οὕτως ὁ μὲν μηδέπω βαπτισάμενος οὐδὲ > ἤρξατο <, ὁ δὲ βαπτισάμενος >ἤρ ξατο <. Οὐδὲ γὰρ εἰκῇ προσέθηκε τῷ > καὶ αὐτὸς ἦν Ἰησοῦς < τὸ > ἀρχόμενος <. Εἴπωμεν δὲ καὶ εἰς τὸ > ὢν ἐτῶν τριάκοντα <· τις ὢν ἐτῶν τριάκοντα ἤρξατο τῆς οἰκονομίας τῆς περὶ αὐτόν; Ἰωσήφ. Γέγραπται γὰρ, ὅτι > τριάκοντα ἐτῶν ἦν <, ἡνίκα ἐλύθη ἀπὸ τῶν δεσμῶν καὶ <συν > 15ff. Exod. 12, 2 24 ff. vgl. Gen. 41, 14ff. 24 f. Gen. 41, 46 1 hic vero > B 4~Jesus erat A Jesus > C 6 secundae > 7 ut > BE 8 nativ.] generationem C 9 in > A 13 14 egressus] ingresssus n, regressus CDlmn ~ est regressus C 15 tmic] nunc r 16 mensuiun DE 17 nobis E sic + nunc C 18 ~ baptiz. est AC 18/19 incepisse] cepisse CDe 19 Neque] Nec e 20 putem B, imputemus D 21 ~ Jesus erat AB 23 hoc > De ait] quitux C 26 est x > De ~ e vinc. est AB 1 γὰρ φησιν > CW ἦν + ὁ k ἦν > κ 2 λ) 2 Ἰησοῦς > ὅτι dV ὅτε — 4 ἀναγενν. > κλ 3 ἀνέλαβε] ἔλαβε W 4 ἵνα — 6 x > dC 4/5 καταργήσεις W 6 ἀναβῇς τι εἰς W 7 τότε — λέγεται > κλ] nach 4 ἀναγεννήσ. VW τότε ἄρχεται V) ἄρχ. ἄρχεται CV 11 Καὶ — 16 ενιαυτοῦ > C 16 ἐν + τοῖς V 17 οὕτως μὲν] ὁ μὲν γὰρ C μηδέπω W] μὴ CV 18 οὐδὲ W] οὐ μηδέπω οὐδὲ V, οὐδέπω οὐδὲν C 18/19 ὁ δὲ βαπτισάμενος ἤρξατο CV x > W 20 Ἰησοῦς + ἐτῶν ὠσεὶ τριάκοντα W 21 τὸ + κοὶ CV δὲ > W 22 τίς — 23 CV > W 23 τῆς οἰκονομίας CV] ἐκ τῆς ἱστορίας W 24 ἰωσήφ C] τὸν Ἰωσήφ VW tatus somnium Pharaonis Aegypti effectus est princeps ubertatisque tempore triticum congregavit, ut famis tempore haberet, quod clistribueret. Ego puto, quod triginta anni Joseph in typo triginta annorum praecesserint Salvatoris. Iste enim Joseph non tale triticum congregavit, quale in Aegypto ille Joseph, sed triticum verum atque caeleste, ut tempore ubertatis tritico congregato haberet, quod distribueret, cum fames esset missa in Aegyptum, > non fames panis neque sitis aquae, sed fames audiendi sermonem Dei < Congregat itaque de prophetis, de lege, de apostohs verba abundantiae, ut quando jam non scribuntur hbri nec novum ahquod conficitur instrumentum nec mittuntur apostoh, ea, quae ab Jesu in horrea apostolorum fuerant comportata, hoc est in animas eorum omniumque sanctorum, tunc distribuat et nutriat Aegyptum fame periclitantem maximeque fratres suos. τὸ ὄναρ Tw Φαραὼ καὶ ἐπιστεύθη τὴν Αἰγύπτου ἀρχὴν καὶ τὸν σῖτον τῆς εὐθηνίας συνήγαγε τῷ Φαραώ, ἵνα καὶ ἐν τῶ λιμῶ αὐτὸν διαδῶ. Τόχα ἐκεῖνα τὰ τριάκοντα τοῦ Ἰωσὴφ ἔτη τύπος ἦν τῶν τριάκοντα τοῦ Χριστοῦ μου ἐτῶν. Οὗτος γὰρ ὁ Ἰωσὴφ οὐχ ὅμοιον τῷ ’Ιωσὴφ ἐκείνῳ σῖτον συνάγει, ἀλλὰ σῖτον τὸν ἀληθινόν, ἶνα ἐν καιρῷ τῆς εὐθηνίας αὐτοῦ συναγαγὼν τὸν σῖτον ἔχῃ ἐπι- μετρῆσαι, ὅταν ἐξαποσταλῇ λιμὸς ἐπὶ τὴν γῆν, > οὐ λιμὸς ἄρτου οὐδὲ δίψος ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸς τοῦ ἀκοῦσαι λόγον κυρίου(.

Συνάγεται γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν προ- φητῶν, τὰ ἀπὸ τοῦ νόμου, τὰ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων τῆς εὐθηνίας ῥή- ματα, ἴνα, ὅταν μηκέτι γράφηται γραφη,

τὰ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ συναχθέντα εἰς τὰς ἀποθήκας τῶν ψυχῶν τῶν ἀποστολικῶν καὶ τῶν διαδεχομένων αὐτοὺς θρέψῃ τὴν Αἴ- γυπτον, τὸν κόσμον, μάλιστα δὲ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, περὶ ὧν γέ- 8ff. vgl. Gen. 41, 47 ff. 13 ff. gr., 15ff. lat. Amos 8, 11 1 Pharaoni AB > C Aegypti > A, Aegyptii E 6 typo 12 ubert.] necessitatis C triticum congregatum C 14. 15. 16 famis E 15 neque + stella (!) C 17 serm.] verbum C itaque > 18 de lege > C 19 habundantiae ACD ut] unde De 20 ~ jam C 21 aliquod > C 22 apost.] ab apostolis De 23 x > AB 24 comparata B 26 sanctarum E tmic > r 28 suos > 1 τῷ > C 2 Αίγύπτου CV] ἐκείνου W 3 τῆς — Φαραώ] τῷ Φ. τῆς εὐθηνίας CV 4 ἵνα > V καὶ > C 5 τριάκ. Χριστοῦ CV] Ἰησοῦ W 7 μου > C 7/8 ὁ Ἰωσὴφ > C 8 + σῖτον V 8/9 ἐκείνῳ > CV 9 σῖτον 1 > σῖτον 2 + 11 σῖτον· ἔχει C 11/12 ἐπιμετρῆσαι CV] ἀπομετρῆσαι W li οὐδὲ — 14 ὕδατος > C 14 δίψος] λίμὸς U τοῦ > V 20 ἵν’ V 23 ἢ ὑπὸ] ἀΠὸ W τοῦ > CV 27 μάλιστα C ] κάλιστα W 28 αὐτοῦ τοῦ Ἰωσὴφ VW de quibus scribitur: x >narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ecclesiae cantabo <. Habent et alii homines verba patientiae verbaque justitiae et reliquarum verba virtutum; hoc est triticum, quod Joseph Aegyptiis distribuit. Sed ahud est frumentum, quod dat fratribus, id est discipulis suis, de Gessen terra, de ea, quae ad orientem respicit : triticum evangehcum, triticum apostohcum. De hoc tritico debemus panes facere, ita tamen, ut non commisceantur x >veteri < , habeamusque panem novum de scripturarum tritico farinaque commohtum in Christo Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. γραπται· διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου <. Ἔχουσι καὶ οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι λόγους περὶ σωφρο- σύνης, λόγους περὶ δικαιοσύνης, λόγους περὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν· οὗτος ὁ σῖτός ἐστιν, ὃν Ἰωσὴφ ἔδωκe τοῖς Αἰγυπτίοις. Ἄλλος δὲ σῖτος, ὃν μερίζει τοῖς ἰδίοις ἀδελφοῖς τῆς Γεσέμ, ἀπὸ τῆς ἀνατολικῆς γῆς· οὗτός ἐστιν ὁ σῖτος, ὃν ὁ Ἰησοῦς ἔδωκε τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς· σῖτος εὐαγγελικός τε καὶ ἀποστολικός. Διὰ τούτου ἀρτοποιῶμεν, >παλαιὰν < >ζύμην < μὴ παραλάβωμεν, καινὸν ἄρτον ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων ποιήσωμεν.

HOMILIA ΧΧIΧ.De eo, quod scriptum est: x >Jesus autem jDlenus Spiritu sancto reversus estc, et de tentatione ejus prima.

Quando legis in evangeho: x >Jesus autem plenus Spiritu sancto reversus estc, et in Actibus Apostolorum, ubi de eis scribitur, quod x < fuerint x >Spiritu x <, vide ne aequales putes 1 ff. Ps. 21 (22), 23 7 ff. vgl. Gen. 41, 56; 45, 10. 11 13ff. 1 Kor. 5, 7 22 22 – 23 Luk. 4, 1 –4 26 Akt. 2, 4 1 scrib.] dicitur B 3 cantabo] laudabo A 5 justitiaej judicii BDe 8 ~ est aliud C 9 dat x > De dat fratribus] fratribus suis dat A 10 suis x > A suis + distribuit De de Gessen] degens in BE Gessen ACr] Jessen Dlmn ~ terra Gessen A 11 de x > B 15 commisceatur De 16/17 ~ nov. panem BE 17/18 farinamque com- molitam CDe 19 Jesu + Domino nostro C Explicit omelia XXVIII. AC (XXVII. C) 22 Incipit (omelia C) ΧΧΙΧ. de . . . AC (XXVIII. C) 23 reversus] regressus ABE est + ab Jordane A temptatione (immer) ABCDE prima x > C prima + a diabolo sibi illata A 25 est + a Jordane A de eis x > e scribitur] dicitur De 26 vide . . . putes] unde . . . putas E 5 τῶν V x > W 9 Γεσέμ Γεσίμ W 10 ὁ2 x > V 11 μαθηταῖς V] ἀδελφοῖς W 12 ~ ἀποστ. τε καὶ εὐαγγ. V 15 ἀπὸ] διὰ V esse apostolos Salvatori, sed et Jesum et apostolos et alium quemlibet sanctorum plenos Spiritu sancto cognosce secundum raensuram vasculi sui; et quomodo, verbi gratia, si volueris dicere : haec vasa plena sunt vino vel oleo, non statim indicas, quod aequali mensura plena sint — siquidem aliud sextarium capere potest, aliud urnam, aliud amphoram — , eodem modo et Jesus et Paulus pleni erant Spiritu sancto ; sed multo vas Pauli minus erat vase Jesu, et tamen erat secundum mensuram suam utrum- que completum. Accepto itaque baptismo Salvator >plenus sancot <, qui super eum >in specie clumbae < >ducebatur a Spiritu <. Quia enim >quotquot hi filii sunt Dei <, iste autem extra omnes proprie Filius Dei ideo et ipsum oportebat Spiritu sancto duci. Scriptum est siquidem: >ducebatur autem in desertum a Spiritu quadraginta et tentabatur a diabolo <. Quadraginta diebus tentatur et, quae fuerint tentamenta, nescimus; quae ideo forsitan praetermissa sunt, quia majora erant, quam ut htteris crederentur. Et si sic oportet dicere: quomodo >mundus capere non poterat libros < >., si scripta fuissent, quae docuit et fecit Jesus, sic dierum tentationes, quibus tentatus est Dominus a diabolo, mundus ferre non poterat, si scriptura docuisset, sufficit nobis hoc tantum scire, quod >quadraginta diebus in deserto et tentabatur a diabolo et non comederit quidquam in diebus illis <, mortificabat enim sensum camis jugi continuoque >Et cum completi fuissent dies, esuriit. Dixit autem ei diabolus Si fihus Dei es, dic lapidi huic, ut panis fiat <. >Dic <, >lapidi huic <. x <. Cui lapidi ? utique quem monstrabat diabolus, quem vult panem fieri ? Quaenam est ista tentatio, ut rogato patre a fiho panem nec dante lapidem iste quasi adversarius versipeUis 10 Luk. 3. 22 11 ff. Rom. 8, 14 18 f. vgl. Joh. 21, 25 28 f. vgl. Luk. 11, 11 Par. 1 esse > C et 1 > r 2 recognosceA 4 vasa] vascula C statim + id C indicas] dicas ABE, judicas e 5 pleni D 6 omam E 7 ~ Spir. sancto erant C ~ vas Pauli multo C 8 tamen] non B tamen + utrumque A erat2 > C C suam] unamB 8/9 utrumque > A 9/10 ~ Spir. sancto plen. 11 dicebatur . . . dicuntiu- E quotquot] qui A ~ Dei spir. A 12 ’--’ Dei simt ABE ~ Dei Filius C 13/14 ~ Siquidem scriptum est De 14 deserto BCE 15 et — diebus > De temptabatur (immer) 16 temptamenta + ejus C 18 si > C dici B Quomodo] sicut 19 ~ fecit et docuit De Jesus > r 20 Dom. + meus Jesus A 21 docuisset] scripta fuissent C 24 sensusB 27 monstranit C quem 2 > De 28 ~ ista est C 29 dante > De iste + fallax C iste quasi] ne ipse quidem De adversarius + voluit De, + et A et fallax det lapidem pro pane ? Hoc est oinne, quod diabolus voluit, ut lapis panis fieret, et non panem homines, sed lapidem vescerentur, quem diabolus pro pane monstraverat ? Ego puto, quod usque liodie lapidem diabolus ostendat et hortetur singulos ad loquendum: >dic, ut lapis iste panis fiat <. Omni tentatione, qua tentandi erant homines, primus secundum assumptionem carnis tentatus est Dominus. Tentatur autem ob id, ut nos quoque illo vincente vincamus. Obscurum fit forte, quod dico, nisi mani- festius exemplo fiat. Si videris haereticos dogmatum suorum mendacium pro pane comedere, scito lapidem eorum esse sermo- nem, quem monstrat diabolus. Neque vero existimes unum eum habere lapidem; habet plures lapides, de quibus a Matthaeo in- troducitur loquens: >fic, ut lapides isti panes fiant <. Dixit Marcion, et lapis diaboh ei factus est panis. Dixit Valentinus, et ahus lapis ei versus est in panem, Habuit et Basihdes ejusmodi panem et ceteri haeretici. Unde sollicite providendum, ne forte diaboh lapidem comedentes pute- mus nos pane vesci Dei. Ahoquin quae erat tentatio de lapide panem fieri et a Salvatore comedi ? Fingamus enim, quod

>Εἰπὲ τῷ λίθῳ τούτῳ, ἶνα γένηται ἄρτος <. Πάνταπειρασμόν, πειρασμόν, ὃν ἤμελλον οἱ ἄνθρωποι πειράζεσθαι, πρῶτον ἐπειράσθη κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ὁ σωτήρ· ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστιν· ἐὰν ἴδῃς τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων ἐσθίοντας ὡς ἄρτον τὸν λόγον τὸν ψευδῆς, ἴσθι, ὅτι ἐκεἶνος ὁ λόγος ὁ λίθος ἐστίν, ὃν ὁ διόβολος δείκνυσιν.

Ἐπεὶ ποῖος ἦν πειρασμὸς τὸν λίθον γενέσθαι ἄρτον καὶ τὸν σωτῆρα φαγεῖν;

19 Matth. 4, 3 1 >De omne] enim e 2 panes1 E pane2 . . . lapide E panem — 3 vescerenturj [potius ut non (viber d. Zeile) D] in panem lapidem, sed hominem in lapidem verterentur De (verteret e) 3 pane + esuriit C ~ monstr. pro pan. A 4 lapidem + pro pane C 6/7 lapides isti panes fiant C 8 primum B, primi C 9 ~ carnis assmnpt. C 10 est > A 13 fit] sit CE forte] certe C 16 comedere] man- ducare B esse > C 17 Neque] Ne A, Nec E eum > B 19 Dixit + et De 20 ~ diab. lap. BE 21 ~ est versus DEe panem > De 23 ~ lapid. diab. BE 24 nos > De 25 erit E 27 enim] hoc B 179, 6–27d 179, 25–27 λ 6 — 7 ἄρτος, > bdC 179, 6–14 λ 179, 6–180, 23 πειραζ. b*VC > b λ 10 ὃ — 11 ἴδῃς] ὅτον οὗν ἴδη τις dC γνώσεται dC 14 ἐστίν — δείκνυσιν > λ(ggk) 7 ἔμελλον bdCVλ 8 πρῶτος (b(ggβ)λ 9/10 ὁ σωτήρ 11 τοὺς > d 13 ἴσθι]γνώσεται dC 14 ἐστίν — δείκνυσιν > λ(ggx)

diabolo proponente Dominus lapiclem in panem verterit et id, quod viitute sua ipse fecerat, comederit et satiarit esuriem: quaenam· est ista tentatio, quae victoria diaboli, si haec scriberentur ? Quae, ut diximus, ratione perspecta et tentationem ostendunt fuisse, si fierent, et victoriam, quod cotempta sunt, fieri. Simulque monstratur istum panem, qui de lapide fiat, non esse verbum Dei, quod pascit hominem, de quo scriptum est : x >non in pane solo vivet homo, sed in omni verbo, quod egredietur per os Dei, vivet x <. Respondeo tibi, o versipellis et nequam, qui me tentare non metuis : ahus est panis sermonis Dei, qui vivificat hominem. Simulque videamus, quod haec loquatur non Fihus Dei, sed homo, quem FihUs Dei est dignatus assumere ; quasi de homine enim respondet et dicit : >Scriptum non in pane solo vivet homo <, quo manifestum est non Deum, sed hominem fuisse tentatum. Scripturae sensum dihgenter

Διδάσκει de διὰ τῆς λέξεως, ὅτι οὗτος μὲν οὐ ῥῆμα θεοῦ, τὸ δὲ τρέφον ῥῆμα θεοῦ καὶ τὸ ζωοποιοῦν. οῦν. Ἐπ’ ἐκείνῳ γὰρ τῷ ἄνθρωπος.

Ἅμα δὲ τήρει, ὅτι ταῦτα λέγει κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, οὐ καθὸ θεὸς ην.

Ὡς γὰρ περὶ ἀνθρώπου καὶ λέγει· γέγραπται, ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνω̣ ζήσεται ἄνθρωπος < >, δῆλον, ὅτι ὡς ἄνθρωπός ἐστι πειραζόμενος. Γενόμενος δὲ ἐν τῷ τόπῳ ἔχω τὴν αἰτίαν εἰπεῖν, διὰ τί Ἰω- 10 ff. Deut. 8, 3; Matth. 4, 4 1 vertit Cr 2 ~ sua virt. C 3 quaenam esset De ista] ipsa B diaboli — 4 diximus] diaboli ? Quae ut diximus si exempliciter scriberentur C 4 scribuntur B, scribentur E perspecta] perfecta BE 5 quod] quia B 5/6 contempta] temptata C, contemptata E 6 SimulA (que x >) 9 quod] qui A pascat C 11 vivit CDe 12 quod — os x > C egreditur AB per os] de ore A vivet > B 12/13 vivet homo > A 14 quem B 15 sermo CDe 16/17 Simul A (que > 18 non > 19 ~ dign. est De 20 de hom.] homo BE (~ enim homo A) 21 respon- dit E 21/22 ~ non est A (non iiber d. Zeile) 22 ~ solo pane BCE vivit CDe homo + sed in omni verbo Dei C 23 est > Dmr non 24 tentat.] hominem fuisse temptatimi, non Deum C 180, –23 πειραζ. λ 182, 14 k 180, 24 Γενόμ. – 181, 17 λ 180, 24 Γενόμ. 7 λέξεως + εἰπὼν ὁ κύριος· οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνω̣ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐπὶ παντὶ ῥήματι θεοῦ > C 8 οὗτος bCV] αὐτὸς λ 9 θεοῦ > β > λ ὅτι > CV 23 δῆλον C] δηλῶν λ 24 δὲ > λ 25 τί eventilans reor invenire me causam, quare Joannes tentationem Domini non descripserit, sed tantum Matthaeus, Lucas et Marcus. Joannes enim, quia a Deo exordium fecerat, dicens: >In prineipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum <, nec poterat divinae generationis ordinem tantummodo, quod ex Deo et cum Deo esset, expresserat, adjecit: Jecit: >Et Verbum caro est <. Porro quia Deus tentari potest, de quo ei erat sermo, ideo tentari illum a diabolo non introducit. Quia vero > liber generationis Jesu Christi < de eo in evangeho narratur homine, qui natus fuerat ex Maria, et in Luca generatio ejus describitur, et in Marco homo est, qui tentatur, propterea ejus fertur simile responsum: >non in pane vivet homo <. Si igitur Fihus Deus pro te homo factus est et tentatur, tu, qui natura homo es, non debes indignari, si forte tenteris. Quod si tentatus illum imitatus fueris hominem, qui pro te tentatus est, et omne viceris αννης μεν ουκ ανεγραψε του πειρασμόν, Ματθαῖος δέ καὶ Μᾶρκος καὶ Λουκᾶς ἀνέγραψαν. Ἐπειδὴ γὰρ ’ Ιωάννης ἁπὸ θεοῦ ἤρξατο, οὐκ ἐγενεαλόγησεν αὐτὸν ὡς θεόν.

Διὰ τοῦτο, ἐΠειδὴ θεός, οὐκ ἐπειράζετο· οἱ δὲ ἄλλοι, ὡς τὰ ἀνθρώπινα διηγούμενοι τοῦ σωτῆρος, εἰσάγουσιν αὐτὸν καὶ πειραζόμενον.

| Τοιοῦτον δέ τι ἐστὶ νοεῖν ἐπὶ τῷ πειρασμῷ τοῦ κυρίου· μαθὼν γὰρ τοῦ πονηροῦ τὴν ἔννοιαν ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον, ἐπείνασεν ἑκών, ἐκείνου νομίζοντος διὰ τροφῆς αὐ- τὸν δύνασθαι καθάπερ τὸν ’ Αδὰμ ἀπατᾶν, εἰ πεινάσειεν. Καὶ πρὸς τὴν ἔννοιαν ἐκείνου πόλιν ἀνῆλθεν εἰς τὸ Πτερύγιον· εἰ δὲ καὶ εἰς τὸ ὄρος, φησίν, ἀνήνεγκα x > αὐτῷ >πάσας τὰς βασιλείας τῆς γῆς >, ἀνῆλθεν ἑκών. Οὕτω καὶ πάλαι ὁ θεὸς ὁρῶν αὐτὸν σκοποῦντα ὡς· εἰ 2ff. vgl. Matth. 4, 1 ff.; Mark. 1, 12ff. 6ff. Joh. 1, 1 10 f. Joh. 1, 14 14f. Matth. 1, 1 16ff. gr. vgl. Orig. Πeρὶ ἀρχῶν III Kap. 2, 1 (S. 245 14ff., 246, Iff. Koetschau) 1 ~ me inven. AC 3 non scripserit Domini A sed] et C 4 ~ Marcus et Lucas A 5 quia] qui De a] de A 8 nec] non BE 9 et — > Deo > B Deo] eo Ο Deo] esset] esse quod E esset] erat C express.] cima expressisset B 11 ~tent. Deus BE 12 ~erat ei A ~sermoerat C 16 homine] homo est A homine — 17 Maria > De 21 ~ solo pane 22 vivit BCDEe igitur] legitur C 24 tu > CDe natura > C es] + tu n hominem > 3 ἀνέγραψαν K 3] ἀνέγραψεν ΚΚ2λ γὰρ > 28 Deus > 25/26 tentaris De solo > est] esse C 27 fueris 11 ἐπεὶ K 3 16 εστι τι voelv 2 28 ὡσεὶ 3 16/17 τῶν πειρασμῶν 3 24 ἔφη K 3 25 <ἂν > Kl. tentamentum, habebis spem cum eo. qui tunc homo fuit, nmic autem homo esse cessavit. Nam qui quondam homo erat, post- quam tentatus est et x >recessit ab eo diabolus usque ad x < mortis, >a mortuis resurgens ultra non x <. Omnis homo morti subjacet; iste ergo, qui nequaquam moritur, jam non est homo, sed deus est. Si autem deus est, qui quondam homo fuit, et oportet te illi similem fieri, quando >similes ejus fuerimus et viderimus eum, sicuti est <, te quoque necesse erit deum fieri in Christo Jesu : cui est et imperium in saecula saeculorum. Amen. δυνατὸν ἦν ὄφιν λαλλῆσαι, προσῆλθον ἂν δι' αὐτοῦ εἰς ἀπάτην τοῖς πρωτοπλάστοις, συνεχώρησε τοῦτο, πα- ρασκευάσας λαλῆσαι τὸ ἴδιον δη μιούργημα· ἐπειδὴ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ τὴν τῶν τοσούτων ἀναίρεσιν συνεχωρησεν εκεινου σκοπουντος ὡς· εἰ συνεχωρήθη, ἤλεγχον <ἂν > αὐτοῦ τὴν ἐπίπλαστον ἀρετήν, ἣν ἔχειν διὰ τὸν πλοῦτον δοκεῖ· ὁ γὰρ ἐκεῖ διάλογος τοιαύτην ἔχει τὴν δύναμιν σαφηνείας ἕνεκα, τῆς γραφῆς τῷ σχήματι τοῦ λόγου τὰς ἐννοίας λογοποιούσης. |

[Τήρει, ὅτι ταῦτα λέγει κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, οὐ καθ’ ὃ θεὸς ἦν· ὡς γὰρ Περὶ ἀνθρώπου ἀποκρίνεται καὶ λέγει· >οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ x <, δηλῶν, ὅτι ὡς ἄνθρωπός ἐστι πειραζόμενος.] Ὁ μᾶρκος καὶ ὁ Λουκᾶς εἶπον, ὅτι > ἐν τεσσαράκοντα ἡμέραις ἦν πειραζόμενος <, εἶναι δῆλον, ὅτι ἐν ἐκείναις μὲν πόῤῥωθεν αὐτὸν ἐπείραζεν δι’ ὕπνου, δι’ ἀκηδίας, διὰ δειλίας καὶ τῶν τοιούτων. Ἐπεὶ δὲ ἔγνω λοιπὸν προσῆλθεν ἐγγὺς καὶ φανερῶς προσβάλλει. Καὶ σκόπει, τί ποιεῖ. Ἤκουσε καὶ παρὰ τοῦ Ἰωάννου καὶ παρὰ τῆς ἐνεχθείσης ἄνωθεν φο)νῆς, ὅτι οὖτός ἐστιν <υἱὸς > τοῦ καὶ ἀγνοῶν, ὅτι >ὁ ἐνηνθρώπησεν — ἔλαθε γὰρ αὐτὸν ἡ ἀπόῤῥητος ἐνανθρώπησις — ὑπέλαβεν, ὅτι ἄνθρωπος ὢν ηὐδοκήθη τῷ, θεῷ διὰ τὰς ἀρετὰς αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν ἐφθόνησεν αὐτῷ τῆς τηλικαύτης τιμῆς, ὤσπερ καὶ τῷ παλαιῷ Ἀδάμ, καὶ ἔσπευσεν ὥσπερ ἐκεῖνου ἐκβαλεῖν Λ·αὶ τοῦτον αὐτῆς. Διὸ καὶ προσελ- 1 ff. gr. vgl. Gen. 3, 1 ff. 5ff. gr. vgl. Hiob 1, llff. 5f. lat. Luk. 4, 13 7f. lat. Rom. 6, 9 14 f. 1 Joh. 3, 2 21 Mark. 1, 13; Luk. 4, 2 26 Joh. 1, 34 3 homo > C Nam + si De 8 morietur CDe Onmis + autem 9 ergo > ABE 10 est > A 11 homo > A 13 et > ei AB ~ fuerimus ejus C 15 videremus n sicut E 16 erit] est ABE Jesu -f Domino nostro C gloria + honor C 17 iVmen > E Explicit omelia XXIX. AC (XXVIII. 182, 18 – 183, 26 W* 2 δι’] δ’ Κ3 5 τοῦ Κ3 S (hr εἰ] ὡσεὶ Κ3 <ἂν > 18 – 20 πειραζ. = p. 180, 17 – 24 26 <υἱὸς > > W 28 W (?) θὼν ἐγγὺς πρώτην προσάγει πείραν τῆς γαστριμαργίας, δι’ ἧς εἷλε καὶ πρῶτον Ἀδάμ. Καὶ ἐπεὶ οὐδαμοῦ βρώσιμόν τι ἦν διὰ τὴν ἄγαν ἐρημίαν, ἐγίνωσκε δὲ τῇ πείνῃ τὸν ἄρτον εἷται κατάλληλον, αὐτὸς μέν οὐ προσφέρει, διότι οὐκ ἤμελλεν αὐτὸν παρὰ τοῦ πολεμουμένου λαβεῖν ὁ Χριστός, ἐπιτάσσει δὲ αὐτῶ̣ ποιῆσαι τοὺς ὑποδεικνυμένους λίθους ἄρτους. Καὶ ἵνα μὴ νοήσῃ τὴν ἐπιβουλὴν ὁ Χριοτός, ὅρα μηχανὴν καὶ πονηρίας ὑπερβολήν· οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, ὅτι· ποίησον τοὺς λίθους ἄρτους, ἀλλὰ προσέταξε τό· >εἰ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ <, ἵνα δείξῃ, ὅτι τοῦ εἶναι αὐτὸν υἱὸν θεοῦ ζητεῖ γενέσθαι τοῦτο· ᾤετο γάρ, ὅτι παρακνηθήσεται τῷ λόγῳ, καθάπερ ὀνειδισθεὶς ἐπὶ τῷ μὴ υἱὸς x <, καὶ ἀγνοῶν τὸν δόλον μεταβαλεῖ τοὺς λίθους εἰς ἄρτους, ὡς ἔχων ἐκ θεοῦ δύναμιν, καὶ λοιπὸν ἰδὼν αὐτοὺς πάνυ Πεινῶν ἡττηθήσεται τῆς γαστρός. Ἀλλ' οὐκ ἔλαθε τὸν >δρασσόμενον τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ · ὁ δέ ἀποκριθεὶς εἶπεν· >γέγραπται· οὐκ ἐπ’ ζήσεται ἄνθρωπος < καὶ τὰ ἑξὴς, συνεὶς τὴν πανουργίαν αὐτοῦ. μέν ἐπιζητηθὲν σημεῖον οὐκ ἐποίησεν, διότι τὰ σημεῖα δι’ ὠφέλειαν ὁρώντων εἴωθε γίνεσθαι, ὁ δὲ διόβολος οὐδέν ἤμελλεν ἐντεῦθεν ὠφε- ληθῆναι· καὶ γὰρ ὕστερον ἰδὼν πάντα, ὅσα ἐποίησεν ὁ Χριστός, οὐδὲν μετεβλήθη. Πρὸς δὲ τὸν κεκρυμμένον αὐτοῦ σκοπὸν ἀπολογεῖται καὶ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Δευτερονομίου γραφῆς ἐπιστομίζει αὐ- τὸν ὡσανεὶ λέγων· τί μοι ποιεῖν ἄρτους ἐκ λίθων ἐπιτάσσεις; πάντως διὰ τὴν συνέχουσάν με πεῖναν, ἵνα φανέντων δελεασθῶ· ἀλλ’ >οὐκ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρμπος < >. Ἀλλ’ ἔστι καὶ ἕτερος τρόπος τροφῆς· καὶ γὰρ >πᾶν ῥῆμα ἐκπορευόμενον διὰ στόματος θεοῦ < ἐπὶ δίκην τροφῆς συνέχει τὴν ζο)ὴν αὐτοῦ καὶ ἀρκεῖ αὐτῷ. Οὕτως μακροθύμως ἀπεκρούσατο τὴν τῆς γαστριμαργίας μηχανήν.

HOMILIA ΧΧΧ.De tentatione Salvatoris secunda.

Tam Filio Dei quam Antichristo regnandi studium est. Sed Antichristus regnare desiderat, ut occidat, quos sibi subjecerat ; Christus ad hoc regnat, ut salvet. Et unusquisquenostrum, sifidelis est, regnatur a Christo sermone, sapientia, justitia, veritate. Sin autem amatores voluptatis magis sumus quam amatores Dei, reg- 2 vgl. 1 Kor. 15, 45. 47 13f. 1 Kor. 3, 19 24 Matth. 4, 4 28 Luk. 4, 8 27 Incipit XXX. de . . . AC (XXVIIII. C) 28 De tent.] Tentatio De Salv.] Domini A 29 Sed + et nr 30 quos] quod Dmn sub- jecerit ABCDe 31 Et > ABE fidelis A] felix 33 ~ sumus magis De 1 εἶλε Kr.] εἶχε W 4. 17 ἔμελλεν W iiamur a peccato, de quo Apostolus loquitur: >non ergo peccatum in vestro mortali corpore <. Duo igitur reges regnare festinant: peccati rex peccatoribus diabolus, justitiae rex justis Christus. Sciensque diabolus ad hoc venisse Christum, ut regnum ilhus tolleret et hi, qui sub eo erant, inciperent esse sub Christo, >ostendit ei regna mundi < et hominum saecuh, quomodo alii regnentur a fornicatione, alii ab avaritia, illi populari rapiantur aura, hi formae capiantur illecebris. Neque vero arbitrandum est, quod regna ei mundi ostendens Persarum, verbi gratia , regnum Indorumque monstraverit, sed >ostendit ei omnia regna x <, id est, regnum suum, quomodo regnaret in mundo, ut cohortans eum facere, quod volebat, inciperet etiam Christum habere subjectum. Vis, inquit, in omnibus his regnare ? Ἔδειξεν αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τῆς οἰκουμένης(. Βασιλeίας κόσμου φησὶ τῶν κοσμικῶν ἀνθρώπων, τίνα τρόπον οἶ μὲν βασιλεύονται ὑπὸ πορνείας, οἱ δὲ βασιλεύονται ὑπὸ φιλ- αργυρίας, οἱ δὲ ὑπὸ κενοδοξίας καὶ ἑτέρων παθῶν. Εἰ μὴ γὰρ τοῦτό ἐστι, πῶς ἠδύνατο αὐτὸς τοὺς τῶν περάτων τόπους εἰς ἔνα τόπον πρὸς θεωρίαν σωματικὴν ἀγαγεῖν; Οὐκ ἐδείκυνε δέ αὐτῷ τὰς ασιλείας τοῦ κόσ- μου, οἶον φέρε εἰπεῖν τὴν Περσῶν οἰκονομίαν ἢ τὴν Ἰνδῶν, ἀλλ' ἐδείκνυεν αὐτῷ τὰς βασιλείας x <, τίνα τρόπον ἰσχύει αὐτῶν βασιλεύειν, ἵν αὐτὸν προτρέψηται ποιῆσαι, 1 f. Rom. 6, 12 1 non] ne E justitiae > 9 regnentur > 12 rapiantur C 16 ostendat r 2 ~ mortali vestro DE 3 peccati + et justitiae BE 4 diab. + et A 5 illius] ejus A 6 eo] ipso C 10 illi] alii B 11 aura] cura De 11/12 formis B 15 regnumque Indorum Dm 15/16 Judaeorumque C 18 regnet AC 22 omnibus] hominibus De 184, –186, 12 λ 184, 16 Οὐκ — 21 + 7 — 13 παθῶν + 22 — 186 ’ 19 dCVW 184, 13 Εἰ — 21 + 7 — 13 + 22 — 186, 19 S 184, Εἰ — 19 Ἰνδῶν aX (16 — 19 also in b doppelt) –8 8 οἰκουμ. > bdCSVW 8 βασιλ. — 9 φησὶ > dCS 9 γὰρ dCS 9/10 τίνα τρόπον > dCS 10 βασιλ. — 11 δὲ > Kl.] Πονηρίας bVW 11 οἱ — φιλαργ. nach 12 κενοδοξ. V 12 κενοδοξίας + οἱ δὲ ὑπὸ γαστριμαργίας S καὶ — 13 παθῶν > bVWA 13 Εἰ — 16 nuT aSA 14 Πῶς > a avzdg] αὐτοὺς aA, αὐτὸς (corr. aus αὐτοὺς) Aa τοὺς > λ τῶν περάτων x > aSA 15 ἔνα + τὸν a 16 Οὐκ κνυε — 21 βασιλεύειν] ravza ἐδείκνυεν W Οὐκ — 17 κόσμου > Οὐ + ydQ bV 17 δέ > bV 18 οἶον > CD5 οἶον — 19 Ἰνδῶν οἶον — 20 κόσμου > b (steht a) V 19 οἰκονομίαν] ἡγεμονίαν aSA τὴν] τῶν Ἰνδῶν + τοῦ κόσμου οὖν παντὸς τὴν δόξαν ἐδείκνυε καὶ καὶ πάσας τὰς βασιλείας S ἀλλ'] κοὶ γὰρ λ 21 αὐτῶν > bVA 22 ἵνα λ ἵν' + ἵνα — p. 185, 2 Χριστοῦ] ὅθεν ὡς ψιλὸν ἄνθρωπον προέτρεπεν ἐπὶ τοῦτο, βουλόμενος καὶ αὐτοῦ ὡς καὶ τῶν λοιπῶν περιγενέσθαι S Ostendit innumerabiles hominum multituclines, quae suo tenebantur imperio. Et revera, si miseriam et infelicitatem nostram simpliciter volumus confiteri, pene totius mundi rex diabolus est; unde et >princeps istius saeculi < a Salvatore ergo dicit, hoc est: vides hos homines, qui sub meo regno sunt? — et >ostendit ei in puncto temporis <, hoc est in cursu, qui ad comparationem aeternitatis puncti instar obtinet. Neque enim neccessarium habebat Salvator, ut ei diutius saecuU istius negotia monstrarentur : statim ut aciem luminum suorum ad contemplandum vertit, et peccata regnantia et eos, qui regnarentur a vitiis, conspexit et ipsum >principem saeculi < superbientem atque gaudentem in propriam perniciem, quia tantos sub suo habebat imperio. Dicit ergo ad Dominum diabolus : In eo venisti, ut adversum me dimices et toUas de imperio meo, quos nunc subjectos habeo ? Nolo contendas, nolo nitaris, ne habeas uUam in certando molestiam. Unum est, quod percor: >procidens adora me < regnum omne, quod teneo. Verum Dominus noster atque Salvator vult quidem regnare et omnes ὃ ἐνόμιζε ποιήσαντος περιγενήσεσθαι τοῦ Χριστοῦ.

Εἰ θέλεις, φησί, βασιλεῦσαι τού- των καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐλήλυθας τοῦ ἀγωνίσασθαι καὶ ἀποστῆσαι τοὺς βασι- λευομένους ὑπ’ ἐμοῦ; μὴ ἔν ἀξιῶ· >πεσὼν προσκύνησ·όν καὶ παράλαβε πᾶσαν τὴν βασιλείαν τὴν ὑπ’ ἐμέ. Ἁλλ’ ὁ λεῦσαι μὲν θέλει καὶ ὑποτάξαι πάντα τὰ ἔθνη, ἵνα δοῦλα γένηται δικαιοσύνης καὶ ἀληθείας καὶ πάσης ἀρετῆς, βασιλεῦσαι δὲ οὐ μετὰ ἁμαρ- 6 vgl. Joh. 12, 31; 16, 11 1 Et ostendit A 5 simpl. > C ~ tot. paene C ~ rex B 6 istius] huius B vocatur ADe 7 hoc est > CDe omnes ABE e > 10 habuit De sibi Dln diutius] dignitates De, divitiae C 11 istius + et CDe 11/12 ut ad cont. lum. suor. aciem vertit C 12 et1 > C 13 A ipsum > C princ. saeculi > A supervenientem CDe in propriam] inproperia E, in propria B 15 quia] quod AB haberet ABE, habuit C 16/17 ~ diab. ad Dom. C Dominum diabolus] eum ABE 17 In eo] Ideo CDe 17/18 adversu De 18 et tollas > ABE 19 meo + in eos B, + et de his A 21 ne] nec 24 Verus D 25 noster > ABE Salvator -f raeus 1 ἐνόμισε dC ποιήσαντος W] ποιῆσαι bA, ποιήσας dCV 2 Χριστοῦ] σωτῆρος λ 16 Εἰ — φησι] καί φησιν· εἰ θέλεις S θέλῃς V τούτων > S 17 τούτω̣ bVW] τοῦτο CP. ἐλήλυθεν B1 τοῦ 19 ἐμοῦ > S 20 μοι dCA] με bVW 22 τὴν—p. 186, 17 alia S 24 γένηται + τῆς λ gentes sibi esse subjectas, ut serviant justitiae, veritati ceterisque virtutibus, sed vult regnare quasi justitia, ut absque peccato regnet, ut nihil faciat indecorum, et non vult absque labore subjectus diabolo coronari nec sic regnare ceteris, ut ipse regnetur a diabolo. Unde loquitur ad eum : >scriptum est : Deum tuum adorabis, et ipsi soli sevies <, Hos, inquit, omnes propterea volo mihi esse subjectos, ut >Dominum adorent et ipsi soli serviant <; est cupido regni mei. Tu autem a me vis incipere peccatum, quod ego dissoluturus huc veni, quod etiam a ceteris auferre desidero. Scito Scito atque cognosce me in hoc manere, quod dixi, ut adoretur Dominus Deus solus, et hos omnes sub meam faciam potestatem meoque regno subjiciam. Cui gaudemus nos quoque esse subjectos, et deprecemur Deum, ut >regnans peccatum in corpore < nostro mortificet et regnet nobis solus Christus Jesus : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

τίας, οὐδέ βούλεται ἀκμητὶ ὑποτάξας ἑαυτὸν ἐκείνῳ στεφανώσασθαι, οὐδέ ἀκμητὶ λαβεῖν πάσας τὰς βασι- λείας τοῦ κόσμου < καὶ τὴν αὐτῶν ὑποχείριον.

Διό φησι πρὸς αὐτόν· > γέγραπται· κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνω̣ λατρεύσεις <. τους, φησί, πάντας διὰ τοῦτο θέλω ἄρχεσθαι ὑπ' ἐμοῦ, ἴνα κύριον τὸν θεὸν προσκυνήσωσι καὶ αὐτῷ μό- νω λατρεύσωσιν <· τοῦτό ἐστι βούλημα τῆς ἐμῆς βασιλείας. Σὺ δέ θέλεις τὴν ἀμαρτίαν ἀπ‘ ἐμοῦ ἣν ἐγὼ καταργῆσαι θέλω.

10 ff. Deut. 6, 13 24 vgl. Rom. 6, 12 1 sibi > De ~ subjectas esse De 4 regnare] regna A jure B. jusa (!) E, justa A ut] aut E 5 peccato] labore De 6 et >ABCE 7 subjectos ACDLmn coronare A 8 ipse] sibi B a diab.] ab alio ACE 10 eum + Jesus De 11 > A 12 ipsi] illi BC 13 esse > C ~ esse mihi E 15 ipsi] illi C 16 regni mei] regiminis Tu] Cur r autem] hoc B 17 incipere] accipere r peccata, quae De 18 ego > De huc > De quod] quae De 20 Scito + 22 mea . . . . potestate ABE meoque] eoque E 23 gaudeamus De Deum] Dominum De 24 ~ nostro 25 ~ Jesus Christus E et imper. > et > Β corp. AC deprecamur C in2 > DEe Exphcit omeha XXX. AC (XXVIIII. A) βούλεται > W 2 ἐκείνῳ — 3 ἀκμητὶ > W στεφανώσασθαι ἐστεφανῶσθαι λ 10 γεγραπται· Κύριον > V 13 φησί > 16/17 ~ τὸ βούλημα nach βασιλ. d 17 βασιλ.] παρουσίας W σὺ W] νῦν dCSV 19 ἣν] ὃν S καταργῆσαι θέλω V] καταλῦσαι ἦλθον W, καταργῆσαι ἦλθον CS, καταργίσαι ἦλθον D ἐγὼ nach ἦλθον dS'

HOMILIA ΧΧΧI.De tertia tentatione Salvatoris.

Scrutaniini scriptiiras, ut et in his, quae ’ esse simplicia, reperiatis non minima sacramenta. Scrutemur principium evangelicae lectionis, quod hodie audivimus, et id, quod latebat, procedat in medium. >Adduxit <, ait, diabolus Jesum > in Hoc incredibile est, ut diabolus duceret Filium Dei et ille sequeretur. Sequebatur plane quasi athleta ad tentationem sponte proficiscens. Non formidabat tentantem neque insidias callidissimi pertimescebat inimici, et quodammodo loquebatur: duc quo vis, tenta ut placet, ad tentandum sponte me tribuo, sustineo quae suggesseris, praebeo me in quibuscunque tentaveris: invenies meinomnibusfortiorem. >Adduxit ergo eum et posuit super pinnam templi et dixit ei: si filius Dei es, mitte te hinc doeorsum < >. Adduxit eum in culmen ad summitatem templi hortatur, ut se inde praecipitet. Quod cum ille fraudulenter proroneret et sub ostentatione gloriae ahud niteretur, dicebat Salvator; >Scriptum est: non tentabis Dominum Deum Simulque considera, quomodo tentet diabolus, Non aliunde tentare audet, nisi de divinis libris, et de Psalmis sumens testimo- nium ait: > Si fihus Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Unde tibi, diabole, quod ista scripta sunt ? Nunquid legisti prophetas vel divina eloquia cognovisti ? Licet tu taceas, ego pro te respondebo. Legisti, non ut ipse ex lectione sanctorum melior fieres, sed ut de simplici littera eos, qui amici sunt litterae, interficias. Scis, 2 Luk. 4, 9–13 18 Deut. 6, 16 22 f. Ps. 90 (91), 11. 12 27 2 Kor. 3, 6 1 Incipit XXXI. (XXX. C) de temptatione Domini (Salvatoris C) tertia AC 3 ScrutareB Scrut. script. > A ut > B his] illis C quotquot De id > ABE latitabat A 6 procedit De autem De diabol. -f- Dominum A 7 incredibile] ne credibile AB, nec credibile A 9 profic.] proveniens BE tentantem] temptationem C 10 inimici] immo A duc — 11 vis] Dominum Deiun tuum BE 11 quo] quocumque C 12 sucgesseris C me > r 14 posuit] statuit supra Cm ei > r te > C 15 > De] de hinc A 16~inde se C illi A aliud > 17 dicebat — 18 est] sciebat scriptum esse Salvator ABCE 20 nisi > B 22 et] ut in — toUent] custodiant C toUant ABE 23 diabole + hoc e, + datum In 24 sint D 26 ut 2 > C 27 de simpl. littera] simplicitate De quia, si cle aliis ei voluminibus loqui volueris, non decipies, neque habere poterunt auctoritatem assertiones tuae, Sic legit scripturas Marcion ut diabolus, sic Basilides, sic Valentinus, ut cum diabolo dicerent Salvatori: >Scriptum est, quia angelis suis de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Si quando testimonia de scripturis audieris, ne statim loquenti adquiescas, sed considera illum, cujus vitae, cujus sententiae, cujus sit voluntatis, ne forte simulet sanctum se esse, quod non est, et venenis infectus haereseos sub ovis pelle lupus latitet. ne forte loquatur in co diabolus dc scripturis. Quomodo autem diabolus pro occasione tcm]>orum dc scripturis loquitur, sic c contrario Paulus pro corum utilitatc, qui audiunt, non solum dc scripturis, scd ctiain dc saccularibus libris assumit tcsti- monium et ait: >Crctcnscs semper mendaccs, malac bestiae, ven- 1res pigri<, et rursum de alio: >ipsius cnim et genus sumus<-, nec non et de comico: >corrumpunt mores lionos colloquia mala'. Sed neque si diabolus dc scripturis locutus fuerit, poterit me hac occasione dccipere, neque si Paulus de gcntilibus litteris aliquod cxcmplum sumpserit, a suo me eloquio deterrebit. ldco enim assumit Paulus verba etiam dc his, quae foris sunt, ut sanctificet ea. \ idcamus orgo, quid de scripturis diabolus loqua- tur ad Dominum: >Scriptum est enirn, quia angclis suis inandavit de te, et in manibus tollent tc, ne forte offcndas ad lapidcm [>Γ*γοαπτ<ζι γαρ, οτι τοί* άγγέλοις α «τον ίττελεΐχαι τηοι αο ν, χαι ότι άτι γ/ιοωψ άηοϋοί σε, μήτπ/τε .τοοσ- κόψης .τρο; /ή?οι· τώ· Γτοόα σοι*.] 9f. vgl. Mattli. 7. 15 14f.Tit. 1. 12 (Zitat aue Epimenidee) 1» Akt. 17, 28 (aus Aratea Phaenom. 5) 1 β ι. 1 Kor. 15, 33 (aus Thais von Me· nander); zu den drci Stellen ,Vgl. dio Nacliweise im Hand bur h *um NT. (ed. EL Lie t ζ man η) 1 ei > K] eis AC 2 hab. pot.J habebunt A assertionis Β suae C 3 Mart ion C 5 et) ut ABE tollant ABE 6 testimonium Ir scripture Do 7 loquenti > A Sed C vitao] «it ac De 8 sententiae) scicntiac Β 8, · — so sanctum Β 9 so > C quod] quomodo Ir venenis] veneno C, veniens Β It lupus > C latitot] latcat B, -f et Β 11 per occasionem De loquatur C 12 ~ utilitate eorum e 14/15 ven- trisAE 1tot>An ~ bonoemores Β 17 mala]peesimaBE ~diabolu« si Do 18 ~PaulusaDe 19 a>A a suo] quoquo modo Do 2· quae] qui AC 21 ea > A] etiam Ε 22 de] ab C 24 enim> ABCE quia > De mandavit alio Hss (gg. gr. bitXrUat) 188. 23 189, 27 (+ 190, 22—24 iutakar C) + 191. 4 Ov 17 «ICS 188, 23 — 189. 9 όΐΟΊύτη; kV\\"( ) + 190, 1 19 ~ 24 ΙΊγοατται — 191.4 ara·/. k/. 188. 23 -26 nur X pedem tuum <. Vide quomodo iii ipsis testimoniis versipellis est. Vult enim imminuere gloriam Salvatoris, quasi angelorum indigeat auxilio offensurus pedem, nisi eorum manibus sublevetur. Assumit testimonium et inter- pretatur illud de Christo, quod non de Christo, sed de sanctis generaliter scriptum est. Libere quippe et tota confidentia contradico diabolo super Christi persona hoc non posse intellegi. Neque enim indiget angelorum auxiho, qui major angehs et melius ipsis haereditate consecutus est nomen. NuUi unquam angelorum dixit Deus: ,,Filius meus es tu, ego hodie genui te <. nuhum eorum quasi ad fihum locutus est, >qui facit angelos spiritus, et ministros suos ignem urentem <, sed ad fihum suum, de quo innumerabilia loquitur in prophetis.

Non indiget, inquam, angelorum auxiho Fihus Dei. Ὅρα δέ, πῶς κακούργως πειρᾶται διὰ τῆς χρήσεως τῶν γραφῶν. Θέλει καθελεῖν τὴν δόξαν τοῦ κυρίου, ὡς δεομένου ἀγγελικῆς βοηθείας, ὡς μέλλοντος προσκόπτειν, εἰ μὴ ἄγγελοι αὐτῷ βοηθοῖεν. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται ἡ χρῆσις τοῦ φαλμοῦ, οὐδὲ γὰρ δεῖται ἀγγέλων ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης. Ι Νομίζω δὲ αὐτόθεν καθαίρεσιν μᾶλλον εἶναι τῆς δόξης τοῦ Ἰησοῦ ἤπερ σύστασιν τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, τὸ δεῖσθαι αὐτὸν ἀγγέλων θεοῦ αἰρόντων αὐτὸν ἐπὶ τῶν χειρῶν ὑπὲρ τοῦ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα αὐτοῦ· ἐπεὶ δὲ εἰκός τινας πιστεύοντας τῷ διαβόλῳ κακῶς ἐξειληφότι τὴν προ- φητείαν οὐκ εἰς ἄλλον τινὰ ἢ εἰς Χριστὸν προφητευομένην ἀπειθήσειν τοῖς εἰρημένοις, γινωσκέτωσαν, ὅτι πάντα τὰ κατὰ τὸν ψαλμὸν εἰς ἀνθρώπου φύσιν ἀναφέρεται δεομένου πολλῆς βοηθείας καὶ σκέπης τοῦ θεοῦ καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ ἀντιλήψεως, ἵνα ῥυσθῇ ἀπὸ πόσης τῆς τῶν θηρευόντων παγίδος καὶ παντὸς ταραχώδους καὶ ψευδοῦς λόγου. ||

15 ff. vgl. Hebr. 1,4. 7 17 ff vgl. Hebr. 1, 5. 7 18 f. Ps. 2, 7 21 ff. Ps. 103 (104), 4 23 ff. gr. vgl. Ps. 90 (91), 1. 3 4/5 indig.] inde egeat A 10 scriptum] dictum C 11 ~ et confid. tota B, confid. et tota E 14 ~ angel. indig. C 15 qui — 26 auxilio > B major] majus C major + est AE angelorum C 16 ipsius haereditatis A, haereditatem De 1 7 est > mn] et D, est et Ir 17/18 ~ imquam Bh eorum >C 21 est > e 26~angel. nacli 27 Dei 1 δέ > λ κοκούργως > dCSA πειρᾶται > λ 2 3 ὡς > d ὡς — 4 βοηθ. > S 6 ~ αὐτῷ avup dkCSV] βοηθεῖεν 6 Οὐ] οὐδὲ dC Οὐ — 9 δeσπ. > S 8 οὐ dCV ε ~ δεῖται γὰρ dC 9 ὁ — ἀγγέλ. > W δεσπότης] τής d 9 Νομίζω — 15 > S 16 ἐπεὶ — 20 εἰρημ.] ὅθεν τινὲς θέντες τῷ διαβόλῳ ἐξειλήφασιν τὸν ψαλμὸν ἁρμόζειν εἰς Χριοτόν· ἀλλὰ S 17 κακῶς Κl.] καλῶς dC 21 xard — ψαλμ.] ἐν τῷ ψαλμῷ τούτω̣ S 22 ἀνθρώπου + φιλοῦ S 24 καὶ — ἀντιλήψ. > S 25 πάσης > S τοῦ διαβόλου S 26 παντὸς — 27 λόγου] τῶν λοιπῶν κακῶν S

Quin potius disce, diabole, quod, nisi Jesiis adjuverit angelos, offendunt pedem suum. Et si quis angelorum visus est offendere, de quibus dudum lectum est: >quia angelos judicabimus <, ideo quia non extendfb manum suam ad Jesum, ut apprehensus ab eo non offenderet. Quando enim aliquis in propria virtute confidens non invocat praesidium Jesu, offendit et corruit. Et tu, diabole, propterea >quais fulgur de caelo < cecidisti, quia credere in Christum Filium Dei noluisti. Ut autem scias, quod male interpretatus es, et non de Christo, sed de sanctis intellegi, quae sequuntur, ausculta. >A ruina et daemonio x < non Jesum Christum liberat Deus, sed sanctos. Lege nonagesimum psalmum, cujus principium est: >Qui habitat in adjutorio in protectione Dei caeli commorabitur <, et invenies magis justo viro, quam Dei Filio convenire: cadent a latere tuo mille, et decem miha a dextris tuis , ad te autem non appropinquabit ; verum-

Ἐγὼ δὲ τὸ ἀνάπαλίν φημι πρὸς σέ, ὦ διάβολε· εἰ μὴ Ἰησοῦς βοηθήσῃ τοῖς ἀγγέλοις, προσκόπτουσι.

Καὶ σὺ διὰ τοῦτο πέπτωκας ἐξ οὐρανοῦ <, ἐπειδήπερ αὐτάρκη ἐνόμισας εἶναι καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς τοῦ Ἰησοῦ βοηθείας.

Ἵνα δὲ γνῷς μὴ περὶ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι τὰ ἀναγεγραμμένα, ἀλλ’ εἰς δίκαιον ἄνδρα ταῦτα ἀναφέρεσθαι, ἄκουε· ταῦτα δὲ τὰ ῥήματα ἐν ψαλμῷ ζ΄· λέγεΤαι δὲ οὐ περὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ περὶ δικαίων. Γέγραπται γάρ· > Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ ὑψίστου ἐν σκέπη τοῦ θεοῦ τοῦ οὐρανοῦ αὐλισθήσεται <. Τοῦτο δικαίῳ μᾶλλον ἁρμόζει ἢ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ. Καὶ αὖθις· >πεσεῖται τοῦ κλίτους σου χιλιὰς καὶ μυρίας ἐκ τῆς δεξιᾶς σου <·

20 f. Ps. 90 (91), 6 24 ff. Ps. 90 of. 1 Kor. 6, 3 13 f. Luk. 10, 18 (91), 1 28 ff. Ps. 90 (91), 7. 8. 2 adjuvaret BE 3 offendant ABDE, offendent e 6 offendit + iterum E 8 ut] et E 9 Quando] quoniam Ir 10 aliquis > 11 invocas De 12 offendis De 12 corr. — 14 quia > De 13 fulgor 14 cecid.] corruisti C 15 > B Filiiun Dei > C Dei] Domini B 17 es] est De et > ABE 18 sanctis + debere C 1819 Dlmn 19 abscultaAC > e 24 adjutorium E 24/25 Altissimi] ExcelsiABE ~ magis haec C 27 ~ justo viro magis B 27/28 ~Filio Dei A 31 propinquabit B 1 τὸ > λ 2/3 βοηθήσει k 13/14 ~ ἐνόμ. ἑαυτ. ε 2224 nur C x > κλ 26 σκέπει ε 27 δὲ > ε 29 ἐκ — 31 σου] καὶ τὰ ἑξῆς k

tamen oculis tuis videbis, et retributionem peccatorum adspicies < et reliqua, super personam justi interpretans. Sed et sic quoque perverse assumens diabolus testimonia, ut assereret ea, quae de justis dicebantur, super Salvatore intellegi, silet et transit versiculos, qui contra se scripti sunt. Cum enim dixisset : >angelis suis mandavit de te, et in manibus toUent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <, illud, quod sequitur: >super et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem <. Quare ista, diabole, siles. nisi quod tu es >basiliscus <, tu omnium serpentium regulus, nocentiora habens venena quam ceteri, qui statim ut videris aliquem interficis ? Scis et aliam fortitudinem esse contrariam sociam tui, quae >aspis < et viro justo subjecta est, et idcirco omnia taces. Tu es >draco < tu es >leo <, de quibus scribitur: >super aspidem et et conculcabis leonem et draconem <. Sed licet tu taceas, qui scripturas rectius legimus, scimus habere nos potestatem conculcandi te et datam nobis hanc ditionem, dico enim non solum in veteri testamento, sicut nunc cantatur in psalmo, sed etiam in

ἃ καὶ αὐτὰ ἐπὶ τὸν δίκαιον ἀνάγεται. Οὐ γὰρ Χριστὸς φοβεῖται δαιμόνιον μεσημβρινὸν οὐδὲ νυκτερινόν, οὐδὲ δεῖται βοηθείας ἀγγέλων, αὐτὸς τηρῶν αὐτοὺς ἀπροσκόπους θεῷ· εἰ δὲ καὶ περὶ Χριστοῦ λέγοιτο, πανούργως παρῆκε τὰ με- ταξύ·

ἐπάγει γάρ· >ἐπὶ ἀσπίδα βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατή- σεις λέοντα καὶ δράκοντα <· γὰρ αὐτὸς ἦν. 4 ff. gr. vgl. Ps. 90(91), 5. 6 4 ff 23 ff. Ps. 90 (91), 13 1 videbis] considerabis AB 2/3 ~ adspic. pecc. De 3 super perso- nam] super persona C, sub persona ABE 4 interpretantur B, -tatur AE sic] si A 5 perverse] per se BE assumens] asserens Dmn, afferens Ir, assumit A, accipiens C 6 ea — 7 dicebantur > De 8 silet et > 11 et] ut ABE 12 tollant ABE 13 pedem > B 17 ista > 19 habes B 20 vides C Scis > De 20/21 et aliam . . . et talia . . . contraria E 21 esse > Ce sociam tui > similem A tui + assvunis De aspis] nomine aspidis B 23/24 cal- cabis] ambulabis AC 25 ~ nos habere C 26 dico enim > CDe > B 27 sicut] sic B cantatur] canitTu- 4 dvaydyerai λ 6 οὐδὲ] ἢ S 7 ἀγγελικῆς CS + ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης S 7 αὐτὸς — 8 θεῷ > S 8 κοὶ > S 9 rct — τὸ ἐφ’ ἑξῆς ἤτοι τὸ S 14 ἐπάγει γάρ > C ἀσπίδα + γάρ φησιν 17 ἦν + διάβολος S novo, Salratore dicente: >ecce do vobis potestatem super serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit <. Sumamus arma tanta potestate firmati et versa faciamus, ut per conversationem nostram leonem conculcemus et draconem. Porro ut scias, quomodo >conculcetur et >conteratur draco <, Pauli epistolam lege, in qua a peccatore Filium Dei. Sicut ergo, qui peccator est, conculcat Filium Dei, sic e contrario, qui justus est, >conculcat leonem draconem <, >omnem virtutem inimici < conculcat Christi : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.