HOMILIA XI.

De eo quod scriptum est : Puer autem crescebat et conf ortabatur usque ad eum locum, ubi ait: Haec est descriptio prima. quae facta est sub praeside Syriae.

Οἰκονομικώτατα τῆς ἀπογραφῆς ὁ καιρὸς πέπομφεν εἰς Βηθλεὲμ τὴν ἁγίαν παρθένον, ἵν ἑτέραν ἴδωμεν προφητείαν ἐκτετελεσμένην· γέγραπται γάρ· >καὶ σύ, Βηθλεὲμ οἶκος τοῦ Ἐφραθά, ὀλιγοστὸς εἶ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· ἐξ οὗ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ .

Bifariam in scripturis sanctis >crescere< quid dicitur, unum ubi voluntas humana nihil prodest, alterum spiritaliter, ubi causa crescendi in studio consistit humano. De hoc ergo, quod secundum posuimus, id est spiritah, nunc evangehsta narrat : >puer autem crescebat et . Quod dicit, tale est : crescebat , nec in eadem permanebat mensura, qua coeperat, sed semper crescebat in eo spiritus, et per singulas

Διττὸν γὰρ τὸ >αὐξάνειν<· τὸ σωματικόν, ἔνθα οὐδέ προαίρεσις ἀνθρώπου συνεργεῖ, τὸ δέ πνευματικόν, ὅπου προαίρεσις αἰτία τῇ ἀυξήσει κεῖται.

Τὸ οὖν κρεῖττον αὐξάνειν ἀνέγραψεν· <λ> ον γὰρ τὸ λεγόμενον ηὔξανεν · οὐ γὰρ αὐξανόμενον τὸ πνεῦμα ἐν ἑαυτῷ ἔμειναν, ὁποῖον ἦν ἀπ' ἀρχῆς, ἀλλὰ ηὔξανεν τὸ πνεῦμα ἑαυτῷ, οὗ ἀυτξάνοντος καὶ ὁσημέραι πλείονος γενομένου καὶ ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἀκολούθως τῷ πνεύματι συνηύξανεν.

2—4 Luk. 1, 802 7ff. Mich. 5, 2 1 Incipit ΧΙ. de ... AC 3 discriptio D Quirino E 10 Bifarie De sanctis > > A ~ quid crescere B unus E 13 nil 1 6 id est] idem E 17 spirituale BCD evangelium B prima > 11 quid 14 in > 23 spiritu CD 77,5 — 9 adk (als letzter Teil eines Kyr. Scholions) SU* 77,10 — 78, 15 ἐπιτυγχ.δ Χ5 Οἰκον. + δὲ dkS τῆς — 6 παρδένον] κοὶ > S) Ἰωσὴφ τὴν ἀπογραφὴν εἰς τὴν ἰδίαν πατρίδα Βηθ λεὲμ πέπονθεν σὺν τῇ ἀγίᾳ παρθένῳ dS πέπ. Βηθλ. S) Οἰκον. — 7 γάρ] κοὶ διὰ τοῦτο δὲ γίνεται τοῦτο, ἐπειδὴ ἡ ἀπογραφὴ αὕτη χρησίμως τὴν παναγίαν παρθένον ἐξέπεμπεν εἰς Βηθλεὲμ τεκεῖν, ἵνα πληρωθῇ ἡ λέγουσα προφητεία a καὶ > α, αὕτη ἡ ἀπογρ. α) 6 ἵν' — ἴνα καὶ ἑτέραν προφητείαν ἴδωμεν ἐκτετελεσμένην dS 7 γάρ + ὡς ἔφημεν k Βηθλ. > α μὴ ὀλιγοστὸς β ὀλιγ. — 9 Ἰσραήλ] οὐδαμῶς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ μοι ἐξελεύσεται ἡγούμενος· ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ· καὶ αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ ἀπ' ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος (Mich. 5, 2; 1 Chron. 11, 2) dS τοῦ — χιλιάσιν] ἐν τοῖς ἡγεμόσιν vS, ἐλεύσεται S, αἱ > S, ἀπαρχὴ S) 8 ἐξ οὗ] ἐκ σοῦ β) οὗ + γάρ

horas atque momenta spiritu erementa capiebat. Et non solum augmenta spiritus sequebantur. Illud quod praecipit Deus: crescite et multiplicamini<, simpliciter et juxta litteram accipiunt, quomodo possint exponere nescio, Esto enim >multiplicamini< referatur ad numerum, ut, dum plures fiunt, quam prius fuerant, multiplicatio habeat locum: hoc vero quod sequitur : >crescite< est in nostra potestate. Quis enim hominum non veht ad staturam suam adjicere< , ut longior fiat ? ergo propterea quid praecipitur, ut fiat — stultum est quippe praecipere, quod is, cui praecipias, facere non possit — et praecipitur nobis, ut crescamus, utique id praecipitur, quod facere possumus. Vis scire, quomodo intellegatur: >crescite< ? Ausculta, Isaac fecerit, de quo dicitur: Isaac proficiebat et major fiebat, donec factus est magnus, vel vehementer nimis<. Semper voluntas illius ad meliora se tendens habebat profectus suos, mens divinius aUquid contemsuccrescente anima quoque sua in- anima, sed etiam sensus et mens

Καὶ ἐὰν ἐντέλληται ὁ θεὸς προστακτικῶς λέγων· αὐξάνεσθε καὶ , οἱ μὲν κατὰ σάρκα ἀκούοντες τοῦ λόγου οὐκ οἶδα πῶς δύναντυαι αὐξάνεσθαι. Ἔστω γὰρ τὸ >πηλθύνεσθαι<, ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸν πλείονα προσάγει τῶν πληθυνομένων — πῶς οὖν ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ προστάσσει ὁ θεὸς τὸ >αὐξάνειν< Πᾶς ἄνθρωπος βούλεται ἐις τὸ μέγεθος ἐπιδιδόναι, ἀλλ' οὐ πάντες ἐπιτυγχάνουσιν· εἰ τοίνυν τὸ προστακτικὸν ἔστιν καὶ δυνατὸν ποιῆσαι τὸ προστασσόμενον, ἐφ’ ἡμῖν ἐστιν τὸ >αὐξάνειν<.

Καὶ παράδειγμα περὶ οὗ γέγραπται· καὶ Ἰσαὰκ προέκοπτεν καὶ μείζων ἐγένετο, ἕως οὗ ἐγένετο μέγας σφόδρα(· ὅπερ ἐστὶν ἐπιδιδοὺς τῇ αὐξήσει τῆς προαιρέσεως ἐπὶ τὸ ἀγαθόν, τῇ αὐξήσει τῆς ψυχῆς ἐπὶ τὸ βέλτιστον, τῇ αὐξήσει τοῦ νοῦ ἐπὶ τὸ διορατικόν, τῇ αὐξήσει

4f. Gen. 1, 22 14 lat. Matth. 6, 27 24ff. Gen. 26, 13 23ff. vgl. Orig. in Genes. Hom. XII, 5 (S. 111, 20 f. Baehrens)2 Et > r 3 spiritu sequebatur E 4 quod > CDe 7 potuerint De ~ expon. potuerint e 8/9 Esto enim mult. referatur CDe] Multiplicamini enim refertur ABE B] et r 10 fuerant + ut B 11 habet r 13 ~ in nostra potest. est B 14 homin. + qui B non velit] valet (aus non velit corr.) C 15 adjicere + (marg.) cubitum unumC 16 quid] quod B 17 ~ quippe estAB 19 et + cumA 21 facere + non Dlmn, + nos r 22/23 intelhgiturDe 26 ABE 28 ilhus] ejus A 29 suos + et De 30 divinitus C 78, 15 εἰ—18 Χ 78,23—79, 32 Χ

plabatur et exercebat se memoria, ut plura in thesauro suo conderet et firmius retineret. Atque que in hunc modum evenit, ut qui omnes virtutes suas in animae agro excoluerit, impleret manda- tumpraecipiens: < Quamobrem et Joannes adhuc parvulus crescebat et multiplicabatur; diff iciUimum autem est parvulum spiritu crescere et inter mortales perrarum. <Puer autem crescebat et confortabatur spiritu. > Aliud est <, aliud >confortabatur < . Infirma est humana natura et, ut fieri possit fortior, divino auxilio indiget. Legimus : >caro infirma < Quo igitur auxilio confortanda est ? Utique spiritus ; >spiritus enim promptus, caro autem > Qui vult fortior fieri, non debet nisi spiritu confortari. Multi confortantur carne, corpore roborantur ; athleta autem Dei spiritu roborandus est et, cum sic fuerit confortatus, sapientiam carnis elidet et spiritalis effectus subdet corpus animi imperio. Non putemus ergo simpUcem de Joanne historiam esse conscriptam, et quae nihil

τῆς μνήμης ἐπὶ τὸ δραστικώτερον, ὥστε πλειόνων μνημονεύειν. Οὕτως ό πασας τàς δυνάμεις τῆς φυχῆς αὐτοῦ γεωρηῶν πληροῖ τὴν λέγουσαν ἐντολήν· >αὐξάνεσθαεហ< Ἱωάννης οὖν ὡς μακάριος καὶ ἔτι παιδίον ὢν ἠύξανεν· σπάνιον δἐ ἐν ἡμῖν εὑρεθῆναι παιδίον αὐξανόμενον πνευματι.

Ἄλλο δἐ τὸ > αὐξάνειν < καὶ ἄλλο τὸ x <. Ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἀσθενής ἐστι καί, ἶνα γένηται ἰσχυρά, χρείαν ἔχει βοηθείας κρείττονος. Τίνος οὖν χρεία, ἴνα κραταιωθῇ; Πνεύματος.

Ὁ οὖν μέλλων ἀληθῶς κραταιοῦσθαι κραταιοῦται πνεύματι· οἱ μέν γὰρ πολλοὶ κατὰ σάρκα κραταιοῦνται σαρκί, οἱ δἐ θεοπῦ ἀθ ληταὶ > κραταιοῦνται πνεύματι καὶ διὰ τὸ ἐν αὐτῷ κραταιοῦσθαι ἰσχυροὶ γίνονται πρὸς >τὸ τῆς · παλαιόντος γὰρ τοῦ πνεύματος τῇ σαρκὶ ωικᾷ τὸ πνεῦμα ἐν ἐκείνῳ, ἐν ᾧ ἡ κραταίωσις γίνετοαι του πνευματος.

18. 20 ff. Matth. ι 41 25 zu athleta Dei vgl. 2 Tim. 2, 5 28 26 Rom. 8, 73 et] ut De firmusAC 6 excolueratB impleatACE 8/9 ~ crescebat parvuhis D 10 Per difficillimum CD, Vel diff. est autem E ~ est autem B 12 perr.] petrariuxi r, per parum AE 19 confortanda] confirmanda De 20 spiritus ABC] spiritu De > E 20/21 Spiritus enim] Sanctus enim Spiritus CDe 23 nisi + in De 26 Dei] Domini BE 27 Et C > C 28 et — 30 imperio > C 29 subdit BED (in subdet corr. D) 29/30 ~ animi corpus B 25/26 <οἱ—ἀθ ληταὶ > Kl. Kr. > Χ

ad nos pertineat, in eo quod dicitur: > crescebat et confortabatur <sed ad ad imitationem nostram, ut multiplicati juxta eum, quem diximus, sensum incrementa capiamus.

> Et erat in desertis usque ad diem ostensionis suae ad Israhek. Dixi nuper, quod et conceptus Joannis stupendum quid habuerit, quando >exultavit infans in < et suum necdum genitus Dominum recognovit, et nativitas non impar miraculum, quando ad eum velut audientem Zachariae prophetantis sermo convertitur, dicens : >et tu, puer, propheta Excelsi vocaberis > . Digne igitur, qui sic conceptus fuerat et natus, non exspectavit, ut a patre nutriretur et matre >usque ad diem ostensionis suae ad Israhek, sed recessit, fugiens tumultum urbium, popuU frequentiam, vitia civitatum , et abiit in deserta, ubi purior aer est et caehim apertius et famiUarior Deus , ut quia necdum sacramentum baptismi nec praedicationis tempus advenerat, va- caret orationibus et cum angehs conversaretur, appellaret Domimum et illum audiret respondentem atque dicentem: >ecce <. Sicut enim >Moyses loquebatur et Deus respondebat ei <, puto, quod Joannes locutus fuerit in deserto et Dominus responderit ei.

>Καὶ ἦν ἐν ταῖς <, Ὥσπερ ἡ γένεσις αὐτοῦ παράδοξος — ἐσκίρτησε γàρ ἐν ἀγαλλιάσει ἐπιγινώσκων τὸν Χριστόν — καὶ ὡς ἐλαλεῖτο πρὸς αὐτὸν κατ᾿ αὐτὴν] ὡς ἀκούοντα τὸ ὑπὸ τοῦπτρός, ὅτι· καὶ σύ , παιδίον , προφήτης < , οὕτως οὐδὲ εμεινεν μετὰ τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρός, ἀλλ᾿ ἀνεχωρησεν φεύγων τὸν ἐν πόλεσι θόρυβον καὶ τὴν ἐν τοῖς ὄχλοις ἀηδίαν, ἵνα ἐν ταῖς ἐρημίαις τυγχάνων, ἐπεὶ μηδέπω ἐβούλετο αὐτὸν ὁ θεὸς ὑπηρετεῖν τῷ μυστηρίῳ τοῦ βαπτίσματος, εὐχαῖς σχολάζῃ παραδόξως ἀνατρεφόμενος.

28 Exod. 3, 4 29 Exod. 19, 19 6 dies ABE 8 Joannes De 16 Exeelsi ABE] Altissimi CDe 7ff. Luk. 1, 44 2 ad] in AE, > B 13 velut + ad ABE pectavit non D 19 a > D et matre > De (aus vicia corr.) D, viciniam e 24 desertum B erat De > ABE apertum B > A 27 appellaret + que e 28/29 assvim B 30/31 respondit A 9 infans > C 18 ~ ex- 23 vitia] vicinia 25 est > C] ut > C] et A 30 fuerit] sit C 80, —81, 20 Χ 19 σχολάζει Κ

Hoc autem arbitror certa de scripturis ratione commotus. Si enim >major in natis mulierum Joanne Baptista fuit nemo < , Moysi autem respondit Deus, consequenter respondit et Joanni, qui major Moyse fuit, qui est nutritus in eremo, cujus nativitatem idem Archangelus, qui et Domini, nuntiavit, cujus pater, qui eum nasci non credebat, obmutuit. >Erat < igitur >in deserto < Joannes et novo et extra humanam consuetudinem modo, idipsum Matthaeo memorante : >cibus autem ejus erant locustae et mel silvestre < . Quia enim minister fuit primi Salvatoris adventus et tantummodo de dispensatione car- nis Dominicae loquebatur ac prophetia ilhus eum, qui natus fuerat ex virgine, praecinebat, non habuit domesticum mel et humana diligentia percolatum, sed >silvestre mel < et volucre, quod ejus erat, volucre non grande, non in sublime se elevans, verum vo- lucre parvum et vix a terra consurgens et saliens potius quam volans. Quid plura ? Manifestissime dicitur, quod >locustae < cibus ejus, parvum animal et mundum. Considerate ergo, fratres carissimi, quod, qui nove natus fuerat, nove et nutritus est.

Post quae scriptura subjicit: >Factum est in diebus ilUs, exivit edictum a Caesare Augusto, ut profiteretur omnis orbis. Haec fuit descriptio prima, sub praeside Syriae Cyrino > . Dicat aliquis : evangelista, quid me juvat ista narratio, quoniam descriptio > universi orbis sub Caesare Augusto fuerit

>Ἧν < γὰρ >ἡ < κατà τὸν Ματθαῖον > ἀκρίδες καὶ μέλι < ἐπεὶ γàρ διάκονος ἦν <τῆς > πρώτης Χριστοῦ διὰ τοῦτο ἡ τροφὴ αὐτοῦ οὐκ ἦν μέλι ἥμερον — ἐτηρεῖτο γὰρ τό ἥμερον μέλι καὶ ἐξειργασμένον τῷ κυρίῳ — καὶ ἐπεὶ πρὸ τῆς παρουσίας προεφήτευεν καὶ ᾠκονόμει τὰ πρὸ τῆς παρουσίας, διὰ τοῦτο ἦν αὐτῷ τροφὴ πτηνὸν ὁλίγον αἰρόμενον ἀπὸ τῆς γῆς, ἀκρίδες, βραχὺ ζῶον καὶ καθαρόν.

2 Luk. 7, 28 2f. vgl. Exod. 3, 13.14 8ff. Matth. 3, 4 I autem > De 2 ~ nemo fuit A 5 Arcangelus C qui2] quia ABE 8 consiietudinem] naturam De 9 commemorante B 10 erat AC locusta CE 14 ac] et ut B 15 eum > B 16 > BE 18 per colatum C 19 quod — 20 volucre > De quod] quid BE (richtig ? Kl.) 20 ejus] ei C 21 in > BE 22 vix a] juxta C 23 locvista fuerit C 24 parvulum De 25 ka- rissimi ABD quod] quia B et > De 26 subjecit C est + autem De 27 profiteretur] describeretur De ~ orbis onmis C 28 sub] a De, sub (aus a corr.) E Quirino E 29 evangelista — ista] o evangelica De narratio] narrando C 11 <τῆς > πρώτης Kl. Kr.] πρὸ τῆς Χ 18/19 πτηνῶν ὀλίγον αἰρομένων Origenes IX. 6

inter omnes etiam > Joseph cum Maria desponsata sibi atque praegnantec nomen retulerit in censum ac, priusquam descriptio completur, ortus f uerit Jesus ? Diligentius intuenti sacramentum quoddam videtur significari, quia in totius orbis professione describi oportuerit et Christum, ut cum omnibus scriptus sanctificaret omnes et cum orbe relatus in censum communionem sui prae- beret orbi, ut post hanc descrip- tionem describeret quoque ex orbe secum >in librum viventium > , ut, quicunque credidissent in eo, postea cum sanctis illius >scriberentur in caelis > : cui est gloria imperium in saecula saeculorum. Amen.

Μυστήριόν τι μέγα βούλεται ὁ λόγος παραστῆσαι, ὅτι εἰς τὴν τῆς οἰκουμένης ὅλης ἀναγραφὴν ἔδει ἀναγραφῆναι Χριστὸν Ἰησοῦν, ἶνα συναναγραφεὶς τοῖς ἐν τῇ οἰκουμένῃ ἁγιάσῃ τὴν οἰκουμένην καὶ μεταθῇ τὴν ἀπογραφὴν ταύτην εἰς βίβλον < ἵνα τὰ < τῶν συγγραφέντων αὐτῷ καὶ πιστευσάντων αὐτῷ ἐγγραφῇ ἐν τοῖς <.

2f. gr., 13 lat. Apok. 20, 15 11 ff. gr., 15 f. 2f. Luk. 25 lat. Luk. 10, 202 retulit C 5 videris D significare De quia] quod e 6 professionem C 11 > BE 12 quoque] quosque AB, quodqueE 12/13 ex orbe > E 13 libro ACDe 14 ut] et ABCE eo] eum A 15 postea] profecto B 18 Amen > C Explicit omelia undecima AC 82, —13 ξ —7 Ἰησοῦν] διὰ τοῦτο καὶ ό Χριστὸς σὺν τῇ τεκούσῃ καὶ τῷ Ἰωσὴφ ἀναγράφεται S 4 Μυστ. — 5 ὅτι] Ἔδει γὰρ dC τι bUVW] δὲ Χ μέγα + ἐνταῦθα V βούλ. — 5 παραστ. bUVW] παριστᾷ ὁ λόγος Χ ὁ λόγος βούλ. W, παραοιῆναι Y] 6 ἔδει > dC 6/7 ἀναγραφῆναι bUVW] γραφῆναι dCX ’ 7 Ἰησοῦν dCUVW > bX 8 τοῖς ἐν > d (gg C) 9 ἁυιάσοι S μεταθῇ — 11 ἵνα unleserlich Χ 11 ἵνα — 13 οὐραν. > dS τὸ ὄνομα C 11/12 συναναγραφέντων C 12 καὶ — 13 auTw > C πιστευόντων bUVW 13 ἐγγραφῇ > Χ] ἑγγράψῃ CV ( ?)

De eo, quod scriptum est angelum venisse de caelo et ortum Domini nuntiasse pastoribus.

Natus est Dominus meus Jesus, et angelus descendit de caelo annuntians nativitatem ejus. Videamus itaque, quem quaesierit, ut ejus nuntiaret adventum. Non venit Hierosolymam, non quaesivit scribas et Pharisaeos, non synagogam ingressus est Judeaorm, sed >pastores < repperit >supergregessuosvigiliasexcubantes < eisque loquitur: > natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus >.

Τί δήποτε ὁ ἄγγελος οὐκ ἀπῆλθεν εἰς ’Ιεροοόλυμα, οὐκ ἐζήτησε τοὺς γραμματεῖς καὶ τοὺς Φαρισαί- ους, οὐκ εἰσῆλθεν εἰς τὴν τῶν Ἰουδαίων συναγωγήν, ἀλλὰ >ποιμένας < εὗρεν ἀγραυλοῦντας καὶ φυλάσσοντας τὰς φυλακὰς τῆς νυκτὸς ἐπὶ τὴν ποίμνην αὐτῶν > κἀκείνους ΙΙ Ὅτι ἐκεῖνοι μέν ἦσαν διε- φθαρμένοι καὶ φθόνῳ ἤμελλον ἤμελλον

2–3 Luk. – 121 Incipit XII. de . . . AC 2 angelos C 3 Domini + Sal- vatoris C 4 ~ Jesus meus D 5 de] e C 7 itaque] igitur C quem + quem (!) A 8 ejus] eis r annuntiaret C 9 Hieru- solimara E, Iherosolimam (immer) AC 11 est > E 13 grege suo ABCE 14 eisque] eis BE vobis > De – 84,4 ürzt) Y – 4 + – 84, dC – 15 εὐηγγ. Κε 83,8 — 15 -f8 Τί — ἀπῆλθεν] διὰ τοῦτο οἶν S) οὐκ εἰς τὴν τῶν Ἰουδαίων συναγωγὴν dCS δήποτε + δὲ Y 9 Ἱερουσσαλήμ Χ οὐκ — 10 γραμμ.] πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ dC οὐκ ἐζήτησε] πρὸς τοὺς Ἰουδαίους ἤτοι τοὺς ἱερεῖς καὶ S 10 τοὺς > dCXY 11 οὐκ — 12 συναγωγ.] ἀπέρχεται ὁ ἄγγελος dCS (+ 16 ὅτι — p. 84, 1 διοπρ.) οὐκ — 15 αὐτῶν] ἀλλὰ πρὸς ποιμένας Y τῶν X 12 ἀλλὰ + πρὸς τοὺς S ποιμένας — 15 κἀκείνους > Χ 13 εὑρίσκει εὗρεν — 15 ἀπελθὼν ἀπελθὼν ἐκείνοις εὐηγγ. S 14 rdg > dCUV 15 τούτοις ydQ dC 15/16 εὐαγγελίζεται dC + τοῦ σωτῆρος τὴν γέννησιν dSC τ. γενν. τ. σωτ. C) 16 ὅτι > dCS ἐκεῖνοι > S > ἦσαν — 17 κοὶ] διεφθαρμένοι (+ γὰρ ’ ὄντες dCS 17 ἔμελλον dC

Putasne iiihil aliud divinius scripturarum sernio significat, sed tantum hoc dicit, quod ad pastores venerit angelus et eis locutus sit ? Audite pastores ecclesiarum, pastores Dei, quod semper angelus ejus descendat e caelo et annuntiet vobis, quoniam >natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus Etenim pastores ecclesiarum, nisi ille pastor advenerit, per se bene gregem servare non poterunt: infirma est eorum custodia, nisi Christus cum eis paverit atque servaverit. Dudum in Apostolo lectum est: >Dei cooperatores sumus pastorem bonum, cooperator est Dei et Christi ; et propterea pastor bonus est, qui habet secum pastorem optimum compas sibi. >Posuit enim Deisom ecclesia apostolos, prophetas, evangelistas, pastores, doctores, om- nia in perf ectionem sanctorum

δαπρεσθαι, οὗτοι δὲ ἄπλαστοι ἦσαν, τὴν παλαιὰν πολιτείαν ζηλοῦν- τες τῶν πατριαρχῶν καὶ αὐτοῦ Μωύσέως· ποιμένες γὰρ ησαν καὶ οὗτοι. | Ἆρ ὁ λόγος οὐδὲν αἰνίσσεται, ἀλλ’ ὄντως τὸ προκείμενον ἦν, ποι- μέσι προβατίων τοιούτων αἰσθητῶν τὸν ἄγγελον ἐπιστάντα λελαληκέναι, καὶ οὐδὲν ἄλλο ἐμφαίνει παρὰ τοῦτο; Ἀλλὰ τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν ποιμέσιν ὁ ἄγγελος εὐαγγελίζεται τὸν Χριστόν. Οὗτοι γάρ, ἐὰν μὴ ἐκεῖνος ὁ ποιμὴν ἔλθῃ, οὐ δύνανται ποιμαίνειν ἀφ’ ἑαυτῶν καλῶς· ἐλλι- πὴς αὐτῶν ἡ ποιμαντική, ἐὰν μὴ Χριστὸς αὐτοῖς συνεργῆ. >Θεοῦ γάρ

Καὶ γὰρ ἔταξεν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἀποστόλους, προφήτας, διδασκάλους, εὐαγγελιστὰς, ποιμένας, πάντα[ς] εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν̔γίων(

17 f. 1 Kor.3,9 19vgl. Joh. 10, 11 24ff. iKor. 12,28;Ephes. 4, 11. 12 1 divinus ACr 1/2 divinae scripturae B, divinis scripturis E 3 dicit ACDE] dicitur B, > e quo D 4 evenerit E 7 e] de B 9 vobis] nobis C 12 advenerit] venerit e 13 gregem + suum C servare] salvare A 15 Christi E 20 ~ Christi et Dei C 21 est > BE qui] quia BC 22/23 compasc.] non parcentem B 24 proph. + et BE 25 pastores + et B 26 omnia+que C perfectionem] profectionem D84, 1 – 4 auch aS (also doppelt in b) 84, 5 – 16 Χ * ξ 84. 17 – 85, 2 Χξ 1 διαπρίεσθαι] κρύπτειν τὸ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας μυστήριον dCS 1 οὗτοι — 4] ἔτι δὲ διὰ διὰ τὸ ἀπλάστους αὐτοὺς εἶναι· ἐζήλουν γὰρ τὴν παλαιὰν πολιτείαν ποιμαίνοντες ὥσπερ οἱ πατριάρχαι Ἰακὼβ > b) καὶ αὐτὸς Μωϋσῆς aS δὲ] μὲν γὰρ dC ἄπλαστοι + τε V 3 τῶν πατριαρχῶν > dC 3/4 κοὶ — Μωὑσ. > dCY 4 οὖτοι + οἳ καὶ δραμόντες τοῖς ἑτέροις 0ἑταίροις C) ἀπήγγελλον dC (wahrsch. Kyrill

’Ως οὖν τύπον ἐπέχουσι τῶν τὰς ἐκκλησίας μελλόντων ποιμαίνειν αὐτοῖς εὐηγγελίσθην τοῖς ποιμέσιν. Καὶ μάλα εἰκότως.

Αὐτοὺς γὰρ ἔδει τὸ < Ἐπὶ γῆς < κατὰ τὴν πρώτην οἵτινες ἤμελλον τὴν εἰρήνην ἐπιφωνεῖν παντὶ τῷ τῆς ἐκκλησίας πληρώματι. Τὸ δὲ τῶν ποιμένων πρόσωπον καὶ ἡ δι’ ἀποκαλύψεως αὐτοῖς γενομένη χαρὰ σημαίνει σαφῶς, ὡς ἐπὶ >τὸ πλανεύμενον πρόβατον< ἦλθεν ὁ ποιμὴν ὁ .

Ποιμένας γὰρ οὐδὲν οὕτο,ς εὐφραίνει, ὅς ἡ τοῦ ἀπολωλότος βοσκή- ματος εὕρεσις, ὅπερ οὐκ ἦν ἑτέρου τινὸς εὑρεῖν ἢ τοῦ ἀρχιποίμενος Χριστοῦ< .

Et haec quidem sint dicta simplicius. Ceterum si ad secretiorem oportet adscendere intellegentiam, dicam quosdam fuisse pastores angelos, qui res humanas regerent, et, cum horum unusquisque suam custodiam conservaret et diebus ac noctibus vigilans jam laborem ferre non posset et hoc ageret industrie, ut gentes, quae sibi creditae fuerant, gubernaret, venisse angelum nato Domino et annuntiasse pastoribus, quod verus esset pastor exortus. Verbi gratia, ut ad exemplum veniam, erat quidam pastor Macedoniae, hic necessarium habebat auxihum Domini ; propterea apparuit in somnis vir Macedo Paulo, >dicens:

Ταῦτα μέν ἐπὶ τὸ εὐχε- ρέστερον. Εἰ δὲ δεῖ ἀναβῆναι καὶ ἐπὶ λόγον μυστικώτερον, λέγω, ὅτι ἦσάν τινες ποιμένες ἅγγελοι Πεπι- στευμένοι, εἰ δεῖεἰπεῖν, τοὺς ἀνθρώπους· καὶ τούτων ἑκάστου ἀγραυλοῦντος ἐπὶ τὴν φυλακὴν τὴν ἑαυτοῦ καὶ κάμνοντος καὶ δεομένων πόντων βοηθείας, ἵνα τὰ ἔθνη τὰ ἐπ’ αὐτοῖς οἰκονομηθῇ καλῶς, ἦλθεν ὁ ἄγγελος ἐπὶ τῇ γενέσει τοῦ Ἰησοῦ

6 Matth. 18, 12 7 Joh. 10, 11 9f. 1 Petr. 5, 4 26f. Akt. 16, 9 11 sunt De 11/12 ~ dicta sint C 12 simpliciter ABE 13 secretio- rem A] sacratiorem BCDEe 14 intelligentia B 15 ~ pastores fuisse A 16 horum] eorxmi C 1 7 ~ custod. suam C 18 observaret C 20 possit B ABE agereAB 22 fuerant + Dominus B BCE quod] quia B 23/24 ~ pastor esset B 25 Machedoniae D 26 Machedo D 85, — 10 dCSV τοῦ Χρυοοοτόμου) 85, – 10 + (Hom. XIII) 92, 28 διέλθ. — 93, 13 W (2. Teil eines Kyrill-Schol.) 85, — Χξ 85, – 87, 24 Χξ Ὡς οὖν] ποιμέσι δὲ SW) πρῶτον ajioxalvrerai τὸ διά ὑπὸW) τῶν ἀγγέλων ὑμνούμενον (+ μυστήριον W), οἵτινες οἵτ.] ἐΠειδὴ S) dCSW ἐΠεῖχον dSW τῆς ἐκκλησίας C 2 αὐτοῖς — ποιμέσιν > dCSW Καὶ — εἰκότως > μάλα > S 3 Αὐτοὺς — ἔδει] εἰς γὰρ αὐτὸ ἥρμοττε S τὸ — 4 καὶ πρώτους ἀκούειν τὸ >ἐπὶ γῆς εἰρήνη<, διότι καὶ οἱ πνευματικοὶ ποιμένες W τὴν > dCS 3/4 ἀκούειν > S 4 ἔμελλον VX 5 Τὸ δὲ] ἔτι δὲ διὰ + τῆς ~ γενομένη δι’ αὐτοῖς dCSW 6 ὡς] ὅτι S 6/7 ~ ἦλθεν προβ. SW 8 εὐφραίνειν οἶδεν dCW, εὐφραίνειν εἴωθεν S

iens in Macedoniam adjuva . Quid de Paulo loquar, cum haec non Paulo, sed, qui in Paulo erat, locutus sit Jesu ? Indigent itaque pastores praesentia Christi. Quamobrem angelus descendit de caelo et ait: nolite timere; ecce enim amiuntio vobis gaudium magnum <. Vere gaudium his, quibus hominum fuerat et provinciarum cura permissa, Christum venisse in mundum. Multum utiUtatis accepit angelus, qui dispensabat Aegyptias res, postquam Dominus descendit e caelo, ut Aegyptii christiani fierent. Profuit cunctis, qui diversas provincias obtinebant, verbi causa praesidi Macedoniae, praesidi Achaiae rehquarumque regionum. Neque enim fas est credere malos angelos singuUs praeesse provinciis et bonos non easdem provincias atque regiones habere permissas. Hoc autem, quod de singuhs provinciis dicit, puto et de universis hominibus generahter debere credi. Unicuique duo assistunt angeh, alter justitiae, alter iniquitatis, Si bonae cogitationes in corde nostro fuerint et in animo justitia pullulaverit, haud dubium, quin nobis loquatur angelus Domini. Si vero malae fuerint in nostro corde versatae, loquitur nobis angelus diaboli. Quomodo igitur per sigulos homines bini sunt angeh, sic opinor et in singuhs dispares

λέγων· >Μὴ φοβεῖσθε· εὐαγγελίζομαι γὰρ ὑμῖν . Ἀληθῶς γὰρ χαρὰ μεγάλη τοῖς οἰκονομοῦσι τοὺς ἀνθρώπους γέγονεν, ὅτι Χρι- στὸς Ἰησοῦς ἐπιδεδήμηκεν.

Ὡς γὰρ] ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώπων πάρεισι δύο ἄγγελοι, ὁ μέν τῆς δι- καιοσύνης, ὁ δὲ τῆς ἀδικίας, καὶ ἐὰν μὲν ἀνατείλῃ ἡμῶν ἐπὶ τὴν καρδίαν τὰ ἀγαθά, δηλονότι ὁμιλεῖ ἡμῖν ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ· ὅταν δὲ ἀναβῇ ἡμῶν ἐπὶ τὴν καρδίαν τὰ φαῦλα, ὁμιλεῖ ἡμῖν ὁ ἄγγελος τοῦ διαβόλου. Ὡς οὖν καθ’ ἕκαστον δύο ἄγγελοί εἰσιν, οὕτως οἶμαι, ὅτι καὶ κατὰ ἔθνη ἄγγελοί εἰσιν, οἱ μὲν κρείττονες, οἱ δὲ ἐναντίοι.

2 vgl. Gal. 2, 20 1 Macedonia BE, Machedoniam D 2 sed] fidei E B + ei C qui] fidei quae A Jesu > A] Jesus 3 de] e ACD 6 vere — > BE Verum rum E permissa] commissa AB 9 Christ. 11 Dominus > BE e] de C 12 ut + etiam B Profuit + et 1 3 provincias] pronuncias A obtinebant + Christum venisse in mundum B causa] gratia C Macedone, Achiae E 15 singuhs] suis De pronumtiis E bonis A 16 atque regiones > De permiss.] B 17 dicitur ABE 18 et] etiam e 19 generaUter > credi] credere De 23 anima C 23/24 puUularit De, poUuerit C 24 haut ABE quin] quid E 26 mala CDe ~ corde nostro AC 26/27 versata CDe 29 homines > BE 30 in >

esse provinciis, ut sint et boni, sint et mali. Verbi gratia, in Epheso propter eos, qui in illa urbe peccatores erant, pessimi angeK praesidebant. Rursum quia multi erant credentes in ea, erat et angelus ecclesiae Ephesiorum utique bonus. Hoc autem, quod de Epheso diximus, super omnibus provinciis cognoscendum. Ante adventum Domini Salvatoris isti angeli parum poterant creditis sibi utiUtatis afferre et conatus eorum sequi non valebat effectus. Quodnam est signum, quia parum poterant prodesse subjectis ? Ausculta, quod dicimus: Quando angelus Aegyptiorum Aegyptios adjuvabat, vix unus proselytus credebat in Deum; et hoc fiebat Aegyptios angelo dispensante. Denique quia plerique de Aegyptiis et Idumaeis proselyti accipiebant f idem Dei, propterea scriptura dicit : non abominaberis Aegyptium, quoniam advenae eratis in terra Aegypti, et Idumaeum, quia fratcr tuus est. Filii si nati fuerint eis, in generatione tertia intrabunt ecclesiam Dei < . Atque ita fiebat, ut de omnibus gentibus nonnuUi proselyti fierent, et hoc ipsum angeUs, qui gentes habebant subditas, adnitentibus. Nunc autem popuU credentium accedunt ad fidem Jesu, et angeU, quibus creditae fuerant ecclesiae, roborati praesentia Salvatoris multos adducunt proselytos, ut

Οἶον ἐν Ἐφέσῳ εἰκός, ὅτι διὰ μὲν τοὺς ἁμαρτάνοντας ἄγγελός τις ἦν ἐγκεχειρισμένος τοὺς ἁμαρτάνοντας, διὰ δὲ τοὺς πιστεύοντας, ὅτι ἄγγελός τις ἦν τῆς Ἐφeσίων ἐκκλησίας, οὕτω δὴ καὶ πανταχοῦ καὶ πρὸ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας.

Οἷον οὖν ἐνδυναμοῦνται οἱ ἄγγελοι συνιστᾶν πανταχοῦ ἐκκλησίας ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐκ τοῦ εὐαγγελισμοῦ τοῦ ἀγγέλου περὶ τοῦ Χριστοῦ.

1ff. vgl. Apok. 3, Iff. 17 ff Deut. 23, 7. 81 ut sint boni et sint et mali C 2 sint > ABE 2/3 in > C 3 Effeso AE illa > BE 5 Rursus De 7 et eeclesiarum B, ecclesiorvim (!) E Effesiorum AE, Efesiorum C 8 autem > ABE 9 Effeso AE 9 omnes provintias 9 provinc. + est A cognosc.] intellegendum C 12 Quodnam] Quoddam Dmr, Quod nam A quia] quod B, quam e ~ prodesse poterant e subiectus A 14 unus + aliquis ABE proselytus] e proselytis ACE (e > E, ex C) Deum] DominumABE et 1 5 Aegypti ABE Angelo Aegypti BE dispensate B de] ex C 16 proselytis ACE accipiebant] accedebant ad AC, credebant conversi ad B, credebant ad E Dei] Christi De 17 abhomineris B, abhominaberis AE Aegyptios E eratis] fuistis A 18 et] nec A fuerint + exB 19/20 introibimtB intrab. + in e 22 nonn. -f aliqui C 23/24 ~ subd. habeb. BC 24 subditis D anniten- tibus ABC 26 fuerint De 27 ut] et BE

congregentnr in omni orbe conventicula christianorum. Quapropter consurgentes laudemus Dominum et fiamus jjro carnali 4 Israhel spiritaUs Israhel. Benedicamus omnipotenti Deo opere, cogitatione, sermone, in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XIII.De eo, quod scriptum est : >et facta est multitudo exercitus usque ad eum locum, ubi ait: invenerunt Mariam et Je- sum positum in praesepi <.

Dominus noster atque Salvator nascitur in Bethleem, et multitudo caelestis exercitus < laudat Deum et dicit: >Gloria excelsis Deo, et super terrani pax in hominibus bonae voluntatis <. Haec autem loquitur >multitudo caelestis exercitus < , quia jam defecerat praebere hominibus auxilium et videbat se opus, quod sibi creditum fuerat, implere non posse absque eo, qui vere salvare poterat et praesules quoque ipsos juvare, ut homines salvarentur. Quomodo igitur scriptum est in evangeUo, quod quidam remis sulcantes mare adversus contrarios ventos jam fessi erant et viginti quinque sive triginta stadiis laborantes portum tenere non poterant, et postea Dominus supervenit et quiescere fecit fluctus tumentes navemque, cujus hinc inde latera fundebantur, ab imminenti discrimine liberavit, sic intellege, quoniam et angeli volebant quidem hominibus praebere auxilium et eis ab aegrotationibus suis tribuere sanitatem, quia omnes sunt apparitores spiritus, in ministerium missi prop-

Ἐπισυνάπτει δέ τῷ ὕμνω ἡ ἀγγελκὴ στρατιὰ τῷ· Δόξα ἐν ὑψίστοις τό· καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις , ἐπειδήπερ κεκμήκει βοηθοῦσα τοῖς ἀνθρώποις καὶ ἑώρα, ὅτι οὐκ ἠδύνατο τελειῶσαι το εργον, ὁ ην εγκεχειρισμενη, χωρις του σωτηρος.

2f. vgl. 1 Kor. 10, 18 – 9 Luk. 2, – 16 23 ff. vgl. Joh. 6 18—21 30 f. Hebr. 11 congreganturB 2 Domin.] DeumBE 3 spiritales B Israhel 2 > BE 4 Jesu + Domino C 5 Amen > C Explicit omeha 6 Incipit XIII. de . . . AC ~ exerc. multit. E 9 praesepe De, praesepio ABE 11 Bethleem (immer) ACD, Bethlem E 13 et dicit > 14 in > De 17/18 ~ def. iam BCE 22 adjuvare BE 24 quinque] duobus B 26 et B navi > C (que ) 27 tundebantur B 128 liberavit ? SicAr 28 ~ hom. quidem B BE E 88, – 19 Κε 15 εὐδοκία Χξ, vgl. dazu u. zu p. 90. 9; 91, 1 Th. Zahn, D. Evang. des Lukas S. 143 Anm. 47

ter eos, qui consecuturi sunt salutem <, et, quantum in suis viribus, homines adjuvabant; videbant autem multo inferiorem suam esse medicinam, quam illorum cura poscebat. Porro ut de exemplo jjossis intellegere, quod dicimus, vide mihi urbem, in qua aegrotent plurimi et medicorum frequens adhibeatur manus; sint diversa vulnera et cotidie in emortuam carnem serpens putredo penetret, et tamen medici, qui adhibiti sunt ad curandum, nequeant aha ultra invenire medicamina et artis suae scientia magnitudinem mah vincere: cum haec in tah statu sint, eveniat ahquis archiater, qui habeat summam in arte notitiam, et illi, qui prius sanare nequiverant, cernentes ma- gistri manu putredines cessare vulnerura non invideant, non hvore crucientur, sed in laudes erumpant archiatri et praedicent Deum, qui et sibi et aegrotantibus tantae scientiaehomi- miserit. In hanc ergo similitudinem et multitudo exercitus < angelorum audita est, dicens: >Gloria in excelsis Deo, et terram pax in hominibus bonae voluntatis < . Postquam enim Dominus venit ad terram, pacemfecit per sanguinem crucis suae, sive eorum, quae in terra erant, sive eorum, quae in .caelis.

| Οὐδενὸς γὰρ ἔστιν τῶν ἐπὶ γῆς < ἀναπέμπειν τὴν ἐπὶ τῇ καταβόσκει τοῦ ὑψίστου δοξολογίαν, μόλις δὲ τῶν <ἐν ὕψει < δυνάμεων, τοῦ ἀνυμνεῖν τὸν ὕψιστον μᾶλλον ὑλοῦνται· διὰ μέν γὰρ τοῦ εἰπεῖν μετ’ ἐπιτάσεως· >ἐν τοῖς ἐνέφηναν τὴν πασῶν ὑψηλοτέραν δόξαν ὀφειλομένην ἀναπέμπεσθαι τῷ Χριστῷ καὶ ὡς, ὅτι αἱ ἐν ὕψει < παγῶν τῶν δυνάμεων, δύνανται πο- σῶς ὑμνολογῆσαι τὸν χριστόν· ] | διὰ δὲ τοῦ· ἐπὶ γῆς τὸ εἰρηνοποιηθῆναι διὰ τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ, >εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ < , <ταται >.

24 ff. Kol. 1, 20 1 consecuti De et] Qui e, quod (qd) D ~ erat in suis A. in suis viribvis erat De 2 ~ adjuv. homin. e 3 cura > E] infirmitas ut + et C] et E 4 vide] ostende C urbem] orbem E 6 ετ < De in < Β 7 sint C 7/8 non queant AC 8 scientiam C 9 haec B taU statu] taUbus nacti De eveniat] veniat AC > Β B aliquis > Β B 10 notit. + adveniens curaverit B et — 11 sanare > E] quos illi curare B 11 quieverant ACE cernentes + ad ABCE 12 manus BCE 13 noni > 14 lavidem B, laude E 19 multitudo] mviltimodo C 22 > B B 23 > BE 23/24 ~ venit Dominus AE 25 per sang.] sanguine C 26 qui BE erant] sunt 27 quae] qui B89, 12 — 23 dC 89, 11 — 21 Χριστῷ + – 17 + 24 — 90, 8 Χξ12 Οὐδενὸς — γῆς > Χ 13 avan. nach 14 ὑψ. Χ 14 τοῦ ὑψίστου > δὲ] γὰρ τῶν ἐστι Χ 15 οἵτινες C αἵτινες — 17 ὡψοῦνται > Χ, 13 ἀναπ. — 14 δοξολ. Χ 11 dia + μὲν Χ γὰρ] οὖν 18 ἐπιτάσ. + τὸ Χ 19 ἐνέφηνε X 21 καὶ — 23 Χριστόν (Text korrumpiert >

Siquidem volentes angeli, ut recordarentur homines creatoris sui, cum fecissent omnia, quae in suis viribus erant, ut sanarentur, et noluissent illi recipere sanitatem, cemunt eum, qui sanare potuit, et glorificantes dicunt: Gloria in excelsis Deo, et super terram pax >.

Diligens scripturae lector inquirat, quomodo Salvator loquatur: > Non veni pacem super terram, sed gladium > , et nunc angeli in ejus nativitate decantent: super terram pax >. Siquidem et in alio loco ex persona ipsius dicitur : Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis: ’non sicut mundus iste dat pacem, ego do pacem > . Videat ergo, quod inferimus, an possit solvere quaestionem. Si scriptum esset: super terram > et esset finita sententia, recte quaestio nasceretur. Nunc vero id, quod additum est, lioc est, quod post <pacem > dicitur:

Ἐπεὶ γὰρ ἐζήτουν οἱ τοῦ θεοῦ ἄγγελοι, ἐχθροὺς βλέποντες τοὺς ἀνθρώπους διὰ τὰς ἁμαρτίας, φίλους αὐτοὺς ποιῆσαι καὶ πεποιήκασι τὰ παρ’ ἑαυτοῖς, ἵνα αὐτοὺς θεραπεύσωσιν, οἱ δὲ οὐδὲν ἧττον οὐκ ἰάθησαν, τὸν ἰασόμενον δοξάζουσι καὶ ἐπὶ γῆς >

Τὸ δὲ >ἐν ἀνθρώποις φασὶν ἀντὶ τοῦ· ἐπιθυμητικῶς ἔσχεν ὁ θεὸς τοῦ εὐεργετῆσαι τοὺς ἀνθρώπους· >εὐδοκεῖν < γάρ ἐστιν; τό· ρα επιθυμητικῶς πρός τι ἔχειν. Ἀλλὰ ζητήσει τις ἄν ἐν ῷ x > πῳ· εἰ ὁ σωτὴρ λέγει· Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, άλλὰ , πῶς <οἱ > ἄγγελοι ἐπὶ αὐτοῦ λέγουσιν· ἐπὶ γῆς εἰ- ρήνη(; Αὐτὸς δὲ ἀλλαχοῦ λέγει· εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν >.

Ἀλλ’ εἰ έγραπτο μόνον τό· ἐπὶ γῆς < καὶ μέχρι στᾶσα ἦν ἡ γραφή, εἶχεν ὄν τινα λόγον τὸ ἀπορούμενον. Νῦν δὲ ἡ προ- σθήκη λύει τὸ ζητούμενον, ἥτις καὶ μετὰ τό· ἐπὶ γῆς < ἔστιν·

15 ff. Matth. 10, 34 21 ff. Joh 14, 274 ut san. > BE 5 recipeie] rescipere CDe 9 super + inE 1516 quitur De 16 ~ mitt. pac. BE 19 decantant A (?) De 20 in > 22 pacem + meam BCE 23 pacem + et C 24 ego do pacem > A Videant C, Vide B, Unde et E 24/25 Vide ut quod est inferius A 26 est E + Et E 30 id] in eo De 31 post pacem] pax C 90, – 13 dCSXI (X mu- sehr luckenhaft leserhch) 90, – 20 Χξ 90, – 92, 11 Κε 1 Ἐπει] Κοὶ Χ, Εἰ conj. Kl. 9 εὐδοκίας ξ + εἰκότως ἐπάγουσιν· ἐπειδὴ ἤμελλεν ἀρέσκειν ἀνθρώποις τὸ ποιεῖν καλὰ κοὶ εὐσεβεῖν· ἢ τοῦτό dCS ἤμελλεν] ἔμελ- λεν 8 Ι ἀνθρώποις] τοῖς πιστεύουσι S Ι τὸ] τῷ S i > S) 10 φασὶν ἀντὶ του] ὅτι 13 ἐπιθυμ. — εχειν] θελειν S 14 ῷ πῳ· Εἰ conj. KL] τούτοις, nwqt Kr.

hominibus bonae voluntatis quaestionem. Pax quoque, quam non dat Dominus >super terramc, non est >pax bonae voluntatis Neque enim ait simpliciter : >non veni pacem mittere additamento : >super terram ; neque e contrario dixit: non veni pacem mittere super terram bonae voluntatis . Haec locuti sunt angeli ad pastores, qui non solum eo tempore loquebantur; sed usque hodie, nisi locuti fuerint ad pastores et sua eis opera copularint, dicitur ad eos: >nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, qui aedif icant eam ; nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilat, qui custodit eam expedit loqui scripturarum sensum sequenti, per singulas ecclesias bini sunt episcopi: alius visibihs, ahus invisibihs, ille visui carnis, hic sensui patens. Et quomodo homo, si commissam sibi dispensationem bene egerit, laudatur a Domino, si male, culpae et vitio subjacet, sic et angelus. Scriptum est enim in Apocalypsi Joannis: >sed habes ibi nomina pauca, quae non polluerunt vel

ἀνθρώποις εὐδοξίας εἰρήνηνἐπὶ γῆς οὐκ ἔστιν >εὐδοκίας εἰρήνη ἀρνεῖται διδόναι τὴν εἰρήνην, ἀλλ ἁπλῶς λέγει· >οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν

οὐκ εἶπε δέ >εὐδοκίας εἰρήνην ἀλλὰ ταῦτό γε εἶπον παρὰ τοῖς ποι- μέσιν οἱ ἄγγελοι.

Καὶ ἅγιοι ποιμένες ἐάν μὴ ἔχωσι καὶ ἀγγέλους συμποιμαίνοντας, λεχ- θήσεται τό· >ἐὰν μὴ κύριος φυλάξη πόλιν, εἰς μάτην ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων

Ἔστι δὲ εἰπεῖν τῆς γραφῆς, ὅτι δύο εἰσὶν ἑκάστης ἐκκλησίας ἐπίσκοποι, ὁ μέν τις αἰσθητὸς καὶ βλεπόμενος, ὁ <δέ > τις νοητός· γα ὥσπερ <ὁ ἄνθρωπος > ἐπαινεῖται κα- λῶς οἰκονομήσας, οὕτω καὶ ὁ <ἄγγελος.

Γέγε >απται γοῦν ἐν <τῇ Ἀποκαλύψει > Ἰωάννου· > <ἀλλ >ὰ ἔχετε

3 vgl. Luck. 12,51; zu εἰρήνη εὐδοκίας s. zuletzt J. Jeremias in Ζ ntl W 16 ff. Ps. 126 (127), 1 30 ff . Apok. XXVIII (1929), 15 5ff. Matth. 10, 34 3, 4; 2, 15 — 1 εὐδικία Χξ1 solvet E 2 quoque] enim De — 7 addit. > BE 8 econtrario r hominibus C 13 sed + et A] et BE laverintAB, contulerintC diceturAC 20 vigilat] vigilant BE, vigilavit C, laborabit De 22 sensus C sequentes B 23 bini] boni C 2829 3 Dominus] Deus AC 6 sed dixit] ait C 9 terram -f sed in 14/15 suam eis operani B 15 copuvano 17 laborant BE 19 vano BE custodixmt BE vitio et culpae B 29 et 2 > ABE 32 quae + se B 30 ApocaUpsin D 31 Johannis AC sed > A non B > ACDEe polluerunt + illud ADe vel > B

illud et rursus: >habes ibi, qui doctrinam Nicolaitarum doceant<, ac deinde: >habes illa< vel illa >peccata facientes<, et accusantur angeli, quibus creditae sunt ecclesiae. Si autem angelis sollicitudo est, quomodo ecclesiae gubernentur, quid necesse est de hominibus dicere, quantum metum habeant, ut possint cum angelis laborantibus laborantes salutem consequi ? Ego puto inveniri simul posse et angelum et hominem bonos ecclesiae episcopos, et quodammodo unius operis esse participes. Quod cum ita sit, petamus omnipotentem Deum, ut angeli et homines ecclesiarum episcopi adjumento sint nobis, et sciamus, quoniam utrique pro nobis a Domino judicentur. Quod si illi fuerint judicati, et vitium atque peccatum non in eorum incuria, sed in nostra neglegentia fuerit inventum, nos arguemur atque plectemur. Illis enim universa facientibus et pro nostra salute nitentibus nos nihilominus peccatis vacabimus. Porro frequenter evenit, ut nobis laborantibus illi suum officium non expleant et in culpa sint.

ὀνόματα ὀλίγα, ἅτινα <οὐκ> ἐμόλυναν<. <καὶ πάλιν·> >ἔχεις ἐκεῖ τάδε ἁμαρτήματα ποιοῦντας< καὶ μέμφεται τοῖς ἀγγέλοις. Εἰ δὲ τοῖς ἀγγέλοις μέμφεται τοῖς πεπιστευμένοις τὰς ἐκκλησίας καὶ φροντίζουσιν, ὧν πεπιστευμένοι εἰσὶν ἄγγελοι, τί χρὴ λέγειν περὶ ἀνθρώπων, ὅσον δεῖ φόβον ἔχειν, ἵνα δυνηθῶσι συμπλέοντες τοῖς ἀγγέλοις συνσωθῆναι τοῖς ἀγγέλοις;

Οἷον γὰρ κοινωνοί εἰσι τοῦ ἔργου ἀμφότεροι ἐπίσκοποι, ὁ νοητὸς λέγω δὴ ὁ ἄγγελος ὁ πεπιστευμένος τὴν ἐκκλησίαν καὶ ὁ αἰσθητός.

|Θεἰᾳ δόξῃ καὶ οὐρανίῳ περιαστραφέντες οἱ ποιμένες καὶ ἀγγελικὴν στρατιὰν θεασάμενοι καὶ ὑμνολογούσης ἀκούσαντες, ἐπιζητοῦσι θερμῶς τὴν Βηθλεέμ, ἥτις >οἶκος ἄρτου< μεθερμηνεύεται, [>διέλθωμεν

8ff. vgl. Apok. 18, 17 ? vgl. p. 88, 22 ff. 27 f. zu Βηθλεέμ vgl. Wutz, Onom. sacra 676 (Namenliste zu Gen. 46, 8ff. aus Okt. 28 b ff.)1 illud > BC et] ut C rursum BE qui > ABE 2 Nieholaitarum AC, Nicolaitanorum E 2/3 doceant > A, docentes B 3 deinde A, inde E. 6 autem] haec B 10 cum>BE 11 collaborantes B 15 esse > C 17 adjumentum AE et] ut A 19 ~ judicati fuerint A 20 arguimur A 21 plectimur A 22 enim] autem B 24 a pecc. De vacabamus A, vacavimus C 27 et + illi B culpis De92, 12—15 Χξ (Hom.XII) 85,l—10 + (Hom.XIII) 92,27 διέλθ.—93,13 W (2. Teil eines Kyrill-Schol.) 92, 22—93, 3 ἱερεῖς + 93, 11—13 ak (Κ:Σευήρου) 92, 26 Βηθ λ. — 93, 7 ὲπείγ. + 14—94, 2 Κξ 92, 26 Βηθ λ. — 93, 10 V 92, 26 Βηθ λ. — 93. 13 dC 92, 27—93. 13: die eingeklammerten Stellen vielleicht nicht von Orig.1 <οὐκ> > X (vgl. lat.) συμπλέοντες] συμπονοῦντες? Kl. 23 Θείᾳ—26 θερμὼς >DCWX] ἔνθεν οἱ ποιμένες ἐλλαμφθέντες θερμῶς ἐπιζητοῦσιν Α 24/25 ἀγγελικὴν στρατιὰν α] ἀγγε λικῆς στρατιᾶς β 27 τὴν > DCWX Βηθ λ.] εἶταἐπειδὴ βηθ λ. dCW, ὤ τύπου (?) μυστηρίου θεοπρεποῦς· Βηθ λ. V ἥτις > dCWX] γὰρ V 28 ἑρμηνεύεται dCWX, διερμηνεύεται V διέλθωμεν—p. 93, 3 ἱερεῖς > dCVWX

Et factum est > , inquit, <cum abiissent ab eis angeli in caelum, pastores dixerunt ad invicem: Transeamus usque Bethleem, et videamus verbum hoc, quod factum est, quod Dominus ostendit nobis. Et venerunt festinantes, et invenerunt Mariam et Joseph et puerum <

Quia festinantes venerant, et non pedetentim, neque fesso gradu, ideo invenerunt Joseph dispensatorem ortus Dominici et Mariam, quae Jesum fudit in partum, et ipsum Salvatorem jacentem in praesepi < . Praesepe illud erat, de quo propheta vaticinatus est dicens: cognovit bos possessorem suam, et asinus praesepe Domini sui < . Bos animal mundum est, asinus animal immundum. Cognovit asinus praesepe Domini sui < . Non popuhis

δὴ ἕως εἰς < τοὺς τῆς ἐκκλησίας προτυποῦντες ποιμένας τε καὶ ἱερεῖς.] Ποῦ δέ ἤμελ- λον οἱ ποιμένες μετὰ τὸ κήρυγμα τῆς εἰρήνης ἢ ἐπὶ τὸν πνευματικὸν οἶκον τοῦ οὐρανίου ἄρτου Χριστοῦ, τοῦτ’ ἔστιν τὴν ἐκκλησίαν ἐπείγε- σθαι — Χριστὸς δέ ἐστιν ὁ ἄδαρτος ὁ ζῶν ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς καὶ δοθεὶς ὑπέρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς — οἷς ἔργον ἐστὶ τὸν οὐράνιον ἄρτον ἐπιζητεῖν τὸν ἀμνὸν τοῦ θεοῦ, τὸν αἴροντα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου< καὶ] μυστικῶς καθ’ ἑκάστην ἱερουργού- μενον κατὰ τὸ μέγα ἔλεος αὐτοῦ];| Σπεύοαντες δέ ἦλθον καὶ οὐ βάδην οὐδέ ἐκλελυμένως· διὰ τοῦτο εὗρον αὐτὸν ἐν γάτνῃ.

Αὕτη δέ ἦν, περὶ ἧς ὁ προφήτης ἔλεγεν· Ἔγνω βοῦς καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ γυρίου , ὁ μυ- στήριόν ἐστι δηλούμενον· βοῦς κα- θαρὸν ζῷον, ὄνος ἀκάθαρτον. Οὐχ ὁ λαὸς ἔγνω τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ, ἤγουν ὁ ἐξ Ἰσραήλ,

8ff. Joh. 6, 51 11 f. Joh. 1, 29 22 ff., 26 f. Jes. 1, 3 24ff. vgl. Hieron. in Isaiam I, 1 (PL 24, 27 AB): Bos juxta anagogen refertur ad Israel; qui legis portavit jugum, et mundum animal est. Asinus peccatorum onere praegravatus gentium populus accipitur.1 inquit > ABE 3 caelos e 3 dicebant B 5 et > 5 ~ hoc verbum e hoc > C 7 Et > Dmnr 8 et runtque C 15 pedetemptim AE 17 Dominici] Dominimei C 19 partu E 20 praesepe C, praesepio ABEe Praesepe > De 21 illud + ABCE (D korr.) 25 ~ animal asinus D 26 asinus > 1 Α 2 τυποῦντες A 3 δὲ > W 3 ἔμελλον VWX 4 οἱ + dC 5 πνευματικὸν > C 6 Χριστόν Χ > dCVW 7 5 εἰρήνης W 8 — 10 ζωῆς] ἐν ᾗ μυστικῶς καθ’ ἑκάστην ἱερουργεῖται ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ἄρτος καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ W 10 ζωῆς + ὡς αὐτὸς ἐν εὐαγγελίοις φησίν V 11 — 13 > VX 11 — 13] ἐν ᾗ μυστικῶς καθ’ ἑκάστην (vor 8 Χριοτὸς) W 11 τὸν 2 — 12 καὶ > dCW 11 τοῦ θεοῦ > 12 τὰς ἁμαρτίας a καὶ μυστικῶς > A 12/13 ἱερουργῇ. + κοὶ πάντας A 13 κατὰ — αὐτοῦ > dCW] τῷ ἐλέει αὐτοῦ A μέγα >

Israhel cognovit praesepe Domini sui, sed immiindum animal ex gentibus: Israhel vero < , ait, me non cognovit, et populus meus me non intellexit > . Intellegentes hoc praesepe nitamur cognoscere dominum et digni fieri scientia ejus, assumere quoque non tantum nativitatem et resurrectionem camis ejus, sed et inclytum secundae majestatis adventum: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

ἀλλὰ τὸ ἀκάθαρτον ζῷον, τὸ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν.

HOMILIA XIV.De eo, quod scriptum est: Cum autem impleti essent dies circumcisionis < usque ad eum locum, ubi ait: par aut duos pullos columbarum <.

Quod mortuus est < reccato mortuus est < , non quia ipse peccaverit — neque enim peccatum fecit, nec inventus est dolus in ore ejus > — sed est, ut nos, qui mortui sumus, illo moriente >peccatis < , nequaquam >peccato < et vitiis Unde scribitur: Si commortui sumus, et ; sicut igitur >commortui sumus<

> <Ὅ > ἀπέθανεν < . Χριστός, ἁμαρτίᾳ ἀπέθανεν >, οὐχ ὅτι τεν — οὐδὲ γὰρ ἁμαρτίαν ἐποίησεν οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ< — ἀλλ’ ὅτι] ἀπέθενεν, ἶνα ἡμεῖς οἱ συναποθανόντες αὐτῷ, αὐτοῦ ἀποθανόντος τῇ , μη- κέτι ζῶμεν τῇ . Δι’ ὃ λέγεται· εἰ συναπεθάνομεν, καὶ συν- ήσομεν(· ὥσπερ οὖν συναπεθάνομεν αὐτῷ ἀποθνήσκοντι τότε, οὕ-

3f. Jes. 1, 3 — 12 Luk. 2, — 24 13 öm. 10 15 ff 15 ff. 1 Petr. 2, 22 17ff. vgl. öm. 6, 2 21 f. öm. 6, 83 ~ non me A vero autem B ait > De 4 A (B marg!) me > BC 5 et > BE 6 non tantum > De 7 et > secundaejac secundum e majest. + ejus De cujus E 8 est > Explicit omelia XIII. AC 9 Incipit XIIII. de . . . AC 10 Cum] post- quam C essentj sunt C 11 ad — locimi > C 12 aut] et 13 Christus > E + pro De 14 quia] quod ABE 21 Si] Sicut Si — 22 conviv. > Ce 23 sicut igitur] Si94, – 95, 21 (PG 72) Κυρίλλου, aber letzter Teil d. Schol.) (Reihenf olge : 95, – 21; 94, 17 ἀλλ’ — 95, 7; 94, – 17) 94, – 95, 31 Χ*13 Ἀπέθ. Χριστός] Ἀποθανεῖν δὲ λέγεται k 14 ἀπέθ. > k 17 + ἀλλὰ διὰ τὴν ἐμὴν ἁμαρτίαν. Ὣσπερ οἶν συναπεθάνομεν αὐτῷ ἀποθνήσκοντι καὶ συναναστῶμεν αὐτῷ k ἀλλ’ — ἀπέθ.] ἀπέθ. γὰρ k ὅτι] kr. 20 ζῶμεν] ζή. σωμεν k Δι’ — λέγεται] Διὸ εἴρηται k 22 ὥσπερ — p. 95, 7 γεγέν. > (22 ὥσπερ — 23 ἀποθνήσκ. vorher nach 17 ἀπέθ.)

tunc illo moriente et consurreximus resurgenti, sic cum eo circumcisi sumus et post circumcisionem sollemni purgatione mundati. Unde nequaquam jam indigemus circumcisione carnali. Et ut scias propter nos illum fuisse circumcisum, audi Paulum manifestissime praedicantem : >in quo habitatomnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis; in quo et circumcisi estis circumcisione sine manibus, in exspoliatione corporis carnis, in circumcisione Christi, consepulti ei in baptismate, in quo et consurreximus per fidem operationis Dei, qui suscitavit eum a mortuis igitur et resurrectio etcircum- ejus pro nobis factae sunt.

>Cum impletiessent dies circumcidendi puerum, vocatum est nomen ejus Jesus, quod vocatum fuerat ab angelo, antequam concipereturc. Vocabulum Jesu gloriosum omni adoratu cultuque dignissimum, >nomen, quod est super omne nomen hominibus appellari neque ab eis

τω περιετμήθημεν αὐτῷ περιτμηθέντι τότε· καὶ μετὰ τὴν περι- τομὴν αὐτὴν γέγονεν οἰκονομία ἡ διὰ τοῦ προτέρου καθαρισμοῦ. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς οὐκέτι περιτεμνόμεθα, ὅτι ἡ περιτομὴ αὐτοῦ δι’ ἡμᾶς γεγενηται· ἐν ᾧ περιετμήθητε λος, >περιτομῇ ἀχειροποιήτῳ ἐν τῇ ἀπεκδύσει τοῦ σώματος τῆς σαρκός,

ἐν τῇ περιτομῇ τοῦ Χριοτοῦ, συν- ταφέντες αὐτῷ ἐν τῷ βαπτίσματι, ἐν ᾧ καὶ συνηγέρθητε διὰ τῆς πίστεως Οὐκοῦν καὶ ὁ θάνατος αὐτοῦ ὑπέρ ἡμῶν γέγονεν, καὶ ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ περιτομή.

Ἀναγκαίως δὲ ἐπεση- μήνατο ὁ εὐαγγελιστὴς λέγων· >ἐκλήθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦς τὸ κληθέν ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου. Οὐκ ἔδει γὰρ ἀπ’ ἀνθρώπων πρῶτον κλη- θῆναι οὐδέ ἀπ’ <αὐτῶν > δοξασθῆναι, ἀλλ’ ἀπὸ κρειττόνων παρὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν καὶ κληθῆναι τὸ προσκυνητὸν ὄνομα καὶ ἔντιμον καὶ >ὑπὲρ πᾶν ὄνομα

9ff. Kol. 2, 9 – 12 30 Phil. 2, 9 1/2 consurr. + illo A conxesurreximus D (corr. E) 2 resurgente AC eo] illo C 4 purgatione + sumus B 5 nequaquam] non De ~ jam nequaqu. A 7 sciamus C ~ fuisse illum DEe 10 ~ inquit, habitat A inquit > BCE 13 et > C 18 resurreximus B, conresurreximus DE 22 ejus] Dei B 23 inquit > ABE 25 est] fuerat De Jesum D 26 fuerat] est De 28 Jesum E 29 adoratum E 29 dign. — 32 homin.] dignum, non debuit a parentibus aut aho homine In > mr 13 (5 + γὰρ k ~ φησί, περιετμ. k 13/14 ὁ Παῦλος > k 18/19 Sid — πίστεως > k 19 καὶ > k 26 ἀπ’ — <αὐτῶ > ἀπατηθῆναι οὐδἐ ἀπὸ ἀνθρώπων Χ

efferri in mundum, se dab excellentiori quadam majorique na- tura. Unde signanter evangelista addidit, dicens: > et vocatum est nomen ejus Jesus, quod vocatum fuerat ab angelo, antequam conciperetur in utero<.

Deinde sequitur: >cum impleti essent dies purgationis eorum, secundum legem Moysi, duxerunt eum in Hierosolymam<. Propter purgationem, inquit, >eorum< Quorum >eorum<? Si scriptum esset: propter purgationem ejuns, id est Mariae, quae pepererat, nihil quaestionis oriretur, et audacter diceremus Mariam, quae homo erat, purgationem indiguisse post partum. Nune vero in eo, quod ait: >dies pur- gationis eorum <, non videtur unum significare, sed alterum sive plures. Ergo Jesus purgatione indiguit et immundus fuit aut aliqua sorde pollutus? Temerarie forsitan videor dicere, sed scrip- turarum auctoritate commotus, | Vide, quid in Job scriptum sit: >nemo mundus a sorde,nec signanter unius quidem diei fuerit vita ejus<. Non dixit:>nemo mundus a peccato<, sed:>nemo mundus a sorde<. Neque enim id ipsum sig- nificant sordes atque peccata; et ut scias aliud sordem, aliud sonare peccatum, Isaias manifestissime docet, dicens: >lavabit Domi- nus sordem filiorum et filiarum Sion, et sanguinem mundabit

Εἰ δὲ ἔκειτο ὑπὲρ >τοῦ καθαρισ- μοῦ< Μαρίας μόνης, οὐδὲν ἐζητοῦμεν· νυνὶ δὲ >τοῦ καθαρισμοῦ αὐτῶν< φη- σίν. Ἆλλ' ὅρα τὸ τόλμημα

τοῦ λόγου· μνήσθητι τῶν εἰρημένων ἐν τῷ Ἰὼβ μυστικῶς· >οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου, οὐδ' ἂν μία ἡμέρα ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἐπὶ τῆς γῆς>· οὐκ εἶπεν· ἀπὸ ἁμαρτίας, ἀλλ'·>ἀπὸ ῥύπου<. Ὅτι καὶ οὐ ταύτά, λέγει Ἡσαίας· >ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σιών, καὶ τὸ αἷμα ἀκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν<·

21ff. Job 14,4 29ff. Jes. 4,41 offerri C ab >C 4~in utero concip. e 5 Deinde] Dehinc De, Dein E cum + jam De completi B 6 Moysis Imm dux. eum.] tulerunt illum B eum >E in > CDe 6 Thero- solimam A, Hierusolimam E 7 inquit > ABE 12 et > ABE 16 sive] vel A 18 Temerarie] Temere A 20 Sit]est De 21 nec] ne C 23 dixit] ait B 25 enim >C 26 peccatum A 27/28~peccat. son. A 28 Ysaias A, Esaias E manifeste CDe 29 lavitC, laudabit c E 31 mundavit CE96, 9—97, 30 X* (Lemma 3 Zeilen vorher, die aber noeh zum vorhergeh. Schol. gehören)

de medio eorum, spiritu judicii sordem et spiritu combustionis sanguinem<. Omnis anima, quae humano corpore fuerit induta, habet >sordes< suas. Ut autem scias Jesum quoque sordidatum propria voluntate, quia pro salute nostra humanum corpus assumpserat, Zachariam prophetam ausculta dicentem: >Jesus erat indutus vestibus sordidis<. Quod quidem adversus eos facit, qui negant Dominum nostrum humanum habuisse corpus, sed de caelestibus et spiritalibus fuisse contextum. Si enim de caelestibus et, ut illi falso asserunt, de sideribus et alia quadam sublimiori spiritalique natura corpus ejus fuit, respondeant, quare potuerit spiritale corpus esse sordidum aut quomodo hoc interpretentur, quod posuimus:>Jesus erat indutus vestibus sordidis<. Si autem fuerint necessitate compulsi, ut suscipiant spiritale corpus sordidum intellegi vestimentum, debent consequenter dicere, quoniam illud, quod in repromissionibus ponitur, completum sit, id est: >seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale>, [et] quod polluti et sordidi resurgamus, quod etiam cogitare piaculum est, maxime cum quis sciat scrip-

ἐῤῥύπωται οὖν πᾶσα ψυχὴ ἐνδεδυμένη σῶμα ἀνθρώπινον.

Ἄκουε Ζαχαρίου· >Ἰησοῦς ἦν ἐνδεδυμένος ἱμάτια ῥυπαρά<. Τὸ δὲ ῥητὸν χρήσιμον καὶ πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ὁ σωτὴρ οὐκ ἔλαβε σάρκα ἀνθρωπίνην, ἀλλ᾿ ἤνεγκεν ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ πνευματικὸν σῶμα, τὸ πνευματι<κὸν σῶμα> ἐῤῥυπωμένον <νομίζοντας.

Ἐπεὶ> γὰρ λέγειν δυνήσονται <ταῦτα καὶ> τοῦτο παραδέξονται, ὅρα αὐτοὺς λέγειν, ὅτι ἐν ταῖς ἐπαγγελίαις, ὅταν πληρωθῇ τό· >σπείρεται σῶμα ψυχικόν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν<, ἐγειρόμεθα ἐῤῥυπωμένοι, ὅπερ καὶ λέγειν <ἄτοπον>.

10f., 20f. lat. Zach. 3,3 27f. 1 Kor. 15, 441 spir.—3 sang.] et spiritu judicii et spiritu combustionis. Spiritu judicii sordes et spiritu combustionis sanguinem B 2 et > A 4 fuit C 5/6~suas sordes B 6 quoque > C sordidatum + sentiendum secundum ignominaim crucis, non secundum ipsam, quam assumpsit, sanctam carnem, — de qua Apostolus ait >in similitudine carnis peceati< (Röm.8,3) fuisse De 11/12 quidem + et CDe 12 adversum AE 14 de > De 16 et>C 18 fuerit De, fuerat C 19 quare] quod A, qui BCE poterunt (corr. aus potuerunt) B, potuerint E 20~interpret. hoc AC 24/25 quoniam] quomodo B, quod E 26 ponatur C complendum B 28 surget A 29 et] vel Dln 31 cum quis] si quis B, eum qui CDe scit De29 καὶ λέγειν <ἄτοπον> Kr.] ἤει λέγειν Χ

tum ese: >seminatur in corruptine, surget in incorruptione; seminatur in ignobilitate, surget in gloria; seminatur in infirmitate, surget in fortitudine; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale<. Oportuit ergo, ut pro Domino et Salvatore nostro, qui >sordidis vestimentis< fuerat >indutus< et terrenum corpus assumpserat, offerentur ea, quae purgare sordes ex lege consueverant. Quod frequenter inter fratres quaeritur, loci occasione commotus retracto. Parvuli baptizantur >in remissionem peccatorum<. Quorum >peccatorum< ? vel quo tempore peccaverunt? aut quomodo potest illa lavacri in parvulis ratio subsistere, nisi juxta illum sensum, de quo Paulo ante diximus: >nullus mundus a sorde, nec si unius quidem diei fuerit vita ejus super terram<? Et quia per baptismi sacramentum natinitatis >sordes< depionuntur, propterea baptizantur et parvuli: >nisi> enim >quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non poterit intrare in regnum caelorum<

>Cum<, inquit, >expleti essent dies purgationis eorum<. Explentur >dies< et muystice. Neque enim statim, ut nata fuerit anima, purgatur, nec potest perfectam in ipso ortu consequi puritatem; sed sicut scriptum est in lege: >Si masculum pepererit, septem diebus sedebit mater in sanguine

Ἐδεήθη οὖν ὁ σωτήρ, ὡς >ἐνεδυμένος ἰμάτια ῥυπαρὰ< τὸ σῶμα τὸ ἀνθρώπινον καὶ γήϊνον, τοῦ προσενεχθὴναι καὶ περὶ αὐιτοῦ καθαρισμόν.

Τὰ παιδία βαπτίζεται >εἰς ἄφεσιν ἁμαρτημάτων<. Ποίων; Πότε γὰρ ἥμαρτον; Ἀλλὰ μήποτε, ἐπεὶ >οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου<, τὸν ῥύπν δὲ ἀποτίθεταί τις διὰ τοῦ μυστηρίου τοῦ βαπτίσματος, διὰ τοῦτο καὶ τὰ παιδία βαπτίζεται.

Μυστικῶς δὲ >ἡμέραι< πληρούμεναι· οὐ γὰρ ἅμα τῇ γενέσει ὁ καθαρισμός,

ἀλλ᾿ ὥσπερ γέγραπται ἐν τῷ νόμῳ· >ὅτι ἐὰν τεχθῇ ἄρσεν, ἑπτὰ ἡμέρας καθιεῖται ἐν αἵματι ἀκαθάρτῳ, εἶτα τριάκοντα

1 ff. l. Kor. 15, 42–44 5 ff. Zach. 3,3 13 f. Akt. 2, 38 15 ff. Hiob 14, 4 22ff. Joh. 3, 5 30 ff. Levit. 12, 2–41, 2,3 (2mal) surgit DEe 3 resurget2 B, resurgit E corpus > B 4 Oportet De 8 ~ ea offerrentu De 9/10 consueverat (!) C 11/12 commontus] commonitus A, commota BDe 13 remissione ACD 15 peccaverint E 16 illa] ulla De lavachri A 20 ~ diei quidem De 21/22 deponantur C 22 et > A 23 potest C introire B 23 regno BE, regna C 24 inquit > ABE 26 mystice] justitiae e, mysticae E 27 ut nata > BE 28 purgata B 31 peperit BEe 32 mater > C ~ mater sedbit lr98, 5–100, 10 σύμβιος Χ 25 Μυστικῶν Χ 27 τόν καθαρισμὸν Χ

immundo, ac deinde triginta tribus in sanguine puro, et ad extremum ipsa et infans sedebunt in sanguine purissimo<, sic quia lex spiritalis est et >umbram habet futurorum bonorum<, possumus intellegere purgationem veram nobis evenire post tempus. Ego puto, quod et post resurrectionem ex mortuis indigeamus sacramento eluente nos atque purgnte — nemo enim absque sordibus resurgere poterit —, nec ullam posse animam reperiri, quae universis statim vitiis careat. Unde in regeneration baptismi assumitur sacramentum, ut, quomodo Jeus secundum dispensationem carnis oblatione purgatus est, ita etiam nos spiritali regeneration purgemur. >Duxerunt eum secundum legem Moysi in Hierosolymam, offerre ante conspectum Domini<. Ubi sunt, qui Deum legis negant, qui aiunt non istum, sed alium a Christo fuisse in evangelio praedicatum: >Misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege<? Ergo putandum est, quod Filium suum bonus Deus sub lege fecerit Creatoris et sub inimici jure, quod ipse non dederat? Quin potius ideo sub lege factus est, >ut redimeret eos, qui sub lege errant<, et aliae legi subjiceret, de qua dudum lectum est: >Attendite, populous meus, legem meam<, et reliqua. >Adduxerunt< ergo >eum, ut statuerent ante conspectum Domini< Cujus scripturae praecepta complentes? Nempe illius: >sicut scriptum est<, inquit, >in lege Moysi, quia omne masculinum, quod aperit vulvam, sanc-

τρεῖς ἐπὶ αἵ8ματι καθαρῷ< καὶ αὐτὴ καὶ τὸ παιδίον,

Οὔτως, ἐπεὶ >ὁ νόμος σκιὰν ἔχει τῶν μελλόντων ἀγαθῶν< ἔστιν ἰδεῖν καθαρισμὸν γινόμενον ὕστερόν ποτε· τάχα δὲ ἐὰν ἀναστῶμεν ἐκ νεκρῶν, <δεόμεθα τοῦ> μυστηρίου <τοῦ> καθαίροντος ἡμᾶς ... θαυμάζω, εἴ τις ἀνίσταται παν<τὸς> ῥύπου καθαρεύων· ἐν <τῇ> παλιγγενείᾳ οὖν τα<ύτῃ> τοιοῦτόν τι ἔσται μυστήριον καθαρισμοῦ, ὅπερ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τῆς γενέσεως αὐτοῦ.

5 f. Hebr. 10, 1 22.25 Gal. 4, 4. 5 26 f. Ps 77 (78), 1 29 ff. vgl. Exod. 13,2: Num. 8, 161 trig. tribus] XXXa et tres dies C, tres AB 3 ipsa et] et ipse De sedebit De 7 intellegere BE(immer) 9 et > A] ut E 11 eluente]elevante B, elevente E 15 universis] diversis BE 17 oblat.] ablutione C 18 spiritale r 19 eum] illum De 20 Domini] Deiv BE 21~ in evang. fuisse B 22 Misit — suum >ABE factum1 > BE factum2] facto B 23 quod] ut De bonum AE 24 quod—dederat] non dederit C, condiderit B, non dederat E non > De 25~sub lege ideo C 26 alii 1 subjecerit BE, subjaceret C dudum lectum] dictum B Attendite DEe] Attende ABC popule e 27 meus + in D et reliqua > AC eum] illum C 27/28 ut statuer.] et statuerunt De, stat. + eum BE 28 Domini] Dei A 29 Nempe AB4 ἐπεὶ — 5 ἔστιν Kl.] εἶπεν ὁ νόμος σχιὰν ἔχων τῶν μελλόντων ἀγαθῶν· ἔστιν Χ

tum Domino vocabitur<, et: >ter per annum apparebit omne masculinum in conspectus Domini Dei<. Masculina, quae ex eo, quod vulvam matris aperuerunt, sancta errant, offerebantur ante altare Domini: >omne<, inquit, >masculinum, quod aperit vulvam<, sacratum quippiam sonat. Quemcunque enim de utero effusum marem dixeris, non sic aperit vulvam matris suae ut Dominus Jesus, quia omnium mulierum non partus infantis, sed viri coitus vulvam reserat. Matris vero Domini eo tempore vulva reserata est, quo et partus editus, quia sanctum uterum et omni dignatione venerandum ante nativitatem Christi masculus omnino non tetigit. Audeo quid loqui, quia et in eo, quod scriptum est: <Spiritus Dei veniet super te, et virtus Altissimi obumbrabit te>, principium seminis et conceptus fuerit, et sine vulvae

Τὰ οὖν ἀρσενικὰ ἅγια ὄντα <ἅτε> μήτραν ἀνοίγοντα ἔδει ἀναφέρεσθαι κυρίῳ παρὰ τῷ θυσιαστηρίῳ, μόνος δὲ Χριστὸς διήνοιξεν μήτραν ἐκ παρθένου τεχθείς· οὐδὲν γὰρ ἄλλο πρὸ τοῦ Χριστοῦ τῆς μήτρας ἐκείνης τῆς ἱε<ρᾶς> ἥψατο· πάντων δὲ τὰ πρωτότοκα, εἰ καὶ πρωτότοκά ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐ διανοίγουσιν αὐτὰ πρῶτα τὴν μήτραν, ἀλλ᾿ ὁ σύμβιος. | Ἀλλὰ τίνα τὰ τῶν ἀντι<λε> γόντων; Εἰ εὶς τ<ὸν Χριστὸν > ἔχει τὴν ἀναφορὰν τό· < >πᾶν> ἄρσεν διανοῖγον <μήτραν> ἅγιον τῷ κυρίῳ κλη<θήσεται<>, οὐκ ἔμ<μινεν ἡ Μαρία> παρθ <ένος· τέκνον γὰρ ἥ <ψατο. . . . . . . .> διανοῖγ<οναῦτήν. Ἀνέ>ῳκτο οὖν ἄν<ευ ἀνδρὸς ἡ παρ-> θενικὴ μή<τρα. Πρὸς τοῦτ᾿> ἔστιν ἀπαντῆσ<αι· ἐτήρει> μὲν τὴν παρθεν <ικὴν> φύσιν, οὐδ᾿ ὅλως αἱ π<αρ-> θενικαὶ πύλαι ἀνεῴ<χθη>σαν βουλήσει τοῦ κυοφ<ο>ρουμένου κατὰ τὸ φα<νερῶς> ῥητόν· >Ἡπύληαὕτη <κεκ> λεισμένη ἔσται· οὐδεὶς <μὴ δι> έλθῃ δι᾿ αὐτῆς εἰ μὴ κύριος· καὶ ἔσταικεκλεισμένη<, ὥστε πρὸς τὴν δύναμιν τοῦ

7ff. Exod. 34,23 10ff. vgl. Ambros. in Lucam II 56 (S. 72, 11 ff. Schenkl) 23ff. lat. Luk. 1, 35; gr. Ezech. 44, 2. 2/3 masculum E 5 apperuerant AC 9 quidpiam De 10 Quae cumque B enim > B 11~marem] matris ABE 12 apperuitC 13 quia] quod B 15 vulvam > A 16 Domini > E] ejus B eo tempore >C 18 quia] quae B 19 dignatione + venerationis De 21 Audeo — 22 loqui > BE 22 quid] aliquid C et > BE 23 Dei] Domini C 25 te] tibi BE et > E 26 fuit B 100, 3 μόνος — 10 σύμβιος dCS 100, 10 Ἀλλὰ — 101, 11 (neues Schol. nach 100, 10) X1 Τὰ — 3 θυσ.] Καὶ ὁ μὲν νόμος πᾶν ἀρσενικὸν (ἄρσεν d) πρωτότοκον ἅγιον καλεῖ· οὐ μὴν γυναῖκα· οὐδὲ γὰρ γυνῃ ἤμελλε τῷ κόσμῳ σωτὴρ ἀναφαίνεσθαι ὁ Χριστός· διὰ γ᾿οὖν — ἐτέθη > dS) <ἅτε> Kr. > Χ 3 δὲ] γὰρ dC + ὁ C 4 Χριστὸς] οὗτος dS διήνυξε S 5 ἄλλο > dCS πρὸς — 6 Χριστοῦ nach 7

reseratione novus in utero foetus adoleverit. Unde et ipse Salvator loquitur : ego autem sum vermis et non homo, opprobrium hominum et abjeetio plebis > . Videbat in matris utero immunditiam corporum, visceribus ejus hinc inde vallatus terrenae faecis patiebatur angustias; unde assimilat se vermi et dicit : ego sum vermis et non homo > . Ex mare quippe ac femina homo nasci solet, ego vero non ex masculo et femina, secundum ritum hominum atque naturam, sed in exemplum >vermis < natus sum, cujus non semen, sed in ipsis et ex ipsis, in quibus coalescit corporibus, origo est. Propter quod, quia >omne masculinum, quod aperit sanctum Domino vocabitur > , ductus est >in Hierosolymam > , ut appareret ante conspectum Dei, et propter illud, quod sequitur: ut daretur munus pro eo, quod in lege Domini scriptum est: par turturum aut duo pulli columbarum > . Turturum par et duos pullos columbarum pro Salvatore videmus oblatos. Ego et aves istas beatas puto, quae pro ortu Domini oblatae sunt ; et quomodo asinam Balaam miror et felicitate accumulo, quia digna fuerit non solum videre angelum Dei, sed etiam ore reserato in humanum sermonem erumpere, sic multo amplius has volucres praedico atque sustoUo, quod pro Domino nostro et Salvatore ante altare oblatae sunt. Ut offerrent pro eo par turturum aut duos pullos

τεχθέντος οὐδὲν κέκλεισται αὐτῷ ὡς δεσπότῃ, ἀλλὰ πάντα ἀνέῳκται. Καίτοι οὐκ ἀνάγκην εἶχεν ἡ παρ- θένος, ἀλλ’ ὅμως οὖν νόμος ἐπλη- ροῦτο κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως, οὐχ ὅτι ὁ νόμος Μωϋσέως κυρίου οὐκ ἦν νόμος· ὅσα γὰρ λαλεῖ προ- φήτης πνεύματι ἁγίῳ, οὐκ αὐτὸς λαλεῖ, ἀλλ’ ὁ κύριος ὑποβάλλει· ὅμως δὲ ὁ καθαρισμὸς τύπον εἶχε σωματικόν. |

3ff. Ps. 21 (22), 7 23ff. vgl. Num. 22, 25ff. 27f. vgl. Levit. 12, 8 2 adolevit B ipse > CDe 3 autem > De 4 opprob. — > C 6 immundicias B, inmunditia E 6/7 corporum -f et A 9 ut BE, et A assimilet BE 10 ego + autem B 11 mari C 12 ac] et A 13 hominum] humanum CDe ~ hum. rit. C 14 non + est CD 15 et] ut BE 17 vocatur A 18 ante consp.] in con- spectu B Dei] Domini C illud > A 19 ~ scriptimi est Domini est > C 20 aut] et B duos puUosi BDEe et] aut C 23 citatis ABCDE quia] quod B 24 fuerat BE 26 atque] eas- que De quod] quae A nostro > BE ante altare > 27 offerr. -f inquit A aut] vel BE, et C 101, 3 — 11 U τοῦ ἁγίου ἐπισκόπου Τίτου) (bei Sickenberger, Titus, nur in d. App. aufgenommen) 3 Καίτοι — 5 Μωϋσέως > Χ 6 ὅτι + δὲ Χ Μωσέως 7 ὅσα — 8 ἁγίῳ > U 10 ὅμως — 11 σωματικόν >

columbarum<. Xovum quid forsitan videar inferre, sed pro majestate rei panim dignum. Sicut nova fuit generatio Salvatoris non ex viro et muliere, sed ex sola tantum virgine, sic et partuturum et duo pulli < isti >columbarum < non fuerunt o oculis camis adspicimus, sed qualis Spiritus sanctus est, qui in specie columbae descendit et venit > super Salvatorem, in Jordane baptizatus est. Tale fuit et par turturum > : : non erant illae volucres, ut istae, quae per aerem volitant, sed divinum quiddam et humana contemplatione augustius sub specie columbae et turturis apparebat, ut non talibus victimis, qualibus omnes homines, ille, qui pro toto mundo nascebatur et pati habebat, coram Domino mundaretur, sed, ut dispensatio ejus nova omnia, ita novas quoque haberet hostias, secundum voluntatem omnipotentis Dei in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XV.De Simeone, quod in spiritu ad templum venerit, usque ad eum locum, ubi ait: Nunc dimittis servum tuum, Domine, in pacec.

Digna Dei munere quaerenda est ratio, quomodo Simeon vir sanctus et Deo , sicut in evangeho scriptum est, exspectans consolationem Israhel, responsum acceperit a Spiritu sancto non se prius niorte obiturum, quam videret Christum . Quid ei profuit videre Christum ? Utrum hoc tantum in repromissione habuit, ut videret illum nihilque ex visu ejus consequeretur utihtatis, an latet aliquod donum dignum Deo, quod beatus vSimeon et meruit et accepit ? Fimbriam vestimenti Jesu mulier tetigit et sanata . Si illa ad extremam partem vesti- menti tantum emolumenti habuit, quid putandum est de

5ff. vgl. Luk. .3, 21. 22 u. Par. 17ff. Luk. 2, – 29 26f. Luk. 8, 44 1 videat A 2 rei > r 3 ~ et sic D 4 et] vel BE isti (C iiber d. Zeile) E > ADe 5 quale E 7 baptizatur E 7 non 8 istae] Xon ille volucres ut istae A 8 aera C 8/9 quiddam > 9 humana > C 10 appar.] appellabat BE 11 nasceretur C 12 + et A 13 haberet + et ABE 14 Jesu > BE 15 Amen > plicit omelia XIIII. AC 16 Incipit XV. de . . . AC 17 Symeone (immer) ACE ad] in C venerit ad templ. B 18 ait] dicitur B Domine + secvmdum verbum tuumC 19 quomodo > De 20 Deo] Domino 21 acceperat De 22 mortem e videre D 23 Dominum C videre] ut videret De 24 promissione BDe 25 doniun > B] bonum 26 et meruit > E] expectavit B 28 quid] quod E est >

Simeone, qui in suas ulnas accepit < infantem et in tenens laetabatur atque gaudebat, viclens parvulum a se gestari, qui ad vinctos venerat resolvendos seque ipsum nodis corporis liberandum, sciens neminem posse de claustro corporis quempiam emittere cum spe futurae vitae, nisi eum, quem in brachiis continebat ? Unde et ad eum loquitur: >numc Domine, servum tuum in pace < ; quamdiu enim Christum non tenebam, quamdiu illum meis brachiis non artabam, clausus eram et de vincuHs exire non poteram. Hoc autem non solum de Simeone, sed de omni humano genere sentiendum est. Si quis egreditur e mundo, si quis e carcere et vinctorum domo dimittitur, ut ad regnandum vadat, sumat Jesum in manibus suis et circumdet eum brachiis suis, totum habeat in sinu suo, et tunc exsultans ire poterit, quo desiderat. Considerate, quanta dispensatio praecesserit, ut Fihum Dei Simeon mereretur tenere. Primum responsum a sancto Spiritu ac- ceperat non eum videre mortem, nisi prius vidisset Christum . Deinde non fortuito ac simphciter ingressus est templum, sed venit ad templum in spiritu Dei < ; ; quotquot enim spiritu Dei ducuntur, hi fihi Dei sunt < . Spiritus igitur sanctus eum duxit in templum. Tu quoque si vis tenere Jesum et amplexari manibus et dignus fieri exire de carcere, omni labore nitere, ut ducem habeas spiritum veniasque ad temphim Dei. Ecce nunc stas in templo Domini Jesu, hoc est in ecclesia ejus: hoc est templum e vivis lapidibus < exstructum. Stas autem in Domini, quando vita tua et conversatio ecclesiae fuerit appel-

Ὡς ἐν δεσμωτηρίῳ ὢν τοῦ σώ- ματος καὶ ὁρῶν, ὅτι οὐδεὶς αὐτὸν λύει ἀπ’ αὐτοῦ, ὥστε μετ’ ς πολυθῆναι τοῦ κόσμου, ἢ ἐκεῖνος, ὅν αὐτὸς κατέσχεν εἰς τὰς ἀγκάλας < αὐτοῦ, φησίν· νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου κατὰ τὸ ῥῆμα σου(.

23f. Rom. 8, 14 29 vgl. 1 Petr. 2, 51 Symone A ~ ulnas suas A in > De 5 corporalibus 5/6 neminem + in eum E 6 clauso D 7 quemquam B 9 et > 11 ~ serv. tuum Dom. BE 13 arctabam e 14 sed + et C 15 sentiendum] sciendimi De 16 et > De 17 et > ABE eum + 18 suo > e 20 ~ Spir. sancto C 20/21 ~ accep. a Spir. sancto 21 vidisset] videret A 22 est + in A 23 ad] in De 24 ducimtur] aguntur CDe filii simt Dei CDmn, sunt filii Dei Ir eum > 25 amplexare Dlnr 26 fieri] fueris ABE enitere C 27 veruesque B Ecce + et AE 28 est 2 + in B, + enim C 28/29 ~ templum est A 29 e > BCE] de De 30 et > 103, 4 —10 Χ* S ὃν αὐτὸς Κl.] ὃς αὐτὸν x 9 αὐτοῦ] αὐτόν x

latione dignissima. Si veneris in spiritu ad templum < , invenies parvulum Jesum, levabis illum brachiis tuis et dices: Nunc dimittis servum tuum, Domine, in pace secundum verbum tuum. < Simulque attende, quod solutioni et dimissioni >pax < sit. Non enim ait: dimitti volo, sed cum additamento: in pace > dimitti. Nam et beato Abrahae hoc idem promissum est: tu autem vades ad patres tuos in pace, enutritus in senectute bona < .

Quis est, qm moriatur in pace < , nisi ille, qui habet pacem Dei, quae omnem sensum superat custoditque cor < sui? Quis est, qui de saeeulo isto recedit in pace < , nisi is, qui intellegit, quod Deus erat in Christomundumreconcilians sibi < nihilque inimicum habet et adversarium Deo, sed omnem pacem atque concordiam bonis in se operibus assumpsit et sic in pace < dimittitur pergere ad patres, ad quos et Abraham profectus est ? Quid de patribus loquar ? Ad ipsum quoque patriarcharum principem et dominum est ire, Jesum, de quo dicitur: >melius est resolvi esse cum . Ille habet Jesum, qui audet loqui: vivo, jam nen ego, vivit autem in me Christus < . Ut igitur et nos stan- tes in templo et tenentes Dei Filium amplexantesque eum digni remissione et profectione ad meHora simus, oremus omnnipotentem Deum, oremus et ipsum parvulum Jesum, quem alloqui

Καὶ ἴδε τὴν προσθήκην, τὸ ἐν · οὐχ ἁπλῶς φησιν· ἀπολυθῆναι θέλω[ν], ἀλλ’ ἐν εἰρήνῃ < κατὰ τὸ λεχθὲν τῷ Ἀβραάμ· ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου μετ εἰρήνης < ,

Τίς δέ ἐστιν μετ’ ἀπαλλασσόμενος ἢ ὁ νοήσας, ὅτι >θεὸς ἐν Χριστῷ > καταλλάσ <σων ἑαυτῷ < καὶ > μηκέτι ἔργον τι ἔχρας <ἔχων > πρὸς τὸν θεόν, εἰρήνην ἀναλαβὼν δι’ ἔργων ἀγαθῶν.

9ff. Gen. 1.5, 15 13ff. lat. Phil. 4, 7 15ff. gr., 18ff. lat. 2 Kor. 5, 19 17f. gr., 20f. lat. vgl. Rom. 8, 7 25f. Phil. 1, 23 26f. Gal. 2, 20 1 in > De ~ ad templ. Spir. D ad] in B 5 dismissioni demissioni C 10/11 in pace > A 11 nutritus CDe tute] senecta De 12 moratur B 13 ille > e 14/15 ~ sup. sens. C 14/15 superat] exuperat A 15 corpos sessoris A, corpus sessoris BE 16 est > A (radiert?) est -f iste Imn qui > 17 recedit] redit n 18 intellegat E 20 et > CDe 21 Dei atque > B 23 et + sanctus De 24 patr. — Dom.] qui princeps et Dominus CDe 25 ire + dimittitur C ’ dissovi (!) C 27 autem] vero e 104, – 19 X*

et tenere desideramus in brachiis: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

Οὗτος ἦν κεχρηματισμένος ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος μὴ πρότερον τελέσαι τὸν βίον, ἕως ἄν ἴδῃ τὸν Χριστόν· ἐξεδέχετο οὖν ἰδεῖν τὸν Χριστὸν κυρίου πρὶν τελευτῆσαι, ἐνεδέχετο τὴν ἐπαγγελίαν, ἔμενεν ἐν τῷ ναῷ ἔσω ἐκεῖνο λέγων ἐν ἑαυτῷ· ὅπου ἂν γένηται, πάντως ἐνταῦθα ἀπαντᾷ, καὶ >δεξάμενος εἰς τὰς ἀγκάλας αὐτοῦ < τὸν Ἰησοῦν τὸν θεὸν< λέγων· >νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, δέσποτα<. Πόθεν ἀπολύεις; Ἐκ τοῦ βιωτικοῦ σκάμματος· λύτρα γὰρ καὶ δεσμωτήριον Ὁ βίος.

Ὁ γὰρ μέλλων εἰρηνοποιεῖν τὸν κόσμον παρεγένετο, ὁ συνάπτων τὸν οὐρανὸν τῇ γῇ, ὁ κατασκευάζων τὴν γῆν οὐρανὸν διὰ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας.

>Ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου<· πρότερον μὲν γάρ, φησίν, ἐπίστευον ἐν διανοίᾳ, τῷ λογισμῷ ἐγίνωσκον, νῦν δέ καὶ τοῖς τῆς σαρκὸς ὀφθαλμοῖς μου τεθέαμαι, ὡς τετελείωμαι· >εἶδον< γὰρ >τὸ σωτήριόν σου<, ὅς ἐστι Χριστός· τοῦτο δὲ ὅ >εἶδον < οὐ μόνον σωτηρία ἐστὶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ καὶ παντὸς τοῦ κόσμου. Τέ δὲ εἶδον; >Τὸ σωτήριόν 11 vgl. Kol. 120 2 Amen > C Explicit omelia XV. AC 105, 3–10 Q* 105, 3–7 απαντᾷ P* 105, 3–7 vgl. (im. Apparat) + Kyrill + 105, 7 καὶ—106, 2 (105,–13 > d) + Kyrill dC 105, 7 καὶ — 10 Ρ τοῦ αὐτοῦ: Orig.) 105, 7 καὶ 11—13 Ρ2ν [PG 72 in e. Kyrill- Schol. als Einschub (nicht in k)] 105, 8—10 ν (PG 72 aus P1) 105, 11–13 P (τοῦ οὐτοῦ: Orig.) Q* 105,14–106,3 P (τοῦ αὐοτῦ: Orig.) Q* 105, 14–106, 14 (+ Kyrill) Q* 3—7 ἀπαντᾷ.] οὗτος ὁ Συμέων πολλάκις μὲν ἤρχετο εἰς τὸ ἱερόν, ἀλλὰ κατ᾿ ἰδίαν πρόθεσιν· τότε δὲ ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος χειραγωγηθεὶς εὐκαίρως πρὸς τὴν ἀποπλήρωσιν τῆς ἐπαγγελίας dC (als Anfang des aus Orig. u. Kyrill gebildeten Scholions) (1 οὖτος—2 δὲ C > d | 3 ἐπαγγελίας + ἦλθεν εἰς τὸ ἱερόν d) 5 ἐξεδέχετο] ἔξε (!) Q τὴν ἐπαγγελίαν > Q, 7 καὶ — 8 λέγων] δέχεται μὲν εἰς ἀγκάλας αὐτὸν καὶ εὐλογεῖ τὸν θεὸν καὶ λέγει (= auch Kyrill-Text) dC αὐτοῦ > P 7/8 εὐλογεῖ P 8 Πόθεν ἀπολύεις] τοῦτ᾿ ἔστιν d 9 Ἐκ — 10 βίος] ἀπὸ τοῦ πορόντος αἰῶνος dC + τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης πύλης (Matth. 7, 14), ἧς ἔχαιρε ἐξιὼν ὡς τέλειος ἐν θεοσεβεία d C(τῆς στεν. — πύλης > d | ἧς] ἐν εἰρήνῃ d | ἔχαιρε + γὰρ d) 11 Ὁ] ἐν εἰρήνῃ δέ φησιν· ἐπεὶ ὁ C γὰρ > C εἰρήνην ποιεῖν ν, ἐν εἰρήνῃ ποιεῖν C τὸν κόσμον C] τῷ κόσμῳ ΡΡ2Q 11 ὁ συνάπτ. — 13 > dC 14 Ὅτι — σου > PQQ 1 πρότερον — 15 φησιν] ὅπερ γὰρ πρότερον d μὲν γὰρ > PQ 15 ~ ἐν διανοίᾳ ἐπίστ. d τῷ — ἐγίνωσκ. > dC ἐγίν.] γινώσκων Ρ 1 νῦν — καὶ > d δὲ > Q καὶ — 16 τεθέαμαι] ἴδον (Q, εἰδὼν Q1 ἰδὼν Ρ) τοῖς ὀφθαλμ. μου PQQ1 16 μου > C] νῦν d ὡς > PQQ1 ὡς τετελ. > d εἶδον — 18 κόσμου > PQQ1 17 ὅς — Χριοτός] τοῦτ᾿ ἔστιν Χριστόν d τοῦτο — εἶδον > d οὐ — 18 κόσμου erst nach d. 1. Kyrill-Stück d σωτηρ. ἐστὶν] εἰς σωτηρίαν d 18 Τί — p. 106, 1 λαῶν > dC εἶδον Q1] ἴδον PQ σου( , φησίν, >ὃ ἡτοίμασας κατὰ πρόσωπον οὐ τοῦ λαοῦ τοῦ ἑνὸς οὔτε τοῦ Ἰσραὴλ μόνον οὔτε τῶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ >κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν λαῶν

>Φῶς εἰς ἀπονόσφιν ἐθνῶν τὰ ἐσκοτισμένα ἔθνη ἤμελλεν φωτίσαιrfj διδασκαλίᾳ· νῦν γὰρ εἰσεδέξατο ὁ πατὴρ τοὺς ἐξ ἐθνῶν σύνθημα δοὺς αὐτοῖς εἰρήνης, τὴν σω- τηρίαν τὴν διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως.

Καὶ δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ τοῖς ἔθνεσι διδασκαλίας ἀρχή, ἐνταῦθα δὲ τῷ Ἰσραὴλ ἀκόλουθος ἡ μάθησις· εἴ τις τοίνυν οἶδεν τὸν Χριστόν, οὗτος Ἰσραηλίτης, εἴ τις μὴ οἶδεν, οὔκ ἐστιν Ἰσραηλίτης· Ἰσραῆλ γὰρ ἑρμηνεύεται >νοῦς ὁρῶν ὁρῶν θεόν δέ Ἰουδαίων ἐστὶν τὸ εἰς Χριστὸν πιστεῦσαι τὸν κηρυχθέντα ὑπὸ τῶν προφητῶν· >δόξα γὰρ τῶν προσδοκώντων ἡ ἀπάντησις τοῦ προσδοκουμενου.