Prolog.*)

Εἰ τὸ περὶ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν Ἑλληνικῶν γραφῶν ἐκπονεῖν πολλὴν τοῖς ἐκτελοῦσι τὴν ὠφέλειαν ἀπεργάζεται, ἅτε πολυμαθεῖς τοὺς περὶ ταῦτα πονήσαντας ἐκτελέσαι δυνάμενον, πολλῷ μᾶλλον περὶ τὰς θείας γραφὰς ἅτε περὶ Μοῦ καὶ ὠφέλειαν ψυχικὴν προξενούντων δηλούσας τοὺς εὐ φρονοῦντας προσήκει σχολάζειν διὰ παντὸς διπλοῦν ἐκεῖθεν τὸ κέρδος κερδαίνοντας ἑαυτούς τε καὶ τοὺς ἐντυγχάνοντας ὠφελεῖν δυναμένους. ἔδοξε τοίνυν διὰ ταῦτα κἀμὲ τοὺς ἐπιλεγομένους χρησμοὺς σποράδην εὑρισκομένους καὶ συγκεχυμένην τὴν τούτων ἀνάγνωσιν καὶ ἐπίγνωσιν ἔχοντας εἰς μίαν συνάφειαν καὶ ἁρμονίαν ἐκθέσθαι τοῦ λόγου ὡς ἂν εὐσύνοπτοι τοῖς ἀναγιγνώσκουσιν ὄντες τὴν ἐξ αὐτῶν ὠφέλειαν τούτοις ἐπιβραβεύσωσιν οὐκ ὀλίγα τῶν ἀναγκαίων καὶ χρησίμων δηλοῦντες καὶ πολυτελεστέραν ἅμα καὶ ποικιλωτέραν τὴν πραγματείαν ἀπερ- γαζόμενοι. καὶ γὰρ περί τε πατρὸς <καὶ> υἱοῦ καὶ πνεύματος, τῆς θείας καὶ ζῳαρχικῆς τριάδος, ἀριδήλως διασαφοῦσι περί τε τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας τοῦ κυρίου καὶ θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῆς ἐκ παρθένου φημὶ ἀρρεύστου γεννήσεως καὶ τῶν παρ’ αὐτοῦ τελεσθεισῶν ἰάσεων HSS.: AS (P nur Ζ. 94—100) = Φ Überschrift: βιβλίον σιβυλλιακὸν ἐν λόγοις θ· οἱ σιβυλλιακοὶ χρησμοί· πρῶτος S. 9 συγκεχυμένην Wilamowitz συγκεχυμένοις Φ | 14 ποικιλοτέραν Φ. Ι 15 καὶ υἰοῦ Wilam. υἱοῦ Φ Ι 16 διασαφοῦσιν S. Ι 19 ἀρεύστου Φ. — παρ’: παρὰ A. *) Der Prolog, der ganz konfuse Angaben enthält (vgl. bes. S. 4, 75 f. 81 ff.) wesentlich die (vollständigere) Tübinger Theosophie (Buresch: Klaros. S. 87 ff. — Aristokritos Verfasser? vgl. Brinkmann: Rhein. Mus. LI 278 f.) zu benutzen scheint (vgl. bes. S. 3, 51 ff.), ist spät und ohne selbständigen Wert. Es im litterarhistorischen Apparate auch nur Hinweise gegeben werden entweder auf die direkten Quellen des Verfassers oder auf die diesen zunächst stehende die gnze Reihe der Sibyllen-Kataloge (vgl. Maass: de Sibyllarum indicibus) auszuschreiben oder auch alle Belege für jedes einzelne Stück historisch unzulässig. ὡσαύτως τοῦ ζῳοποιοῦ πάθους αὐτοῦ καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν τριημέρου ἐγέροεως καὶ τῆς μελλούσης γενέσθαι κρίσεως καὶ ἀνταποδόσεως ὧν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἐπράξαμεν ἅπαντες· πρὸς τούτοις τὰ ἐν ταῖς Μωσαϊκαῖς γραφαῖς καὶ ταῖς τῶν προφητῶν βίβλοις δηλούμενα περί τε τῆς κοσμικῆς κτίσεως <καὶ> τῆς ἀνθρώπου πλάσεως καὶ ἐκπτώσεως τοῦ παραδείσου καὶ αὐθις ἀναπλάσεως τρανῶς διαλαμβάνουσι· περί τινων γεγονότων ἢ καὶ ἴσως γενησομένων ποικίλως προλέγουσι· καὶ ἁπλῶς οὐ μικρῶς ὠφελεῖν τοὺς ἐντυγχάνοντας δύνανται.

Σίβυλλα δὲ Ῥωμαϊκὴ λέξις ἑρμνηνευομένη προφῆτις ἤγουν μάντις· ὅθεν ἑνὶ ὀνόματι αἱ θήλειαι μάντιδες Σίβυλλαι τοίνυν, ὡς πολλοὶ ἔγραψαν, γεγόνασιν ἐν χρόνοις καὶ τόποις τὸν ἀριθμὸν δέκα. πρώτη οὖν ἡ Χαλδαία ἤγουν ἡ Περσὶς ἡ κυρίῳ ὀνόματι καλουμένη Σαμβήδη, ἐκ τοῦ γένους οὖσα τοῦ μακαριωτάτου Νῶε, ἡ τὰ κατὰ Ἀλέξανόρον τὸν Μακεδόνα λεγομἐνη προειρηκέναι· ἡς μνημονεύει Νικάνωρ ὁ τὸν Ἀλεξάνόρου βίον ἱοτορήοας· δευτέρα Λίβυσσα, ἡς μνήμην ἐποιήσατο Εὐριπίδης έν τῷ προλόγῳ τῆς Λαμίας· τρίτη ἡ ἐν Δελφοῖς τεχθεῖσα, περὶ ἡς εῖπε Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ θεό> τητος βιβλίνῳ· τετάρτη ἡ Ἰταλικὴ ἡ ἐν Κιμμερίᾳ τῆς Ἰταλίας, ἧς υἱὸς ἐγένετο Εὔανδρος ὁ τὸ ἐν Ῥώμῃ τοῦ Πανὸς ἱερὸν τὸ Λούπερκον κτίσας· πέμπτη ἡ Ἐρυθραία ἡ καὶ Τρωικοῦ προειρηκυῖα πολέμου, περὶ ἡς Ἀπολλόδωρος διαβεβαιοῦται· ἕκτη ἡ Σαμία ἡ κυρίῳ ὀνόματι περὶ ἧς ἔγραψεν Ἐρατοσθένης· ἑβδόμη ἡ Κυμαία ἡ γεγομένη Ἀμάλθεια ἡ καὶ Ἐροφίλη, παρά τισι δὲ Ταραξάνδρα· Βεργίλιος δὲ 29 Σίβυλλα . . . . 32 . . . δέκα = (Τüb. Theos. S. 120, 15—121, 1 Bur.) Suidas p. 742, 13—17 (vgl. Anecdota Parisina ed. Cramer I 332, 19 — 21) — 32 πρώτη . . 36 . . . ἱστορήσας Suid. p. 741, 13 ff. + 740, 14—18. Anecd. Par. a.a.O. 22 ff. — 86 . . . 41 . . . κτίσας vgl. SchoHon zu Piatons Phaidros 244 B, das von allen anderen Zeugen am ähnlichsten ist, nur steht das Citat aus Eratosthenes (vgl. Ζ. 44) hier an falscherstelle. — 41 πέμπτη . . . 42 . . . . πολέμου vgl. Suidas 741, 17 742,1. — 42 περὶ. . . 43 διαβεβαιοῦται vgl. Schol. Plat. — 43 ἕκτη . . . 44 Ἐρατοσθένης = Suid. 742, 1 — 3. — 44 ἑβδόμη . . . 46 . . . θυγατέρα vgl. Schol. Plat. Tüb. Theos. S. 121, 4 Bar. 24 καὶ τῆς Hartel τῆς Φ | 28 τοὺς ἐντυγχάνοντας ὠφελεῖν δ. Φ ∾ Wilam. 29 Σίβυλλα . . . . 30 . . . ὠνομάσθησαν nach 31 Σίβυλλαι . . . . 32 . . . . δέκα Φ ∾ Maass nach Anecd. Par. I 332 | 33 κυρίῳ Suid. κυρίως Φ | 34 κατὰ: κατὰ τὸν A | 35 ἱκανῶς Φ | 86 Λίβυσσα: σίβυλλα Φ | 39 Κιμμερίᾳ Suid. μερίᾳ Schol. Plat. Κιμμερίᾳ Maass, vgl. Plin. nat. h. III 5, 61 Ι 41 Λούπερκον Φ Schol. Plat. Λουπέρκιον Clemens Alex. Strom. I 21, 108. Λουπερκάλιον Maass 46 Ἀμάλθεια Schol. Piaton. Anecd. Par. Τüb. Theos. ἀμαλθία Φ ἀμαλθαία Suid. Ἐροφίλη ist zu halten, ähnlich Ἐρωφίλην Schol. Plat. — τισι δὲ: τισιν ἐς A. — παραξάνδρα A, — Βεργίλιος Rzach βἱσγήλιος S. τὴν Κυμαίαν Δηιφόβην καλεῖ Γλαύκου θυγατέρα· ὁγθόη ἡ Ἐλλησποντία τεχθεῖσα ἐν κώμῃ Μαρμησσῷ περὶ τὴν πολίχνην Γεργιτίονα, ἥτις ἐνορία ποτὲ Τρῳάδος ἐτύγχανεν ἐν καιροῖς Σόλωνος καὶ Κύρου, ὡς ἔχραψεν Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός· ἐννάτη ἡ Φρυγία· δεκάτη ἡ Τιβουρτία ὀνόματι Ἀβουναία.

Φασὶ δέ, ὡς ἡ Κυμαία ἐννέα βιβλία χρησμῶν ἰδίων προσεκόμισε Ταρκυνίῳ Πρίσκῳ, τῷ τηνικαῦτα βασιλεύοντι τῶν Ῥωμαϊκῶν πραγμάτων τριακοσίους φιλιππείους ὑπὲρ αὐτῶν ζητήσασα. καταφρονηθεῖσα δὲ καὶ οὐκ ἐρωτηδισα τίνα ἐστὶ τὰ ἐν αὐτοῖς περιεχόμενα, πυρὶ παρέσωκεν ἐξ αὐτῶν τρία. αὖθίς τε ἐν ἑτέρᾳ προσόδῳ τοῦ βασιλέως προσήνεγκε τὰ ἓξ βιβλία τὴν αὐτὴν ἐπιζητήσασα. οὐκ ἀξιωθεῖσα δὲ λόγου πάλιν ἔκαυσεν ἄλλα εἶτα ἐκ τρίτου ἐπιφερομένη τὰ περιλειφθέντα τρία προσῆλθεν αἰτοῦσα τὸ αὐτὸ τίμημα λέγουσα, εἰ μὴ λάβοι, καίειν καὶ αὐτά. τότε, φασίν, ὁ βασιλεὺς ἐντυχὼν αὐτοῖς καὶ θαυμάσας ἔδωκε ὑπὲρ αὐτῶν ἐκατὸν φιλιππείους καὶ ἐκομίσατο αὐτά, παρεκάλει δὲ περὶ τῶν ἄλλων· αὐτῆς δὲ ἀπαγγειλάσης μήτε τὰ ἴσα τῶν ἔχειν μήτε τι δίκα ἐνθουσιασμοῦ τοιοῦτον ἴσθ’ ὅτε δέ τινας ἐκ διαφόρων πόλεων καὶ χωρίων τὰ νομισθέντα αὐτοῖς ἀναγκαῖα καὶ ἐπωφελῆ καὶ δεῖν ἐξ συναγωγὴν ποιήσασθαι, τοῦτο τάχιστα καὶ πεποιήκασι. τὸ ἐκ θεοῦ δοθὲν ὡς ἀληθῶς μυχῷ κείμενον οὐκ ἔλαθε. πασῶν τῶν Σιβυλλῶν τὰ βιβλία ἀπετέθησαν ἐν τῷ Καπιτωλίῳ τῆς πρεσβυτέρας τῶν μὲν τῆς Κυμαίας κατακρυβέντων καὶ οὐ διαδοθέντων εἰς πολλούς, ἐπειδὴ τὰ συμβησόμενα ἐν Ἰταλίᾳ ἰδικώτερα καὶ τρανότερον ἀνεφώνησε, τῶν δὲ ἄλλων γνωσθέντων ἅπασιν. ἀλλὰ τὰ μὲν τῆς Ἐρυθραίας προγεγραμμένα ἔχει 46 ὀγδόη . . . 49 . . . Ποντικός = Suid. 742, 4—7 + Schol. Plat, | 49 ἐννάτη Φρυγία = Schol. Plat, Τüb. Theos. — 50 δεκάτη . . . Ἀβουναία = Suid, 742, 7 f. Par. — Tüb. Theos, hat: ι΄ ἡ Αἰγυπτία, ἦ ὄνομα Ἀβουναία; doch kann einer Randbemerkung stammen, die ein Leser des Clemens (Strom. I 21, 108) machte. — 51—74 vgl, Τüb. Theos. 121, 8—122, 15 Bar. 46 δηιφόβην aus δηιφόβης A δηιφόβοις S | 47 Μαρμησσῷ: die alte richtige Form natürlich Μαρπησσῷ, die Überlieferung jedoch will Μαρμησσῷ: μαρμίσω (μαρσίσῳ Α) μαρμήσσω Suid. μαρμυσσῷ Schol. Plat. Marmesso Lactant. div. inst. I 6, 12, vgl. auch Stephanus Byzantin. u, d. W, Μερμησσός. | 4748 Φ und so die Tradition: γεργετίωνα Schol. Plat. γεργίτων Anecd. Par. Gergithium richtig Lactant. | 50 Τιβουρτία Schol. Plat. τιγουρτία Φ Suid, τιγούρτη Anecd. Par. — Ἀβουναία Φ Τüb. Theos. Suid. Anecd. Par. Ἀλβουναία Schol. Plat. 53 φιλιππείους Alex. φιλιππαίους Φ | 54 οὐκ Tüb. Theos, οὔτε Φ | 54—55 αὐτοῖς περιεχόμενα A (περισχόμενα S verb. v. C. Schultess) | 56 προσόδῳ προόδῳ Φ | 62 ἶσα S | 71 τρανώτερον Φ. — ἀνεφώνησεν S | 72 ἀλλὰ ... 74 . . . ἀπὸ τοῦ χωρίου ἐπικεκλημένον αὐτῇ ὄνομα· τὰ δέ γε ἐπιγράφονται ποία ποίας εἰσίν, ἀδιάκριτα δὲ καθέστηκε.

Φιρμιανὸς τοίνυν, οὐκ ἀθαύμαστος φιλόσοφος καὶ ἱερεὺς προλεχθέντος Καπιτωλίου γενόμενος, πρὸς τὸ αἰώνιον ἡμῶν φῶς τὸν Χριστὸν βλέψας ἐν ἰδίοις πονήμασι τὰ εἰρημένα ταῖς Σιβύλλαις περὶ τῆς ἀρρήτου δόξης παρέθηκε καὶ τὴν ἀλογίαν τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης δυνατῶς ἀπήλεγξε. καὶ ἡ μὲν αὐτοῦ ἔντονος ἐξήγησις Αὑσονίᾳ γλώττῃ οἱ δὲ Σιβυλλιακοὶ στίχοι Ἑλλάδι φωνῇ ἐξηνέχθησαν. ἵνα δὲ τοῦτο μὴ ἄπιστον φαίνηται, μαρτυρίαν τοῦ ἀνδρὸς παρέξομαι ἔχουσαν τόνδε τὸν οὐν τὰ παρ ἡμῖν εὑρισκόμενα Σιβυλλιακὰ οὐ μόνον τοῖς νοοῦσι τὰ Ἐλλήνων εὐκαταφρόνητά ἐστιν — τὰ γὰρ τίμια δοκεῖ — ἀλλὰ καὶ ὡς πάντων τῶν στίχων μὴ σῳζόντων τὴν ἀκρίβειαν τοῦ μέτρου, ἀργοτέραν ἔχει τὴν πίστιν· αἰτία αὕτη τῶν ταχυγράφων οὐ συμφθασάντων τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου καὶ ἀπαιδεύτων γενομένων οὐ τῆς προφήτιδος· ἅμα γὰρ ἐπιπνοίᾳ ἐπέπαυτο ἡ τῶν λεχθέντων μνήμη. πρὸς ἃ καὶ ὁ Πλάτων βλέψας ἔφη, ὅτι κατορθώσουσι πολλὰ καὶ μεγάλα πράγματα μηδὲν εἰδότες ὡν λέγουσιν. ἡμεῖς οὖν ἐκ τῶν κομισθέντων ἐν Ῥώμῃ ὑπὸ τῶν πρέσβεων ὅσα δυνατὸν παραθήσομαι· ἐξηγήσατο τοίνυν περὶ τοῦ ἀνάρχου θεοῦ τάδε·

85—91 Ζ. t = Suid. 741, 2 — 9 (vgl. Anecd. Par. 333, 3 ff.). Die Stelle übrigens nicht aus Lactanz (vgl. 91 — 100). sondern eher aus [Justin.] Cohortatio ad Graecos 37, 15 ἔφασκον δὲ μετὰ πάντων ὡν διηγοῦντο <d. h. die καὶ τοῦτο ὡς παρὰ τῶν προγόνων ἀκηκοότες, ὅτι οἱ ἐκλαμβάνοντες τοὺς τηνικαῦτα ἐκτὸς παιδεύσεως ὄντες πολλαχοῦ τῆς τῶν μέτρο)ν ἀκριβείας καὶ ταύτην ἔλεγον αἰτίαν εἶναι τῆς ἐνίων ἐπῶν ἀμετρίας, τῆς μὲν χρησμῳδοῦ διὰ πεπαῦσθαι τῆς κατοχῆς καὶ τῆς ἐπιπνοίας μὴ μεμνημένης τῶν εἰρημένων, τῶν δὲ ὑπογραφέων δι’ ἀπαιδευσίαν τῆς τῶν μέτρων ἀκριβείας ἐκπεπτωκότων. διὰ τοῦτο τοίνυν τὸν Πλάτωνα εἰς τοὺς τῆς Σιβύλλης ἀφορῶντα χρησμοὺς περὶ τῶν χρησμῳδῶν τοῦτ᾿ εἰρηκέναι δῆλον. ἔφη γὰρ οὕτως· ὅταν κατορθῶσι μεγάλα πράγματα μηδὲν εἰδότες ὦν λέγουσι. Ahnl. Schol. Piaton. Phaidr. 244 B. — 91 — 100 aus Lactant. div. inst. Ι 6, 15 in bis ergo versibus quos Romam legati adtulerunt de uno deo haec sunt testimonia: εἶς θεὸς . . . ἀγένητος. hunc esse solum summum deum qui caelum fecerit luminibusque distinxerit: ἀλλὰ . . . πόντου und II 11, 18 Sibylla hominem dei opus esse testatur: ὃς μόνος βιότοιο.καθέστηκε: καὶ τὰ μὲν τῆς Ἐρυθραίας προγεγραμμένον ἔχοντα τοῦτο τὸ τὸ ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ (lies χωρίου) ἐπικεκλημένον αὐτῇ γνώριμα κατέστη· τὰ δ᾿ ἄλλα μὴ ἐπιγραφέντα περὶ ποίων ἐστὶν ἀδιάκριτα ὑπάρχουσιν Τüb. 74 ποίας: ποίοις S. — καθέστηκε S (Castalio) καθέστησα A | 77 τῆς ἀλογίας A 84 νοοῦσι Rz. νοσοῦσι Φ. — τὰ τῶν Ἑ. A | 87 καὶ < Α.Εἶς θεός, ὃς μόνος ἄρχει, ὑπερμεγέθης, ἀγένητος· —ἀλλὰ θεὸς μόνος εἶς πανυπέρτατος, οςπεποίηκενοὐρανὸν ἠέλιόν τε καὶ ἀστέρας ἠδὲ δελήνηνκαρποφόρον γαῖάν τε καὶ ὕδατος οἴδματα πόντου.ὃς μόνος ἐστὲ θεὸς κτίστης ἀκράτητος ὑπάρχων·αὐτὸς δ' ἐστήριξε τύπον μορφῆς μερόπων τεαὐτός φύοιν πάντων, γενέτης βιότοιο.

ὅπερ εἴρηκεν ἢ καθὸ συνερχόμενοι εἰς σάρκα μίαν πατρὸς γίνονται ἢ καθὸ ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων ἐναντίων ὄντων ἀλλήλοις καὶ τὸν ὑπουράνιον κόσμον καὶ τὸν ἄνθρωπον ἐδημιούργησεν.

(94 = Fragm. 1, 7. 95—97 = Fragm. 3, 3—5. 99 vgl. III 27).94—100 CIBYΛΛAC BIBΛΙON Α ov ΠΕΡΙ TOY ΑΝΑΡΧΟΥ ΘΕΟΥ da- runter εἶς θεός .... βιότοιο Ρ ῖησοῦ χριστὲ βοήθει μοι οἱ τῆς σιβύλλας χρησμοὶ σιβύλλας βιβλίον ᾶ περί τοῦ ανάρχου θεοῦ S. — V. 94 reicht bis ἀγένητος, 95 —πάντων ὑπέρτατος, 96 — ἠδὲ, 97 — ὕδατος, 98 — κτίστης, 99 — μορφῆς τύπον (τν — S), 100 — βιότοιο (— πάντων; γενεῆς βιότοιο ist zur nachsten Zeile gezogen S) PS | 94 = Fragm. 1,7. — μόνος ὅς Φ | 95-97 = Fragm. 3, 3—5. | 95 παννπέρτατος: πάντων ὑπέρτατος im Text Φ γρ. παννπέρτατος am Rande Ρ γρ. πάνυ (abgeschnitten) S. | 98—100 = Fragm. 5. | 99 vgl. Ill 27. αυτός δ’ έατήριξε τύπον μορφής Rz. aus Lactant. αὐτὸς στήριξε(ν) μορφῆς τε τύπον Φ αὐτὸς στήριξεν μορφὴν τύπον III 27 Α αὐτὸς ὃς ἐατήριξε μορφὴν τύπον (τύπον μορφὴν Ψ) d. and. HSS. αὐτὸς στήριξεν μερόπων μορφήν τε τύπον τε Struve, jedoch hier nicht zu schreiben, da der Prolog eine schon korrupte Lesart vorfand | 100 αὐτὸς ἔμιξε Rz. aus Lactant. αὐγὰς (aus αὐτὰς S) μῖξε Φ. — γενέτης Stadt- mϋller γενεῆς Lactant. Φ | 101 πατρὸς γίνονται: πρσ γίνονται Φ πατρὸς <ἐνὸς> γ. Hartel προσγίνονται Alex.: unnötig. | 103 ὑπ’ οὐράνιον S ὑπερουράνιον Α.