VIII.Λόγος ὄγδοος.

Ἐρχομένης μεγάλης ὀργῆς ἐπὶ κόσμον ἀπειθῆ ἔσχατον εἰς αἰῶνα θεοῦ μηνίματα φαίνω πᾶσι προφητεύουσα κατὰ πτόλιν ἀνθρώποισιν. ἐξότε δὴ πύργος τ΄ ἔπεσεν γλῶσσαί τ΄ ἀνθρώπων ἐς πολλὰς θνητῶν ἐμερίσθησαν διαλέκτους, πρῶτα μὲν Αἰγύπτου βασιλήιον, εἶτα τὸ Περσῶν Μήδων Αἰθιόπων τε καὶ Ἀσσυρίης Βαβυλῶνος, εἶτα Μακηδονίης τῦφον μέγαν αὐχησάσης, πέμπτον δ᾿ εἶτ᾿ Ἰταλῶν κλεινὴ βασιλεία ἄθεσμος 1—3 Lactant. de ira dei 23, 3 ex quibus <d. h.> h. der anderen Sibyllen der von Cumä> alia denuntians universis gentibus iram dei ob inpietatem boc modo exorsa est: ἐρχομένης . . . . 1 Theophilus: ad Autol. II 31 Σίβυλλα μὲν οὕτως σεσήμακεν, καταγγέλλουσα ὀργὴν τῷ κόσμῳ μέλλειν ἔρχεσθαι. Ἔφη δὲ οὕτως· es folgt III 97—103. 105 und dann gleich danach VIII 5. — ἐρχομένης μ. ὀργῆς I Thess. 1, 10. — 4 f. vgl. III 105 f. — 5 f. vgl. Theophil. a. a. O. Euseb. Praep. ev. IX 14 f. . . . ὡς ἀπὸ μιᾶς γλώττης εἰς πολλὰς συνεχύθησαν διαλέκτους . . . 6—9 vgl. III 159—161. HSS.: AP. S (nur — V. 486) B = Φ. FRLT = Ψ. VH (V. 1—9 Anf.). QMVH (218—428) = Ω. Überschrift: Ἀρχὴ σὺν θεῷ τῆς τῆς σιβύλλης βίβλου R Χρισμοὶ σιβυλλιακοί LT λόγος ὄγδοος Φ Σιβύλλης λόγος ιݲεݲ nach XIV VH. 1 vgl. XI 11. — ὀργῆς μεγάλης Lactant. — ἐπὶ κόσμον ἀπειθῆ vgl. I 204 | 2 ἔσχατον VH Lactant. ὕστατον ΦΨ. — θεοῦ μηνίματα = III 811. — μηνίματα NHΦ Lactant. Cod. Par. 1662. μηνύματα Ψ ΜΕΝΥΜΛΤΛ Lactant. Cod. Βονον., so las auch die latein. Übersetzung von Lactant. Cod. Paris. 1662 (pronuntiationes enarrans). — φαίνω: φοινὴ VH | 3 Anf. = III 811. — προφητεύσασα Lactant. — πόλιν VH Lactant. | 4 f. vgl. III 105 f. — πύργος πῦργος) τ᾿ ἔπεσε Φ π. ἔπεσε Ψ | 5 ἐς πολλὰ ἔθνη τῶν ἐμερίσθησαν VH | 6 εἶτα τὸ ΦΨ ἵστατο VH | 7 = III 160 (809). — τε ⏔ ΦΨ. — ἀσυρίης Ψ | 8 μακηδονίης VHA μακεδονίης d and. HSS. — αὐδήσασα ΦΨ | 9 πέμπτον Φ πέμπομαι Ψ πομπο . . . . . VH: beide HSS. hören hier auf, in H steht noch: λείπει. — δ’ εἶτ᾿ Geftcken εἰς ΦΨ δ’ εἶσ᾿ Wilamowitz, der dann V. 10 mit Alexandre ὕστατον ἣ liest. — κλεινὴ βασιλεία βασιλείη) ἄθεσμος Rzach κλεινὴν βασιλείαν ἄθεσμον ΦΨ. ὑστάτιον πᾶσιν δείξει κακὰ πολλὰ βροτοῖσιν καὶ πάσης γαίης ἀνδρῶν μόχθους δαπανήσει. ἄξει δ᾿ ἀκμῆτας βασιλεῖς ἐθνῶν ἐπὶ δυσμάς καὶ θεσμοὺς θήσει λαοῖς καὶ πάνθ᾿ ὑποτάξει. ὀψὲ θεοῦ μύλοι γ᾿* ἀλέουσι τὸ λεπτὸν ἄλευρον. πῦρ τότε πάντ᾿ ὀλέσει καὶ λεπτὸν χοῦν ἀποδώσει ὑψικόμων ὀρέων κορυφὰς καὶ σαρκὸς ἁπάσης. ἀρχὴ πᾶσι κακῶν φιλοχρημοσύνη καὶ ἄνοια. χρυσοῦ γὰρ δολίοις καὶ ἀργυρίου πόθος ἔσται· οὐδὲν γὰρ τούτων θνητοὶ μεῖζον προέκριναν, οὐ φάος ἠελίου, οὐκ οὐρανόν, οὐδὲ θάλασσαν, οὐ γαῖαν πλατύνωτον, ὅθεν φύουσιν οὐ τὸν πάντα διδόντα θεόν, γεννήτορα πάντων, οὐ πίστιν τούτων καὶ εὐσεβίην προέκριναν. πηγὴ δυσσεβίης καὶ ἀταξίης προοδηγός, μηχανίη πολέμων, εἰρήνης ἐχθρὰ ἀνία ἐχθραίνουσα τέκνοις γονέας καὶ τέκνα γονεῦσιν. κοὐδὲ γάμος δίχα χρυσοῦ ὅλως ποτὲ τίμιος ἔσται. γαῖά θ’ ὅρους ἕξει καὶ φρουροὺς πᾶσα θάλασσα πᾶσι μεριζομένη δολίως τοῖς χρυσὸν ἔχουσιν· ὡς αἰῶσι θέλοντες ἔχειν πολυθρέμμονα γαῖαν πορθήσουσι πένητας, ἵν᾿ αὐτοὶ πλείονα χῶρον προσπορίσαντες ἀλαζονίῃ κεἰ μὴ γαῖα πέλωρος ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἀστερόεντος τὸν θρόνον εἶχε μακρήν, οὐκ ἦν ἴσον ἀνδράσι φέγγος, (12 vgl. III 178.) — 14 Altes Sprichwort: vgl. Sextus Empir. adv. mathem. I 287 καὶ τὸ οὕτω παρὰ τοῖς πολλοῖς λεγόμενον· ὀψὲ θεῶν ἀλέουσι μύλοι, ἀλέουσι δὲ λεπτά. Vgl. Plutarch: mor. 549 D. Celsus bei Origenes VIII 41 | 17 vgl. II 111. — (34 vgl. Plutarch: Tib. Gracch. 9, 3 . . λέγοι, ὡς . . . . τοῖς δ’ ὑπὲρ τῆς Ἰταλίας μαχομένοις καὶ ἀποθνῄσκουσιν ἀέρος καὶ φωτός, ἄλλου δὲ οὐδενὸς μέτεστιν . . . .) 10 ὑστάτιον vgl. V. 9. — δείξει πᾶσιν A | 12 ἄξει: ἕξει Ψ. — ἀκμῆτας Ψ ἀκμῆτασ P ἀκμῇ τὰς A ἀκμῆτάς B αἰχμητὰς Alex. | 13 = V 19. XII 23. — Nach V. 13 Lücke anzunehmen | 14 θεοῦ μῦλοι γ’ + Ψ) ἀλέουσι ΦΨ μύλαι, ἀλλ᾿ Wilam. 15 χοῦν Buresch χνοῦν ΦΨ | 16 σάρκας ἁπάσας Herwerden | 17 vgl. III 642 | 18 ἀργύρου Ψ | 20 ἠελίοιο A | 21 φύουσι πάντα Ψ | 24 ἀταξίας Ψ. — προοδηγός Betuleius προοδηγοί ΦΨ | 25 μηχανίης Φ. — ἐχθρὰ ἀνία Bur. ἔχθρας τ’ ἀνοία Φ ἐχθρά τ’ ἀνθρώπεια Ψ | 26 vgl. II 118. — ἐχθραίνουσα Castalio ἐχθραίνοντα Ψ ἐχθραίνοντας Φ | 27 δίχα χρυσοῦ Herw, Bur. Mendelssohn θ’ ἅμα χρυσοῦ Ψ ἅμα χρυσῷ Φ. — ὅλως Alex. ὅλος ΦΨ | 28 f. vgl. II 319 f. | 30 θέλοντες Mdls. Kloucek θέλοντας ΦΨ | 32 καταδουλώσωσιν F καταδουλώσουσι RL | 33 κεἰ Opsop. καὶ εἰ ΦΨ. — γαῖα πέλωρος = III 646. — ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἀστερόεντος = II 184. ἀλλ᾿ ἀγοραζόμενον χρυσῷ πλουτοῦσιν ὑπῆρχεν καὶ πτωχοῖς αἰῶν ἕτερον θεὸς ἡτοίμαζεν.

ἥξει σοί ποτ᾿ ἄνωθεν ἴση, ὑψαύχενε ῾Ρώμη, οὐράνιος πληγὴ καὶ κάμψεις αὐχένα πρώτη κἀξεδαφισθήσῃ καὶ πῦρ σε ὅλην δαπανήσει κεκλιμένην ἐδάφεσσιν ἑοῖς, καὶ πλοῦτος ὀλεῖται καὶ σὰ θέμειλα λύκοι καὶ ἀλώπεκες οἰκήσουσιν. καὶ τότ᾿ ἔσῃ πανέρημος ὅλως, ὡς μὴ γεγονυῖα. ποῦ τότε Παλλάδιον; ποῖός σε θεὸς διασώσει, χρυσοῦς ἢ λίθινος ἢ χάλκεος; ἢ τότε ποῦ σοι δόγματα συγκλήτου; ποῦ Ῥείης ἠὲ ἠὲ Διὸς γενεὴ καὶ πάντων, ὧν ἐσεβάσθης, δαίμονας ἀψύχους, νεκύων εἴδωλα καμόντων, ὧν Κρήτη καύχημα τάφους ἡ δύσμορος ἕξει, θρησκεύουσα θρόνωσιν ἀναισθήτοις νεκύεσσιν.

ἀλλ᾿ ὅτε σοι βασιλεῖς, χλιδανή, τρὶς πέντε γένωνται 37—49 vgl. III 356 ff. — 41 vgl. das Orakel bei Aristophanes: Aves 967 auch noch die Sibylle oder Phaenno bei Zosimus II 37, 9 δὴ τότε Βιθυνῶν γαῖαν λύκοι οἰκήσουσιν. — 42 vgl. III 310. — 43 vgl. V 395 ff. — 46 vgl. III 574. — 47, 48 Lactant. div. inst. I 11, 47 hoc <d. h. die Geschichte von Zeus’ Grab Kreta> certe non poetae tradunt, sed antiquarum rerum scriptores. quae adeo sunt, ut ea Sibyllinis versibus confirmentur, qui sunt tales: δαίμονας . . . (Zu δαίμονας ἀψύχους vgl. auch Gregor. Naz. carm. p. 1556, 72 Μ. — ἀψύχους (vgl. V 84) und 49 ἀναισθήτοις νεκύεσσιν: vgl. Justin. Apol. 1 9 ἐπεὶ ἄψυχα καὶ νεκρὰ ταῦτα γιγνώσκομεν. Ep. ad Diogn. 2, 4 οὐ κωφὰ πάντα, οὐ τυφλά, οὐκ ἄψυχα, οὐκ ἀναίσθητα . . .). — 47 νεκύων εἴδωλα καμόντων vgl. III 554. VIII 392. Theophil, ad Autol. I 9 καὶ τὰ μὲν ὀνόματα ὧν φῂς σέβεσθαι θεῶν ὀνόματά ἐστιν νεκρῶν ἀνθρώπων. Vgl. ebenda 10. — 48 Der Hohn über Zeus’ Grab auf Kreta gehört zum Inventar Theophil. a. a. 10. I 10. II 3. Athenagoras: Leg. 30. Minuc. Fei. Oct. 21, Tatian: Or. ad Graec. 27. (Celsus bei Orig. IIl 43 μετὰ ταῦτα λέγει περὶ ἡμῶν, ὅτι καταγελῶμεν τῶν προσκυνούντων τὸν Δία, ἐπεὶ τάφος αὐτοῦ ἐκ Κρήτῃ δείκνυται.) 36 ἠτοίμαζεν Φ | 37 ὑψαύχενε ῾Ρώμη = XII 230 | 39 Anf. vgl. V. 103. καὶ ἐξεδαφισθήσῃ Ψ | 40 ἐδάφεσσι νεοῖς P ἐδάφοισιν εο ἑοῖς A ἐδάφεσιν ἑοῖς Ψ ἐδάφεσσι τεοῖς Huet. | 41 θέμειλα Bur. θεμείλια ΑΨ θεμέλια d. and. HSS. — λύκοι καὶ: λύκοι λῦκοι) Φ | 42 vgl. III 310. — ἔσσῃ Φ | 43 vgl. V. 79. V 395 f. | 44 ποῦ σοι = V 67 | 46 ἐσευάσθης Φ | 47 δαίμονας ἀψύχους vgl. V 84. — νεκύων εἴδωλα καμόντων vgl. III 554. — νεκύων Lactant. νεκρῶν ΦΨ | 48 καύχημα τάφους Lactant. καύχημα τάφω τάφῳ R) Ψ τάφου καύχημα Φ | 49 θρόνωσιν Wilam. θρόνοισιν ΦΨ | 50 vgl. V. 138. — χλιδανή Ψ Gffck. χλιδὰν ἢ B χλιδὰν ἣ P χλιδανοὶ A Ausgg., dagegen vgl. III 356, doch ist vielleicht zu schreiben: χλιδανήκ, βασιλεῖς. — γένονται PBR. κόσμον δουλώσαντες ἀπ᾿ ἀντολίης μέχρι δυσμῶν, *ἔσσετ᾿ ἄναξ πολιόκρανος ἔχων πέλας οὔνομα κόσμον ἐποπτεύων μιαρῷ ποδί, δῶρα πορίζων χρυσὸν μὲν πάμπλειστον ἔχων καὶ ἄργυρον ἐχθρῶν πλείονα συλλέξας καὶ γυμνώσας ἀναλύσει. καὶ μαγικῶν ἀδύτων μυστήρια πάντα μεθέξει, παῖδα θεὸν δεικνύσει, ἅπαντα σεβάσματα λύσει, *κἀξ ἀρχῆς* τὰ πλάνης μυστήρια πᾶσιν αἴλινος ἔκτοτε καιρός, ὅτ᾿ Αἴλινος αὐτὸς ὀλεῖται. καί ποτε δῆμος ἐρεῖ· μέγα σὸν κράτος, ἄστυ, πεσεῖται· εἰδὼς εὐθὺ τὸ μέλλον ἐπερχόμενον κακὸν ἦμαρ. καὶ τότε πενθήσουσιν ὁμοῦ τὴν σὴν προβλέποντες οἰκτροτάτην μοῖραν πατέρες καὶ νήπια τέκνα· αἴλινα θρηνήσουσι λυγροὶ παρὰ Θύμβριδος ὄχθαις.

τὸν μέτα τρεῖς ἄρξουσι πανύστατον ἠμαρ ἔχοντες, οὔνομα πληρώσαντες ἐπουρανίοιο θεοῖο, ου το κρατος καὶ νυν καὶ εἰς αιωνας απαντας. εἷς μὲν πρέσβυς ἐὼν σκήπτρων ἐπὶ πουλὺ κρατήσει οἰκτρότατος βασιλεύς, ὃς χρήματα κόσμου ἅπαντα 7(1 δώμασιν ἐγκλείσει τηρῶν, ἵν᾿, ὅταν γ᾿ ἐπανέλθῃ ἐκ περάτων γαίης ὁ φυγὰς μητροκτόνος αἴθων, 52 ff. vgl. (V 46 f.) Xll 163 ff. — 57 παῖδα θεὸν δεικνύσει: Antinoos’ auch von den Apologeten öfter berührt: Justin. Apol. I 29. Athenag. Leg. Theophil, ad Autol. III 8. Tatian. or. ad Graec. 10. Tertullian. adv. Marc. I 18. — 58 κἀξ ἀρχῆς τὰ πλάνης: Ausdruck christlicher Polemik, vgl. [Justin.] Coh. ad Graec. 1, 13 ἵν᾿ οἱ μὲν πρότερον τὴν ψευδώνυμον θεοσέβειαν παρὰ τῶν προγόνων παρειληφότες νῦν γοῦν αἰσθόμενοι τῆς παλαιᾶς ἐκείνης ἀπαλλαγῶσι πλάνης. .. . u. ö. vgl. Euseb. Praep. ev. I 6, 5 u. ö. — 64 vgl. Psal. 136, 1. — 70 f. vgl. IV 119—124. — 71 vgl. V 51 ἀνατολίης (ἀνατωλΐης R) Ψ | 52 verdorben, ursprgl. stand etwas da wie XII 163 f.: Wilam. — ἔσσεται Ψ. — ὄνομα Ψ | 53 vgl. XII 167. — μιαρῷ: διερῷ Mein., doch ist die ganze Stelle Hadrian feindlich | 54 μὲν ⏔ Ψ. — ἐχθρῶν Castalio ἐχθρὸν ΦΨ | 55 Anf. vgl. V. 189. (XIII 127, woraus συλήσας Rz.). — ἀναλύσει: ἀναλέξει Rz. | 56 vgl XII 169 f. | 57 δεικνύσει Opsopoeus δείκνυσιν ΦΨ | 58 κἀξ κᾀξ A) ἀρχῆς τὰ πλάνης Φ Wilam. (und was von Anfang an Mysterium gewesen, wird er bekannt machen) καὶ ἐξ ἀρχῆς τὰ πλάνης Ψ κἀρχαίης τὰ πλάνης Bur. Gffck. 59 ὅτ᾿ Αἴλινος αὐτὸς Hase ὅτι λίνος λῖνος ΑΨ) αὐτὸν ΦΨ (in F der Zusatz: εἶδος ᾠδῆς, λῖν) | 60 μέγα σὸν Alex, μέγας ὧν Φ μ. ὦν L) Ψ | 61 εἰδὼς εὐθὺ Φ εἰδὼς εὐθὺς Ψ αἰδέσθητι Mdls. | 64 vgl. XI 59. — αἴλινα Alex.? αἲ ἀεὶ R) αἰνὰ Ψ αἲ αἳ αἳ P) Φ. — λυγροὶ Gffck. aus XI 59 Ω. λυγραῖς ΦΨ Ausgg. — θύβριδος B Rz. θρύβριδος P | 65 Anf. = V 51 | 67 καὶ νῦν: νῦν Φ. — καὶ εἰς Rz. καὶ εἰς τοὺς ΦΨ κεἰς τοὺς Alex. | 68 σκήπτρων . . . κρατήσει = XII 24. vgl. V 13. VIII 134. 169. XIV 360. — ἐπὶ πολὺ ΑΨ | 69 ἅπαντα Betul. πάντα ΦΨ | 70 γ’ ⏔ Ψ | 71 vgl, V 363. — αἴθων Bur. vgl. z. B. V. 155. XIV 28. ἐλθών ΦΨ. ταῦτα ἅπασι διδοὺς πλοῦτον μέγαν Ἀσίδι θήσει. καὶ τότε πενθήσεις πλατυπόρφυρον ἡγεμονήων *φῶς* ἐκδυσαμένη καὶ πένθιμον εἷμα ὦ βασιλὶς μεγάλαυχε, Λατινίδος ἔκγονε ῾Ρώμης· οὐκέτι σοι τῆς σῆς μεγαλαυχενίης κλέος ἔσται, οὐδ᾿ ὀρθωθήσῃ ποτὲ δύσμορος, ἀλλὰ κλιθήσῃ· καὶ γὰρ ἀετοφόρων λεγεώνων δόξα πεσεῖται. ποῦ τότε σοι τὸ κράτος; ποία γῆ σύμμαχος ἔσται δουλωθεῖσα τεαῖς ματαιοφροσύνῃσιν ἀθέσμως; πάσης γὰρ γαίης θνητῶν τότε σύγχυσις ἔσται, αὐτὸς ὁ παντοκράτωρ ὅταν ἐλθὼν βήματι κρίνῃ ζώντων καὶ νεκύων ψυχὰς καὶ κόσμον ἅπαντα. κοὔτε γονεῖς τέκνοισι φίλοι, οὐ τέκνα γονεῦσιν ἔσσονται διὰ δυσσεβίην καὶ θλῖψιν ἄελπτον. ἔκτοτέ σοι βρυγμὸς καὶ σκορπισμὸς καὶ ἅλωσις, πτῶσις ὅταν ἔλθῃ πόλεων καὶ χάσματα γαίης· πορφύρεός τε δράκων ὁπόταν ἐπὶ κύμασιν ἔλθῃ γαστέρι πλῆθος ἔχων καὶ θρέψει σεῖο τὰ τέκνα ἐσσομένου λιμοῦ τε καὶ ἐμφυλίου πολέμοιο, ἐγγὺς μὲν κόσμου τὸ τέλος καὶ ἔσχατον ἠμαρ καὶ *δοκίμοις* κλητοῖς κρίσις ἀθανάτοιο θεοῖο. πρῶτα δὲ Ῥωμαίων ἀπαραίτητος χόλος ἔσται, αἱμοπότης καιρὸς καὶ δύστηνος βίος ἥξει. 72 vgl. III 350—355. — 73 ff. vgl. III 356 ff. — 8183 VII 24, 1 veniet igitur summi et maximi dei filius, ut vivos ac mortuos iudicet, Sibylla testante atque dicente: πάσης . . . . — 75 Justin. Apol. I 20, 9 . . ἐν τῇ πόλει ὑμῶν βασιλίδι Ῥώμῃ | 84 Altes apokalyptisches Motiv: vgl. Henoch 56 99, 5. 100, 2. — 88 Apok. Job. 12, 3 f. vgl. Bousset: Der Antichrist 9398. 72 ταῦτα ἅπασι Alex. ταῦθ᾿ ἅπασι ταῦτ᾿ ἅπασι PB) Φ ταῦτα πᾶσι Ψ. — ἀσσίδι Φ | 73 ἡγεμόνων Ψ | 74 φῶς ΦΨ Ausgg. ζῶσμ᾿ Gffck. — πένθημον LT | 75 βασιλὶς Alex. βασιλεῦ ΦΨ. — Λατινίδος ἔκγονε Ῥώμης vgl. III 356. — ἔγγονε Φ 78 ἀητοφόρων Alex. (vgl. Arat: Phaen. 315) | 79 vgl. V 67. — ποίη Rz. | 80 δουλωθεῖσα τεαῖς Opsop. δουλωθεῖσα τεοῖς Φ δουλωθείση δουλωθήσει L) ταῖς Ψ | 81 τότε θνητῶν Lactant. | 82 vgl. V. 218. — 82 Anf. = 1 66 — ὁ Lactant. < ΦΨ. — ὅταν ἐλθὼν βήματι βήμασι ΦΨ) κρίνῃ: vgl. 11 243. ὅταν ἔλθῃ β. κρῖναι Lactant. Rz. | 84 οὐ: κοὐ L durch Korrektur von 2 H. | 88 πορφύρεός τε Bur. πυρφόρος ὅ,στε Φ πυρφόρος τὲ Ψ | 89 καὶ . . . τέκνα vgl. XI 206. — θρέψει ΦΨ θλίψῃ Alex., doch lässt sich verbinden: und deine Kinder nährt von kommender Hungersnot und Krieg. σεῖο τὰ A σοῖο τὰ PB σου τὰ σὰ Ψ | 90 ἐμφύλου Alex. Nauck vgl. VII 20. — Πολέμου PB | 91 μὲν: μὲν γὰρ FR γὰρ L | 92 δοκίμοις ΦΨ Ausgg. δοκιμῆς Gffck.: den zur Prüfung berufenen; zum Genetiv vgl. Clementin. p. 8, 25 κλητοὶ γάμων | 93 vgl. III 51. αἰσῖ σοι, Ἰταλὴ χώρη, μέγα βάρβαρον ἔθνος, οὐκ ἐνόησας, ὅθεν γυμνὴ καὶ ἀνάξιος ἦλθες πρὸς φάος ἠελίοιο, ἱν εἰς αὐτὸν πάλι χῶρον γυμνὴ χωρήσῃς καὶ ὕστερον ἐς κρίσιν ἔλθῃς ὡς ἀδίκως κρίνουσα . . . . . . . . . . . . . . . χερσὶ γιγαντείῃσι μόνη κατὰ κόσμον ἅπαντα ἐξ ὕψους Μοῦσα κατοικήσεις ὑπὸ γαῖαν. νάφθῃ κἀσφάλτῳ καὶ θείῳ καὶ πυρὶ πολλῷ ἐξαφανισθήσῃ καὶ ἔσῃ κόνις αἰώνεσσιν αἰθομένη· καὶ πᾶς ὁ βλέπων μυκηθμὸν ἀκούσει πένθιμον ἐξ Ἀίδαο μέγαν καὶ βρυγμὸν ὀδόντων καὶ ταῖς σαῖς παλάμαις ἄθεα στήθη παταγοῦσαν. πᾶσιν ὁμοῦ νύξ ἐστιν ἴση τοῖς πλοῦτον ἔχουσιν καὶ πτωχοῖς· γυμνοὶ δ᾿ ἀπὸ γῆς, γυμνοὶ πάλιν ἐς γῆν ἥξαντες λήγουσι βίου χρόνον ἐκτελέσαντες.

οὐδεὶς δοῦλος ἐκεῖ, οὐ κύριος, οὐδὲ τύραννος, οὐ βασιλεῖς, οὐχ ἡγεμόνες μάλα τῦφον ἔχοντες, οὐ νομικὸς ῥήτωρ, οὐκ ἄρχων χρήμασι κρίνων· οὐ θυσιῶν σπονδαῖς ἐπὶ βωμοῖς αἷμα χέουσιν· τύμπανον οὐκ ἠχεῖ, οὐ κύμβαλον . . . . . . . . . οὐκ αὐλὸς πολύτρητος, ἔχοντα φρενοβλάβον αὐδήν, μέγα βάρβαρον ἔθνος vgl. III 520. — 96 (vgl. V. 108 f.) Hiob 1, 21. Pred. Salom. 5, 14. — 101 vgl. V 178. — 107 f. vgl. [Phok.] 111 ff. — 108 vgl. V. 96. — 110—121 (daraus II 322—324; vgl. auch XIV 351 f.) stoische Anschauung: Seneca: Consolat. ad Marc. XXVI 4 Quid dicam nulla hie (im Jenseits) arma mufuis furere concursibus nee classes classibus frangi nee pani- cidia aut fingi aut cogitari nee fora litibus strepere dies perpetuos . . . . Dies übernahm dann das Judentum: Slavisches Henochbuch LXV S. 52 Bonw. Und fortan wird unter ihnen weder Arbeit (Mühsal) sein noch Krankheit noch Leid noch Harren noch Not noch Gewaltthat, noch Nacht noch Finsternis, sondern ein grosses Licht. Vgl. auch VIII 424 ff. — 112 vgl. II 62. — 113 vgl. II 96. 95 σοι < Φ. — Ἰταλὴ Opsop. ἰταμὴ ΦΨ | 97 ἵν᾿ εἰς: κεἰς Ψ (in L von 2. H.: καὶ εἰς). — πόλιν ΡΨ | 98 χωρήσῃς APF χωρήσεις BRLT. — ἐς κρίσιν ἔλθῃς vgl. I 273 | 99 Nach κρίνουσα Lücke in Φ, durch λείπει in P markiert, C nimmt die Worte von V. 100 noch hinzu (vgl. V. 165) und macht daraus τε χερσὶ γιγαντέῃσι | 100 γιγαντείῃσι Opsop. γιγαντίῃσι Φ γιγαντέῃσι Ψ. — μούνη Ψ. — κατὰ κόσμον ἅπαντα = 11 25 | 102 νάφθῃ Rz. νάφθᾳ Φ νάφθα RLT) Ψ. — κἀσφάλτῳ Castal. (Alex.) τε καὶ ἀσφάλτῳ ΦΨ. — καὶ θείῳ < RLT (F?). | 103 Anf. vgl. V. 39 | 104 αἰσθομένη Φ | 105 καὶ βρυγμὸν ὀδόντων vgl. V. 231 | 106 ταῖς σαῖς Φ ἑαῖς Ψ. — παταγοῦσαν Opsop. παταγοῦσα ΦΨ | 109 ἥξαντες Volkmann αὔξοντες ΦΨ Wilam., doch vgl. V. 96. 98 ἦλθες . . . χωρήσῃς. ἥξοντες Mdls. | 110 vgl. II 322. XIV 351 f. — οὐδεὶς δὲ δοῦλος Ψ | 111 Anf. = II 324 | 114 Nach κύμβαλον in P wie oft λείπει. οὐδέ γε σεῖστρον + Gffck. αὖτε κροτεῖται Volkm. | 115 ἔχοντα Wilam. ἔχων τε Φ ἔχων Ψ. οὐ σκολιοῦ σύριγμα φέρον μίμημα δράκοντος, οὐ σάλπιγξ πολέμων ἀγγέλτρια βαρβαρόφωνος· οὐ κώμοις μεθύοντες άθέσμοις, οὐχὶ χορείαις· οὐ φθόγγος κιθάρης, οὐ μηχανίη κακοεργός· οὐκ ἔρις, οὐκ ὀργὴ πολυποίκιλος, οὐδὲ μάχαιρα ἔστι παρὰ φθιμένοις, ἀλλ’ αἰὼν κοινὸς ἅπασιν. κλειδοφύλαξ εἱρκτῆς μεγάλης ἐπὶ βῆμα θεοῖο. χρυσοῖς τε *ξοάνοισιν ἀργυρέοις λιθίνοισιν* ὡραῖαι γίνεσθε, ἵν᾿ ἔλθητ᾿ εἰς πικρὸν ἠμαρ σὴν πρώτην κόλασιν, Ῥώμη, καὶ βρυγμὸν κοὐκέτι σοι δούλειον ὑπὸ ζυγὸν αὐχένα θήσει οὐ Σύρος, οὐχ Ἕλλην, οὐ βάρβαρος, οὐκ ἔθνος ἄλλο. ἐκπορθηθήσῃ κἀκπραχθήσῃ ὅσ᾿ ἔπραξας, δώσεις τ' οἰμώξασα φόβῳ, μέχρι πάντ᾿ ἀποτίσεις· καὶ σὺ θρίαμβος ἔσῃ κόσμῳ καὶ ὄνειδος ἁπάντων. ἔκτοτε Λατίνων ἕκτη γενεὴ βασιλήων ὑστάτιον βίον ἐκτελέσει καὶ σκῆπτρα προλείψει. τῆς αὐτῆς γενεῆς ἕτερος βασιλεὺς βασιλεύσει, ὃς πάσης γαίης ἄρξει καὶ σκῆπτρα κρατήσει, ἄρξει δ᾿ αὐτοκέραστα θεοῦ βουλαῖσι 121 vgl. III 92. — 123 vgl. III 58 f. — 129. 130 vgl. XU 227 f. — 131136 vgl. XIV 280—283. V 50. 116 φέρων Φ Rz., doch verbinde: οὐ σύριγμα (Ton der Syrinx) φέρον μίμημα σκολιοῦ δράκοντος, vgl. Nonnos: Paraphr. XI 135: καὶ λίθος ἀντιτύποιο φέρων μίμημα θυρέτρου: Bur. | 117 vgl. V 253 | 118 κό,μαις Ψ. — χορείαις: τορείαις Φ Nach V. 121 grössere Lücke anzunehmen. Unmittelbar vor V. 122, den man, die Lücke erst nach V. 122 setzend, noch mit V. 121 verband, ist zu ergänzen: alle samt und sonders schleppt . . . | 122 κλυδοφύλαξ A κλαδοφύλαξ P. — Nach V. 122 ebenfalls Lücke, aus III 57: ἄρτι δ’ eri κτίζεσθε, πόλεις, κοσμεῖσθέ von Alex. Etwas ähnliches muss jedenfalls da gestanden haben | 123 vgl. IlI 58 f. XII 192. — 123 χρυσοῖς τε ξοάνοισι καὶ ἀργυρέοις λιθίνοις τε Alex. 124 ἵν᾿ . . . ἦμαρ = III 59. — ἔλθητε R ἔλθητε F | 125 πρώτην: πρότερον Ψ. — ὁρῶσα Φ | 126 vgl. IlI 448 | 128 κἀκπραχθήσῃ Φ κᾀκπραχθήσῃ A) καὶ ἐκπραχθήσῃ Ψ. — ὅσ᾿: ὡς Ψ | 129 τ᾿: θ’ Ψ. — μέχρι πάντ’ ἀποτίσεις vgl. V 191. — πάντ’ Rz. πᾶν ΦΨ | 130 Anf. = XIII 129. — Nach V. 130 Lücke: Bur. | 136 vgl. XIV 280—283 | 131 ἔκτοτε Λατίνων Alex.? Rz. ἔκτοτε δ’ αὖ λατίνων ἔ. γε λατίνων Ψ ἔ. δ’ Αὐσονίων Wilam. — ἕκτη γενεὴ Opsop. ἕκτη γενεῶν Φ ἑκτηγενέων F ἕκτη γενεών L ἕ. γενέων T ἔ. γονέων R | 132 ὕστατον Ψ. — καὶ σχῆπτρα προλείψει vgl. XI 47 | 133—136 [ ] Alex. | 134 vgl. V. (68.) 169. XIV 135 αὐτοκέραστα: rein, unabhängig? — βουλῇσι Rz. παῖδες καὶ παίδων τούτου γενεὴ *ἀσαλεύτων*· ὣς γὰρ θέσφατόν ἐστι περιπλομένοιο χρόνοιο, ὁππόταν Αἰγύπτου βασιλεῖς τρὶς πέντε γένωνται.

ἔνθεν ὅταν φοίνικος ἐπέλθῃ πενταχρόνοιο ἥξει πορθήσων λαῶν γένος, ἄκριτα φῦλα, Ἑβραίων ἔθνος. τότ᾿ Ἄρης Ἄρεα Ῥωμαίων ὑπέροπλον ἀπειλὴν αὐτὸς ὤλετο <γὰρ> Ῥώμης ἀρχὴ τότε τηλεθόωσα, ἀρχαίη πολέεσσι περικτιόνεσσιν ἄνασσα. οὐκέτι νικήσειε πέδον Ῥώμης ὁππόταν ἐξ Ἀσίης κρατέων ἔλθῃ σὺν Ἄρηι. ταῦτα δὲ πάντ᾿ ἔρξας ἥξει κρηπισθὲν ἐς ἄστυ. τρὶς δὲ τριηκοσίους καὶ τεσσαράκοντα καὶ ὀκτώ πληρώσεις λυκάβαντας, ὅταν σοι δύσμορος ἥξῃ μοῖρα βιαζομένη τεὸν οὔνομα πληρώσασα.

οἴμοι ἐγὼ τριτάλαινα, πότ᾿ ὄψομαι ἠμαρ ἐκεῖνο *σεῖό ποτε* ῾Ρώμη, πᾶσιν δὲ μάλιστα Λατίνοις; κώμαζ᾿, εἰ βούλει σύ, τὸν ἐν κρυφίαισι λοχείαις Ἀσίδος ἐκ γαίης ἐπὶ Τρωικὸν ἅρμ᾿ ἐπιβάντα, θυμὸν ἔχοντ᾿ αἴθωνος. ὅταν δ᾿ ἰσθμὸν διακόψῃ 140 ff. vgl. IV 119—124. — 141 (Lactant. div. inst. VII 17, 6 <rex iustum populum persequetur). — 148 ff. vgl. XIII 46 f. und bes. 1 144 f. — 153 Zum Tone der Rede vgl. III 487. — ἐν κρυφίαισι λοχείαις vgl. V 140. — 155 ὅταν . . . διακόψῃ vgl. V 137139. 136 ἀσάλευτος Bur. Gffck. vgl. XIV 282 Ω | 137 ὡς Φ. — περιπλομένοιο χρόνοιο vgl. III 158 | 138 vgl. V. 50. — ὁππόταν AP ὁπόταν B ὁπότ᾿ ἂν Ψ vgl. V. 146. — αἰγύπτοιο Ψ. — τρεῖς R | 139 vgl. XI 272. — πενταχρόνοιο: φοίνικα) τέρμα χρόνοιο Mdls. im Widerspruche mit der Sage vom Phönix. Nach V. Lücke anzunehmen, in der das Subjekt zu ἐπέλθῃ αἰών oder ä.) stand, und der danach von Nero die Rede war | 141 ἔθνος Φ ἔθνος γένος RLT γένος im Text, am Rande ἔθνος F. — Ἄρης Ἄρεα vgl. XIII 35 f. — προνομεύση Ψ | 142 ἀπειλὴν ὑπέροπλον Ψ. — ὀλέσει PB | 143 Nach ὤλετο + γὰρ Rz. τῆς Opsop. — ῥώμη Ψ. — τηλεθόωσα (Opsop.) Alex. τῆλε θέουσα τ. θέουσαι B) ΦΨ | 144 < R (143 am Fusse der einen, 145 am Kopfe der anderen Seite) | 145 νικήσειε Ψ νικήσεις τὸ Φ. — ῾Ρώμης ἐριθήλου = XI 261 | 146 ὁππόταν P ὁπόταν AB ὁπότ᾿ ἂν Ψ vgl. V. 138. — κρατέων . . . Ἄρηι: ἔλθῃ σὺν ἄρει κρατέων Ψ | 147 κρηπισθὲν Huet. κρίις πισθεν ΦΨ κρημνισθὲν Bur. μετόπισθεν Dausqueius. — ἐς τριακοσίους Ψ. — καὶ ὀκτὼ: ὀκτὼ Ψ | 149 f. vgl. XI 272 f. | 150 οὔνομα πληρώσασα vgl. III 25 | 151 vgl. III 55. — πότε Ψ | 152 σεῖό ποτε ΦΨ Bur. σοί γ᾿ ὀλοὸν Rz. — πᾶσι ΑΨ | 153 Auf. vgl. V 394. — κώμαζ᾿, εἰ βούλει σύ Alex, κωμάζει βουλαῖσι ΦΨ. — τὸν: τὴν Φ. — ἐν κρυφίαισι A Gffck. ἐγκρυφίαισι P (B?) ἐνκρυφίαισι FRT ἐνκρυφίαι L | 154 ἀσσίδος Φ | 155 f. vgl. XI 180 f. — ἔχοντ᾿ Alex, ἔχων ΦΨ. — αἴθωνος vgl. V. 71. παπταίνων, ἐπὶ πάντας ἰών, πέλαγος διαμείψας, καὶ τότε θῆρα μέγαν μετελεύσεται αἷμα κελαινόν. τὸν δὲ λέοντ᾿ ἐδίωξε κύων ὀλέκοντα νομῆας. σκῆπτρα δ᾿ ἀφαιρήσουσι καὶ εἰς Ἀίδαο περήσει.

ἥξει καὶ ῾Ροδίοις κακὸν ὕστατον, ἀλλὰ μέγιστον, καὶ Θήβῃσι κακή γε μένει μετόπισθεν ἅλωσις. Αἴγυπτος δ᾿ ἀπολεῖται ὑφ᾿ ἡγεμόνων κακότητος. [ὡς δὲ καὶ οἳ μετόπισθ᾿ ἔφυγον βροτοὶ αἰπὺν τρὶς μακαριστὸς ἔην καὶ τετράκις ὄλβιος ἀνήρ.] ἔσται καὶ ῾Ρώμη ῥύμη καὶ Δῆλος ἄδηλος καὶ Σάμος ἄμμος — — — — — — — ὕστερον *αὐ καὶ ἔπειτά γε τοὺς Πέρσας κακὸν ἀνθ᾿ ὑπερηφανίης, ἀπολεῖται ὕβρις ἅπασα.

καὶ τότε <δ᾿> ἁγνὸς πάσης πάσης σκῆπτρα σκῆπτρα εἰς αἰῶνας ἅπαντας <ὁ> τοὺς φθιμένους τρεῖς Ῥώμῃ Ὕψιστος ἄγοι οἰκτρῇ τότε πάντες δ᾿ ἄνθρωποι μελάθροις ἰδίοισιν ὀλοῦνται· ἀλλ᾿ οὐ μὴ πεισθῶσιν, ὅ κεν πολὺ λώιον εἴη. ἀλλ᾿ ὁπόταν δὴ πᾶσιν ἐπαυξήσῃ κακὸν ἠμαρ λιμοῦ καὶ λοιμοῦ δυσανασχέτου ἠδὲ κυδοιμοῦ, καὶ τότ᾿ ἔπειτ᾿ αὖτις κρείων ἔμπροσθεν ὁ τλήμων 158 = XIV 17. — 160 aus IV 101. — 161 aus IV 89. — 162 ὑφ᾿ ἡγεμόνων κακότητος vgl. III 366. — 164 vgl. III 371. Formelhaft, vgl. Hesiod: Fragm. 102, 1 Rz. und das Orakel bei Pausanias VJI 5, 3. — 165. 166 aus III 363 f. — 169 ἁγνὸς ἄναξ: Elias. Vgl. Commodian. Carm. apol. 839. 850. — 171 vgl. (XIV 264. 303) Commodian. Carm. apol 871 Participes autem duo sibi Caesarea addit <Nero>. Vgl Bousset: Der Antichrist 103. — 176 f. Commodian a. a. Ο. Turbaturque Nero etsenatus proxime visum. 157 μετελεύσεται αἷμα κελαινόν vgl. XIV 347 | 158 = XIV 17. — λέοντα A. — ἐδίωξε Alex, ἔδωκε Φ ἔδοκε L) Ψ | 160 = IV 101. vgl. III 486 | 161 vgl. IV 89 (XI 279). — θήβαισι ΦΨ, doch vgl. IV 89 Ω. — γε < Ψ | 162 αἴγυπτον PB. — ὑφ᾿ ἡγεμόνων κακότητος vgl. III 366 | 164 τρὶς μακαριστὸς Rz. τρὶς μακάριστος ΦΨ | 165 f. vgl. III 363 f. — Nach ἄδηλος folgt in derselben Ζ. noch καὶ σάμος ἄμμος Ψ vgl. V. 99 | 166 nach ἄμμος in P: λείπει | 167 so Φ, αὖτε καὶ ἔπειτα εἰς Π. κ. ἥ. Ψ αὖ μετέπειτα καὶ εἰς Π. κ. ἥ. Alex, αὖ καὶ ἔπειτά γε τοὺς Πέρσας κακὸν ἵξει? | 169 f. vgl. III 49 f. XIV 360 f. — 169 δ’ δ᾿ + Rz. aus XIV 360 Ω < ΦΨ | 170 ὁ τοὺς φθιμένους Wilam. τοὺς φθιμένους Φ αἰώνων φθιμένους Ψ ἀποφθιμένοις Alex. | 171 vgl. III 52. XIV 303. 264. — τρεῖς Bur., der jedoch falsch die Triumvirn (vgl. III 52) hier verstand. τοῖς ΦΨ Friedl. Alex. τρὶς Rz. — οἰκτρῇ τότε μοίρῃ aus III 52 Gffck. οἰκτρὴν τότε μοίρην ΦΨ, so schon gelesen von XIV 303 (264) Ω | 172 πάντες δ’ ἄνθρωποι μελάθροις ἰδίοισιν ἰδίοισιν Mdls.) aus III 53 Gffck. πᾶσιν δ’ ἀνθρώποισιν ὅροις ἐπὶ τοῖσιν ΦΨ | 173 εἴη Alex. Nauck ἐστιν ΦΨ | 174 ἐπαυξήσῃ κακὸν ἦμαρ vgl. VII 133 | 175 Anf. vgl. XI 240. — ἠδὲ Nauck τε ΦΨ | 176 αὖθις A αὖθις d. and. HSS. συγκαλέσας βουλὴν βουλεύσεται, ὡς ἀπολέσσει ξηρὰ μὲν ἀνθήσουσιν ὁμοῦ φύλλοισι φανέντα· οὐράνιον δ᾿ ἔδαφος δείξει* στερεᾷ ἐπὶ πέτρῃ ὄμβρον τε φλογμόν τε πολύπνοιάν τ᾿ ἐπὶ γαῖαν καὶ σπορίμων πληθὺν ἰῶν κατὰ γαῖαν ἅπασαν. ἀλλὰ πάλιν πράξουσιν ἀναιδέα θυμὸν ἔχοντες, οὐ μήνιμα θεοῦ δειδιότες οὐδ᾿ ἀνθρώπων, αἰδοίην προλιπόντες, ἀναιδείην ποθέοντες, ἀστασίῃσι τύραννοι ἁμαρτωλοί τε βίαιοι ψεῦσται ἀπιστόφιλοι κακοπράγμονες οὐδὲν ἀληθεῖς πιστολέται εὑρεσσίλογοι δύσφημα χέοντες· οὐδὲ σφιν πλούτου κόρος ἔσσεται· ἀλλά τ᾿ ἀναιδῶς πλείονα συλλέξουσι· τυραννωθέντες ὀλοῦνται.

ἄστρα πεσεῖται ἅπαντα θαλάσσης ἀντίπρῳρα, *πολλὰ μὲν ἑξῆς ἄστρα*, καὶ ἀκτινόεντα (178—181 vgl. Lactant. div. inst. VII 16, 6 aer enim vitiabitur et ac pestilens fiet modo importunis imbribus modo inutili siccitate, nunc frigoribus nunc aestibus nimiis, nee terra homini dabit fructum fructum . . . . .). — 183187 vgl. I 175—179. — 186 ff. vgl. III 36 fl: — 190—193 vgl. XIV 190 Altes stets wiederkehrendes Motiv: (Sib. VIII 341. II 202.) vgl. Jes. 34, 4. Mark. 13, 25. Matth. 24, 29. Apok. Job. 6, 13. Commodian. Carm. apol. 1011 Stellae cadunt caeli. Brandt: Die mandäische Religion S. 70. — 191 Lactant. div. inst. VII 16, 8... et crines cometarum et solis tenebrae et color lunae et cadentium siderum lapsus. — 191 ff. vgl. III 334 ff. Nach V. 177 Lücke: Castalio. Es stand darin Elias’ Nero: Commodian a. a. Ο. 858 | 179 οὐρανὸν Ψ. — δείξει ΦΨ Ausgg. βρέξει Mdls. Gffck. | 180 τε φλογμόν τε Castal. τε φλόγιόν τε Φ φλόγεόν τε Ψ 181 ἰῶν (Castal.) Alex. (d. h. der Gifte) οἰῶν ΦΨ. — Nach V. 181 Lücke: Gffck. | 182 ἀναιδέα θ. ἔχοντες = I 130 | 183—187 vgl. I 175—179 | οὔτε δὲ Ψ. — μήνυμα Ψ. — οὐδ’ Nauck οὔτ᾿ ΦΨ | 184 ποθέοντες aus I 175 Rz. δέ τ’ ἑλοῦνται A δέ τ’ ἐλοῦνται P δὲ τελοῦνται B δέ γ᾿ ἑλοῦνται Ψ δέ θ’ ἑλοῦνται Opsop. δὲ τελοῦντες Alex. Mdls. | 185 = I 176. — ἀστασίῃσι ἀστασίη A) ΦΨ ἁρπασισῖοι I 176 ΦΨ | 186 ἀπιστόφυλοι Φ ἀπιστόφιλος: Phlegon, mirab. p. 77, 24 Kell.) | 187 πιστολέται aus II 262 Volkm. πιστοπορθεῖς πιστοπορθοῖς P) ΦΨ. — εὑρεσσίλογοι Gffck. aus I 178. ψευδέσσι ψευδέσι Ψ) λόγοις ΦΨ Ausgg. — δύσφημα χέοντες = I 124. — χέοντες Castal. ἔχοντες ΦΨ | 188 | vgl. XII 51 f. — ἀλλὰ τ’ ἀναιδῶς aus XII 51 Ω Rz. ἀλλὰ ἀναιδῶς PB ἀλλ᾿ ἀναιδῶς ΑΨ | 189 πλείονα συλλέξουσι vgl. V. 55 | 190 vgl. II 202. — ἅπαντα Mdls. πάντα ΦΨ | 191 = XIV 270. — πολλὰ μὲν ἑξῆς ἄστρα ΦΨ XIV 270 Ω sinnlos nach ἅπαντα in V. 190. ὀλλύμεν᾿ ἑξείης Mdls. ἄλλα τ’ ἀναΐξουσι (vgl. Lactant. VII 16, 9: exsistent subito ignota . . . astra) Bur. ἀλλὰ δ’ ἐπέξεισ᾿ ἄστρα Wilam. φύλλα μὲν ὡς συκῆς aus Jes. 34, 4 und apokalyptischer Litteratur Gffck. | 191 f. vgl. III 334. — ἀκτιόεντα Φ. ἄνθρωποι καλέουσι τὸν ἀστέρα, σῆμα πόνοιο πολλοῦ ἐπερχομένου, πολέμου καὶ δηιοτῆτος.

μή ποτ᾿ ἐγὼ ζῴην, ὅτε ἡ μιαρὰ βασιλεύσει, ἀλλὰ τότ᾿, οὐρανίη ὅταν ἡ χάρις ἐμβασιλεύσῃ, καὶ ὁπόταν ἱερός ποτε παῖς *δολοφῶν* ἁπάντων ἐξολέσῃ δεσμοῖς ὀλοόφρονα βυσσὸν ἀνοίγων, αἰφνίδιος δὲ βροτοὺς ξύλινος δόμος ἀμφικαλύψῃ.

ἀλλ᾿ ὅταν ἡ δεκάτη γενεὴ δόμον Ἄιδος εἴσω, θηλυτέρης μετέπειτα μέγα κράτος· ᾑ κακὰ πολλά αὐξήσει θεὸς αὐτός, ὅταν βασιληίδα τιμήν στεμαμένη τετύχῃ· σύμπαν δ᾿ ἔτος *ἥπιος* αἰών. ἠέλιος μὲν] αὐχμηρὰ τρέχων νυκτερινὰ φαίνει, λείψει δ᾿ ἄστρα πόλον· πολλῇ δέ τε λαίλαπι θύων γαῖαν ἐρημώσει· νεκρῶν δ᾿ ἐπανάστασις ἔσται· καὶ χωλῶν δρόμος ὠκύτατος καὶ κωφὸς ἀκούσει καὶ τυφλοὶ βλέψουσι, λαλήσουσ’ οὐ λαλέοντες, καὶ κοινὸς πάντεσσι βίος καὶ πλοῦτος ἐσεῖται. 194 vgl. III 75 ff. — 196—198 Joh. Apok. 12, 5. 20, 2 f. — Vassiliev, graec. Byz. I p, 38 β Καὶ ἔσται ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις, ἀναστήσεται μειράκιον ἐκ τῶν υἱῶν Ἰσμαὴλ καὶ ἐξελεύσεται ἐπὶ τὰς χώρας καὶ ἐπέκεινα καὶ ἐν παντὶ τόπῳ καὶ νήσῳ καὶ λάρναξι ξυλίνοις . . . vgl. Sib. XfV 27. — 199 vgl. IV 20. II 15. — 203 vgl. II 184 ff. (III 801.) IV Esra 5, 4 et eluceset subito sol noctu et luna interdiu. — 205—207 vgl. I 353—355. Matth. 11, 5. Stehend den apokryphen Apostelgeschichten, besonders auch in den Erzählungen vom Antichrist und Simon Magus. Bousset a. a. O. 116. — Lactant. div. inst. IV 15, 15 sed et Sibylla eadem cecinit his versibus: νεκρῶν . . . . λαλέοντες. — 208—212 vgl. II 318—321. 192 ἄνθρωποι λεύσουσιν ἀν’ αἰθέρα Mdls. — σῆμα Castal. aus III 335. πῆμα ΦΨ | 193 = XIV 271 | 194 ὅταν Alex. — ἡ μιαρὰ Mdls. Gffck. vgl den Kommentar zu III 75 ff. γυνὴ μιαρά!). ἡ ἱλαρὰ Ψ ἱλαρὰ Φ | 195 < B. — οὐρανίην Φ. — ἡ < Ψ. — βασιλεύσῃ βασιλεύσει L) Ψ | 196 ὅταν ὅτ᾿ ἂν F) Ψ. — ἱερός ποτε παῖς Ludwich παῖς ποθ’ ἱερὸς ΦΨ. — δολοφῶν Ψ δολοφὼν Φ δηλήμον’ Rz. κολοφῶνα Gffck.? | 197 ὀλοόφρον᾿ ἄβυσσον Mdls. — βύσσον Φ | 198 vgl. XI 135. — βροτοὺς Dausq. βροτοῖς ΦΨ. — ἀμφικαλύψῃ Alex. ἀμφικαλύψει ΦΨ | 200 vgl. III 75 f. — ᾗ Mdls. Bur. ἦ R ἦ d. and. HSS. — πολλὰ κακὰ Ψ | 201 βασιληίδα τιμήν = III 120 | 202 τετύχῃ Mein, τε τύχη Ψ τείχη Φ. — σύμπαν δ’ ἔτος ἥπιος αἰών Φ σύμπαν δ’ ἔτος ἥπιος εἶχεν ἐών Ψ σύμπ. δ᾿ ἔτ. ἄγρπνος αἰών Mdls.? σύμπαν δ᾿ ἔτος ὕπτιος (umgestürzt, umgekehrt) αἰών Gffck. | 203 μὲν [ ] Gffck. — τρέχων: ἀμυδρὰ τρ. Alex, ἀμαυρὰ βλέπων Rz. — νυκτερινὰ: νυχθήμερα Alex. | 204 vgl. IV 57. — πολλῆς Φ | 205 ἐρημώσει: Subjekt ist θεός. — νεκρῶν δ’ ἐπανάστασις ἔσται = I 355; erhalten nur bei Lactant. < Φ λείπει: P) Ψ | 206 f. vgl. I 353 f. — καὶ χωλῶν Lactant. χωλῶν δὲ ΦΨ | 207 λαλήσουσι δὲ μὴ λαλέοντες Ψ | 208 vgl. II 321. — καὶ πλοῦτος < Φ. — ἐσσεῖται Φ ἔσται Ψ. γαῖα δ᾿ ἴση πάντων οὐ τείχεσιν οὐ περιφραγμοῖς διαμεριζομένη καρπούς ποτε πλείονας οἴσει, πηγὰς δὲ γλυκεροῦ οἴνου λευκοῦ τε γάλακτος καὶ μέλιτος δώσει . . . . . . . . . . . καὶ *κρίσιν* ἀθανάτοιο θεοῦ . . . . . . . . ἀλλ᾿ ὅταν ἀλλάξῃ θεὸς καιροὺς . . . . . . . χεῖμα θέρος ποιῶν, τότε θέσφατα 〈πάντα τελεῖται>. ἀλλ’ ὅτε κόσμος ὄλωλεν . . . . . . . . . . .

Ιησους Χρειστος Θεος υιος σωτηρ σταυρος

῾Ιδρώσει δὲ χθών, κρίσεως σημεῖον ὅτ᾿ ἔσται. Ἥξει δ᾿ οὐρανόθεν βασιλεὺς αἰῶσιν ὁ μέλλων, 211 vgl. Apocal. Pauli p. 52 Ti. und auch noch Sib. V 283. III 622 f. — 214 vgl. II 157. Lactant. div. inst. VII 16, 9 fiet enim vel aestas in hieme vel hiemps in aestate. — 215 vgl. XIV 299. Die Akrostichis alte Form und Kennzeichen der Sibyllina: Dionysios, Arch. IV 62, 6 (aus Varro). Cicero: de divin. II 54. 111. 112 . . . . . Atque in Sibyllinis ex primo versu cuiusque sententiae primis litteris illius sententiae Carmen omne prae- texitur. hoc scriptoris est, non furentis, adhibentis diligentiam, non insani. — Erhalten ist eine solche bei Phlegon: mirab. 76, 7 ’. (Diels: Sibyllinische Blätter S. 111 ff.) — Zur 2. Aktrostichis in den Worten: Ἰησοῦς Χρειστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτὴρ vgl. Kaibel: Epigr. graeca ex lap. conl. 725. — Über die Wiederkunft Christi vgl. auch III 95. — 217—250 Eusebius: Constantini orat. ad sanctor. coetum c. 18 αὕτη τοίνυν ἡ Ἐρυθραία Σίβυλλα> εἴσω τῶν ἀδύτων ποτὲ τῆς ἀκαίρου δεισιδαιμονίας προα προα. 209 f. = II 319 f. | 209. 210 so nach II 319. 320 Ψ Wilam., γαίη δ’ ἴση πάντων τείχεσιν οὐ περιφραγμοῖς | ἐκ δὲ μεριζομένη καρποὺς ποτὲ πλείονας οἴσει Φ γ. δ’ ἴση π. οὐ τείχεσιν οὐ π. | ἐκδιαμεριζομένη μένη καρπούς τε πλείονας ποιήσει Ψ | 211 vgl. II 318. — λευκοῦ: γλαυκοῦ Ψ | 212 ücke, durch λείπει markiert in P | 213 vgl. III 56. Ein Vers wie III 55 stand vielleicht hier vor 213. — κρίσιν ΦΨ κρίσις Rz. aus III 56. — μεγάλου βασιλῆος + Rz. aus III 56 | 214 vgl. II 157. — ἀλλέξη P ἀλέξῃ A. — καιροὺς θεὸς Castal. | 215 vgl. XIV 299. — πάντα τελεῖται + Alex. Mein, aus XIV 299 | 216 ὄλωλε Ψ. — Nach 216 keine Lücke in ΦΨ. HSS. ausser ΦΨ: QMVH = Ω nach VII 1. HSS. der Contantini Oratio ad Sanctorum coetum: Vaticanus 149. XI. Jh. Moscoviensis 50. XL Jh. Marcianus 339. XIII. Jh. (schlecht). Parisinus 1439. XVI. Jh. (interpoliert). Dazu die Exerpthss.: Vatican. 1357 u. 573, beide aus der Überlieferung der Oratio stammend (Rzach: Philologus. N. F. VI 318 f.). Überschrift < Ω. — Χρειστος: χݲςݲ P χριστὸς die and. HSS. — 217 < Ω. — ἱδρῶσι PB Vat. 1357. — δὲ: γὰρ Const. — 218 vgl. V. 82. — αἰῶσιν: θεόθεν Ψ. Σάρκα παρὼν πᾶσαν κρῖναι καὶ κόσμον ἅπαντα. Ὄψονται δὲ θεὸν μέροπες πιστοὶ καὶ ἄπιστοι

χθεῖσα καὶ θείας ἐπιπνοίας ὄντως γενομένη μεστή, δι᾿ ἐπῶν περὶ τοῦ θεοῦ τὰ μέλλοντα προεθέσπισε σαφῶς ταῖς προτάξεσι τῶν πρώτων γραμμάτων, ἥτις ἀκροστιχὶς λέγεται, δηλοῦσα τὴν ἱστορίαν τῆς τοῦ Ἰησοῦ κατελεύσεως· ἔστι δὲ ἡ ἀκροστιχὶς αὕτη· Ἰησοῦς Χριστὸς θεοῦ υἱὸς σωτὴρ σταυρός· τὰ δ’ ἔπη αὐτῆς ταῦτα· ἱδρώσει . . . 217—243 Augustinus: de civit. dei XVIII 23: Haec sane Erythraea Sibylla quaedam de Christo manifesta conscripsit; quod etiam nos prius in Latina lingua versibus male Latinis et non stantibus legimus per nescio cuius interpretis imperitiam, sicut post cognovimus. Nam vir clarissimus Flaccianus, qui etiam proconsul fuit, homo facillimae facundiae multaeque doctrinae, cum de Christo conloqueremur, Graecum nobis codicem protulit, carmina esse dicens Sibyllae Erythraeae, ubi ostendit quodam loco in capitibus versuum ordinem litterarum ita se habentem, ut haec in eo verba legerentur: Ἰησοῦς Χρειστὸς Θεοῦ υἱὸς σωτὴρ . . . Hi autem versus, quorum primae litterae istum sensum, quem diximus, reddunt, sicut eos quidam Latinis et stantibus versibus est interpretatus, hoc continent:

ΙΗσΟΥσΧΡΕΙ σΤΟσΘΕοΥΥΙΟσΣωΤΗΡ

ludicii Signum tellus sudore madescet. E caelo rex adveniet per saecla futurus, Scilicet ut carnem praesens, ut iudicet orbem. Unde Deum cernent incredulus atque fidelis Υ Celsum cum sanctis aevi iam termino in ipso. Sic animae cum carne aderunt, quas iudicat ipse, Cum iacet incultus densis in vepribus orbis, Reicient simulacra viri, cunctam quoque gazam, Exuret terras ignis pontumque polumque Ι Inquirens taetri portas eflfringet Averni. Sanctorum sed enim cunctae lux libera carni Tradetur, sontes aeterna flamma cremabit. Occultos actus retegens tunc quisque loquetur Secreta, atque Deus reserabit pectora luci. Tunc erit et luctus, stridebunt dentibus omnes. Eripitur solis iubar et chorus interit astris. Volvetur caelum, lunaris splendor obibit; Deiciet colles, valles extollet ab imo. Non erit in rebus hominum sublime vel altum. Ι Iam aequantur campis montes et caerula ponti Omnia cessabunt, tellus confracta ’ibit: Sic pariter fontes torrentur fiuminaque igni. Sed tuba tum sonitum tristem demittet ab alto Orbe, gemens facinus miserum variosque labores, Τ j Tartareumque chaos monstrabit terra dehiscens. Et coram hie Domino reges sistentur ad unum. Reccidet e caelo ignisque et sulphuris amnis.

219 παρ(ὸν Ω Const. πάρος ΦΨ. — πᾶσαν κρῖναι κρίναι Φ) ΦΨ Const. Mose. Marc. Paris, πᾶσαν κρίνειν Ω κρῖναι πᾶσαν Const. Vat. — Vat. 1357. — καὶ κόσμον ἅπαντα = V. 302 | 220 ὄψονται: ὕψιστον aus V. 221 Ω.

Υψιστον μετὰ τῶν ἁγίων ἐπὶ τέρμα χρόνοιο. Σαρκοφόρων δ᾿ ανδρῶν ψυχὰς ἐπὶ βήματι κρίνει, Χέρσος ὅταν ποτὲ κόσμος ὅλος καὶ ἄκανθα γένηται. Ῥίψουσιν δ᾿ εἴδωλα βροτοὶ καὶ πλοῦτον Ἐκκαύσει δὲ τὸ πῦρ γῆν οὐρανὸν ἠδὲ θάλασσαν Ἰχνεῦον, ῥήξει τε πύλας εἱρκτῆς Ἀίδαο. Σὰρξ τότε πᾶσα νεκρῶν ἐς ἐλευθέριον φάος ἥξει Τῶν ἁγίων· ἀνόμους δὲ τὸ πῦρ αἰῶσιν ἐλέγξει. Οππόσα τις πράξας ἔλαθεν, τότε πάντα λαλήσει· Στήθεα γὰρ ζοφόεντα θεὸς φωστῆρσιν ἀνοίξει. In his Lafcinis versibus de Graeco utcumque translatis ibi non potuit ille sensus occunere, qui fit, cum litterae, quae sunt in eorum capitibus, conectuntar, ubi Y littera in Graeca posita est, quia non potuerunt Latina verba inveniri, quae ab eadem littera inciperent et sententiae convenirent. Hi autem sunt versus tres, quintus et octavus decimus et nonus decimus. Denique si litteras quae sunt in capitibus omnium versuum conectentes horum trium quae scriptae sunt non legamus, sed pro eis Y litteram, tamquam in eisdem locis ipsa sit posita, recordemur, ex- primitur in quinque verbis: Jesus Christus Dei filius salvator; sed cum Graece hoc dicitur, non Latine. Et sunt versus viginti et septem, qui numerus quadratum ternarium solidum reddit. Tria enim ter ducta fiunt novem; et ipsa novem si ter ducantur, ut ex lato in altum figura consurgat, ad viginti septem perveniunt. Horum autem Graecorum quinque verborum, quae sunt Ἰησοῦς Χρειστὸς Θεοῦ υἱος σωτήρ, quod est Latine Jesus Christus Dei filius salvator, si primas litteras iungas, erit ἰχθύς, id est piscis, in quo nomine mystice intellegitur Christus . . . . (Im Mittelalter viel gelesen: vgl. die tiburtinische Sibylle bei Sackur: Sibyllinische Texte S. 187. Carmina Burana p. 81 Schm.) 224 vgl. III 606. — Lactant. div. inst. VIJ 19, 9 non colentur ulterius dii manu facti, sed a templis ac pulvinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur et cum donis suis mirabilibus ardebunt: quod etiam Sibylla cum prophetis (Jes. 2, 18) congruens futurum esse praedixit: ῥίψωσιν . . . 221 μετὰ: μέγα Ω | 222 σαρκοφόρον F Const. Vat. Par. σαρκοφόρος Marc. — δ’ ἀνδρῶν ψυχὰς Mai ἀνδρῶν ψυχὰς ψυχὴν H) Ω ψυχάς τ’ ἀνδρῶν Const. Mose. Marc. Par. ψυχὰς δ’ ἀνδρῶν Vat. — Vat. 1357. ψυχὰς δ’ ἀνθρώπων Ψ ψ ἀνθρώπων Φ. — ἐπὶ βήματι κρίνει vgl. V. 82. — ἐπὶ βήματι: βήματι Φ ἐπὶ βήματος Ω Const. Marc. — κρίνει ΩΨ iudicat Augustin. κρινεῖ Const. κρίνων Φ | 223 τότε Ω. — κόσμος ὅλος = II 21 | 224 vgl. III 606. — ῥίψουσιν Φ ῥίψουσι ΩΨ ῥίψωσιν Lactant. ῥίψωσι Const. — δ᾿: τ’ Const. | 225 < Const. Mose. Par. — ἐκκαύσῃ Const. Vat. | 226 ἰχνεύων Ω ἰχνεύειν Const. Mose. Par. — ῥήξει τε Const. effringet Augustin. φρύξειε Ω φλέξει δὲ ΦΨ. — εἱρκτῆς: εἱρκταῖς VH taetri . . . Averni: Augustin, der also wohl ἐχθροῦ las | 227 τότε: ὅτε MH (in Q verblasst). — πᾶσα < Ψ. — νεκρῶν Ω Const. βροτῶν ΦΨ Vat. 1357. 573. — ἐς Ω ἐπ᾿ Vat. 1357. 573 | 228 < A. — τοὺς ἁγίους Const. — ἀνόμους . . . ἐλέγξει vgl. I 350. — ἀνόμων Ω. — ἐλέγξει ΡΨ Const. ἑλίξει Ω φλέξει B | 229 ὁπόσα ΗΨ Vat. 1357. 573. χὡπόσα Φ. — ἔλαθε ΗΨ Const. Mosc. Marc | 230 ζοφώεντα Ψ. — φωστῆρσιν. σωτῆρσιν Ω. Θρῆνος δ᾿ ἐκ πάντων ἔσται καὶ βρυγμὸς ὀδόντων. Ἐκλείψει σέλας ἠελίου ἄστρων τε χορεῖαι. Οὐρανὸν εἱλίξει· μήνης δέ τε φέγγος ὀλεῖται. ῾Υψώσει δὲ φάραγγας, ὀλεῖ δ᾿ ὑψώματα βουνῶν, Ὕψος δ᾿ οὐκέτι λυγρὸν ἐν ἀνθρώΠοισι φανεῖται. Ἶσα δ᾿ ὅρη πεδίοις ἔσται καὶ πᾶσα θάλασσα Οὐκέτι πλοῦν ἕξει. γῆ γὰρ φρυχθεῖσα τότ᾿ ἔσται Σὺν πηγαῖς, ποταμοί τε καχλάζοντες λείψουσιν. Σάλπιγξ δ’ οὐρανόθεν φωνὴν πολύθρηνον ἀφήσει Ὠρύουσα μύσος μελέων καὶ πήματα κόσμου. Ταρτάρεον δὲ χάος δείξει τότε γαῖα Ἤξουσιν δ᾿ ἐπὶ βῆμα θεοῦ βασιλῆος ἅπαντες. 231 (vgl. II 305. VIII 350.) Matth. 8, 12. 13, 42. Luk. 13, 28. — 232 vgl. IV 57. — 233 Οὐρανὸν εἱλίξει: vgl. III 82. — 234—238 Am ähnlichsten die älterem Vorbilde (Jes. 40, 3. Bar. 5, 7. Oder stoische Einwirkung: Seneca, ad Marc. XXVI, 6 ?) ausgeführte Stelle der Assumptio Moys. 10, 4 et tremebit terra, ad fines suos concutietur, et alti montes humiliabuntur et concutientur, et convalles cadent: sol non dabit lumen et in tenebras convertet se, cornua lunae confringentur et tota convertet se in sanguinem et orbis stellarum conturbabitur: et mare usque ad abyssum decedet et fontes aquarum deficient, et flumina exarescent. — 234—237 Lactant. div. inst. VII 16, 11 montes quoque altissimi decident et planis aequabuntur, mare innavigabile constituetur. — 236 f. vgl. V. 348. — 239 I Thess. 4, 16. Commodian. Carm. apol. 901. 1001 u. a. (Vgl. Bousset: Der Antichrist 166). Lactant. div. inst. VII 16, 11 . . . audietur e caelo tuba: quod hoc modo Sibylla denuntiat: σάλπιγξ . . . — 241. 242 Lactant. div. inst. VII 20, 3 nach Sib. III 741743 deinde aput aliam: ταρταρόεν . . . 231 δ᾿: τ’ Const. — ἔσται Ω Const. ἥξει ΦΨ. — καὶ βρυγμὸς ὀδόντων vgl. V. 105. II 305 | 232 so Const., eripitur solis iubar et chorus interit astris Augustin. ἐκλείμει σέλας ἠελίοιο ἄστρων δὲ χαρίεν χάριεν QM) Ω ἐκλείψει δὲ φάος σέλας ἠελίοιο ἡελίοιο R ἡλίοιο L) ἄστρων τε χῶραι Ψ ἐκλείψει δὲ φάος σέλας ἠελίοιο καὶ ἄστρων Φ. — ἄστρων τε χορεῖαι vgl. I 140 | 233 vgl. III 82. — οὐρανὸς Ω. — εἱλήξει VH Const. Marc. | 234 δὲ < Ψ | 235 λυγρὸν: λοιπὸν Hase | 236 ἴσσα PB. — δ’ Ω τ’ ΦΨ Const. — καὶ πᾶσα θάλασσα 237 . . . ἔζει vgl. V. 348. II 210 | 237 οὐκέτι πλοῦν ἕξει: οὐκ εἰς πλοῦν ἥξει εἴξει Vat. ἔξει Par.) Const. — τότ’ ἔσται Ω κεραυνῷ ΦΨ Const. confracta peribit Augustin. | 238 ποταμοί τε Const. ποταμοὶ δὲ π. δέκα F) φΨ ποταμοῖς τε Ω. — κοχλάζοντες Ψ Const. Vat. | 239 σάλπιξ VH Const. Vat. — δ’ < Ω Lactant. Const. Vat. 573. | 240 ὠρύοσα VH (Q?). — μῦσος Ω Const. Vat. < Mose. Marc. Par. — μελέων Φ λεόντων A) Ψ μέλεον las Augustin (facinus miserum) μᾶλλον Ω μέλλον Const. — πήματα κόσμου: variosque labores Augustin, der also vielleicht πήματα πολλά las | 241 ταρταρόεν Const. Lactant. Cod. Bonon. — δὲ < Const. Vat. Mose. Marc. — Vat. 1357. — τότε δείξει ΦΨ. — τότε: ποτε Const. Vat. Mose. Marc. — γαῖα χανοῦσα = XII 281 | 242 ἥξουσιν Φ Lactant. Const. Par. ἥξουσι ΩΨ Const. Vat. Mose. Marc. — Vat. 1357. 573. — βασιλῆος Lactant. Gfick. βασιλῆες Const. ΩΦΨ Augustin. (reges) Ausgg., doch kommt es hier gar nicht auf die Könige an. ῾Ρεύσει δ᾿ οὐρανόθεν ποταμὸς πυρὸς ἠδὲ θεείου. Σῆμα δέ τοι τότε πᾶσι βροτοῖς, σφρηγὶς ἐπίσημος Τὸ ξύλον ἐν πιστοῖς, τὸ κέρας τὸ ποθούμενον ἔσται, Ἀνδρῶν εὐσεβέων ζωή, πρόσκομμα δὲ κόσμου, ῾Υδασι φωτίζον κλητοὺς ἐν δώδεκα πηγαῖς· ῾Ράβδος ποιμαίνουσα διδηρείη γε κρατήσει. Οὗτος ὁ νῦν προγραφεὶς ἐν ἀκροστιχίοις θεὸς ἡμῶν Σωτὴρ ἀθάνατος βασιλεύς, ὁ παθὼν ἕνεχ᾿ ἡμῶν.

ὃν Μωσῆς ἐτύπωσε προτείνας ὠλένας νικῶν τὸν Ἀμαλὴκ πίστει, ἵνα λαὸς ἐπιγνῷ ἐκλεκτὸν παρὰ πατρὶ θεῷ καὶ τίμιον εἶναι 243 vgl. II 196. — 244 σφρηγίς: sehr häufiger Begriff in christlicher Litteratur: Apok. Joh. 7, 2. Constitut. apost. p. 26, 10. 66, 16. 111, 1. 5 Lag. u. ö. — 245 κέρας: vgl. z. B. I Kön. 2, 10. Psal. 131, 17. Luk. 1, 68. — ποθούμενον: vgl. Brief bei Nestle: Byzantin. Zeitschr. IV 325, 6 τὸ πεποθημένον ξύλον: Mdls. — 246 Rom. 9, 33. — 247 φωτίζον (vgl. V. 271): von der 2. Hälfte des 2. Jh. stehender Ausdruck für die Taufe, vgl. Justin. Apol. I 61, 14. Constit. p. 110, 9. 129. 14. 242, 14. 243, 3 Lag. u. ö. (Harnack: Dogmengeschichte I 199). — 248 Apok. Joh. 2, 27. 12, 5. 19, 15. — 250 Über das ganze Stück vgl. Constantini orat. ad sanct. coet. 19 Ἀλλ᾿ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀπιστοῦσι καὶ ταῦθ᾿ ὁμολογοῦντες Ἐρυθραίαν γεγενῆσθαι Σίβυλλαν μάντιν, ὑποπτεύουσι δέ τινα τῶν τῆς ἡμετέρας θρησκείας, ποιητικῆς μούσης οὐκ ἄμοιρον, τὰ ἔπη ταῦτα πεποιηκέναι, νοθεύσθαί τε αὐτά, καὶ Σιβύλλης θεσπίσματα εἶναι λέγεσθαι, ἔχοντα βιωφελεῖς γνώμας, τὴν πολλὴν τῶν ἡδονῶν περικοπτούσας ἐξουσίαν καὶ ἐπὶ τὸν σώφρονά τε καὶ κόσμιον βίον ὁδηγούσας· ἐν προφανεῖ δ᾿ ἀλήθεια, τῆς τῶν ἡμετέρων ἀνδρῶν ἐπιμελείας συλλεξάσης τοὺς χρόνους ἀκριβέστερον, ὡς πρὸς τὸ μηδένα τοπάζειν, μετὰ τὸν τοῦ Χριστοῦ κάθοδον καὶ κρίσιν γεγενῆσθαι τὸ ποίημα . . . . — 251 f. Barnab. ep. 12, 2 λέγει δὲ πόλιν 〈περὶ τοῦ σταυροῦ〉 τῷ Μωϋσῇ, πολεμουμένου τοῦ Ἰσραὴλ ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων, καὶ ἵνα ὑπομνήσῃ αὐτοὺς πολεμουμένους, ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν παρεδόθησαν εἰς θάνατον· λέγει εἰς τὴν καρδίαν Μωϋσέως τὸ πνεῦμα, ἵνα ποιήσῃ τύπον σταυροῦ καὶ τοῦ μέλλοντος πάσχειν, ὅτι, ἐὰν μή, φησίν, ἐλπίσωσιν ἐπ’ αὐτῷ, εἰς τὸν αἰῶνα πολεμηθήσονται. τίθησιν οὐν Μωϋσῆς ἓν ἐφ’ ἓν ὅπλον ἐν μέσῳ τῆς πυγμῆς καὶ σταθεὶς ὑψηλότερος 243 vgl. II 196. — πυρὸς . . . θεείου vgl. II 204. — πῦρ Φ. — θεείου Alex. θεοίου Ω τε θείου Ψ γε Μου Const. Vat. Par. θείου Mose. Marc, τε θεῖον Φ 244 τοι Const. τι Vat. 573. σοι Ω < ΦΨ. — τότε Ω < ΦΨ πότε Const. — βροτοῖς Const. βροτοῖσι ΦΨ < Ω. — σφηγὶς σφραγὶς ΦΨ) ἐπίσημος ΩΦΨ ἀριδείκετον οἶον Const. | 245 τὸ κέρας τὸ περίδοξον ἔσται ποθούμενον Vat. 1357 246 εὐσεβῶν Ω. — δὲ: τε Const. | 247 vgl. I 339. — ὕδατι VH. — φωτίζον Const. Vat. Marc. Par. φωτίζων ΩΦΨ Const. Mose. — Vat. 1357. — κλητοὺς: πιστοὺς Const. Mose. Marc. Par. | 248 ῥᾷβδος Ω. — σιδηρείη Const. σιδηρίη Ω Vat. 573. σιδηρά PB σιδηρᾷ ΑΨ. — γε: Const. τε ΩΦΨ | 249 ἀκροστιχίοις Ω Const. ἀκροστίχοισι Ψ ἀκροστιχίσι(ν) Φ. — θεὸς ἡμῶν ΦΨ Const. θεοσημείοις Ω θεοσήμοις Rz. 250 εἵνεχ᾿ Ψ | 251 μωυσῆς Φ. — ὠλένας ἁγνὰς = III 591 | 252—255: 254. 252. 255 Ω | 252 νικῶν: κινῶν VH. — πίστει: χριστὸν Ω | 253 ἐκλεκτῶν Φ. τὴν ῥάβδον Δαυὶδ καὶ τὸν λίθον, ὅνπερ ὑπέστη, εἰς ὃν ὁ πιστεύσας ζωὴν αἰώνιον ἕξει.

οὐδὲ γὰρ ἐν δόξῃ, ἀλλ’ ὡς βροτὸς εἰς κτίσιν οἰκτρὸς ἄτιμος ἄμορφος, ἴν οἰκτροῖς ἐλπίδα δώσει· καὶ φθαρτῇ σαρκὶ μορφὴν καὶ πίστιν ἀπίστοις οὐράνιον δώσει καὶ μορφώσει τὸν ἀπ᾿ ἀρχῆς ἄνθρωπον πλασθέντα θεοῦ παλάμαις ἁγίαισιν, ὅν τ᾿ ἐπλάνησεν ὄφις δολίως ἐπὶ μοῖραν ἀπελθεῖν τοῦ θανάτου γνῶσίν τε λαβεῖν ἀγαθοῦ τε κακοῦ τε, ὥστε θεὸν προλιπόντα λατρεύειν ἤθεσι θνητοῖς. αὐτὸν γὰρ πρώτιστα λαβὼν σύμβουλον ἀπ᾿ ἀρχῆς πάντων ἐξέτεινεν τὰς χεῖρας . . . . Vgl. u. a. Justin. Dial. c. Tryph. 90, auch Firmicus Maternus p. 21, 6. 27, 3 (und allgemein: Irenaeus, Fragm. XVll. II p. 487 Harv.) — 254 vgl. I Petr. 2, 6. — 255 Job. 3, 36. — 257 vgl. Jes. 53, 2 ff. — Lactant. div. inst. IV 16, 17 et Sibylla eodem modo: οἰκτρὸς . . . vgl. IV 26, 30. — 263 [Justin.] Coh. ad Graec. 38, 1 . . . τοῖς ὑπ᾿ αὐτῆς 〈Σιβύλλης〉 εἰρημένοις ἀφιλονείκως προσέχοντες γνῶτε πόσ(ον ὑμῖν ἀγαθῶν αἰτία ἔσται, τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἄφιξιν σαφῶς καὶ φανερῶς προαγορεύουσα ὃς τοῦ θεοῦ ὑπάρχων λόγος ἀχώρητος δυνάμει, τὸν κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν θεοῦ πλασθέντα ἀναλαβὸ,ν ἄνθρωπον, τῆς τῶν ἀρχαίων ἡμᾶς προγόνων ἀνέμνησε θεοσεβείας, ἣν οἱ ἐξ αὐτῶν γενόμενοι ἄνθρωποι καταλιπόντες διδασκαλίᾳ βασκάνου δαίμονος ἐπὶ τὴν τῶν μὴ θεῶν ἐτράπησαν θρησκείαν. — 260—262 Lactant. div. inst. II 12, 20 mors itaque secuta est hominem secundum dei sententiam, quod etiam Sibylla in carmine suo docet dicens: ἄνθρωπον . . . . — 261 f. vgl. I 39 tf. — 264 ff. vgl. (VI 3. VII 68 f.) V. 439 ff. Hermas: Sim. IX 12, 2 (V 2, 6) ὁ μὲν υἱὸς τοῦ θεοῦ πάσης τῆς κτίσεως αὐτοῦ προγενέστερός ἐστιν, ὥστε σύμβουλον αὐτῷ γενέσθαι τῷ πατρὶ τῆς κτίσεως αὐτοῦ. Vgl. Theophil, ad Autol. 2, 22, 9. (Ep. ad Diognet. 7, 2 ff.) — Lactant. div. inst. IV 6, 9 idcirco illum Trismegistus δημιουργὸν τοῦ θεοῦ et Sibylla σύμβουλον appellat, quod tanta sapientia et virtute sit instructus a deo patre, ut con- 254 ὅνπερ ὑπέστη Ω εἰς ὃν ἐπέστη ΦΨ | 256—428 264—269. 259—263 270—286. 324—336. 256—258. 287—323. 345. 349. 350. 353—370. 373—375. 377—382 383. 389—413. 416—428 Ω | 256 ἀλλ’ ὡς Ω ἄλλως ΦΨ. — βροτὸς . . ἥξει Ω < Φ (in P: λείπει) Ψ. — εἰς κτίσιν ἥξει = V. 269. — κτίσιν Mdls κρίσιν Ω vgl. V. 269 | 257 ἄμορφος ἄτειμος Lactant. Cod. Bonon. — ἵν᾿, δώσει Ω Lactant. < ΦΨ. — οἴκτοις MVH οἷκτος Q | 258 φθαρτῆς σαρκὸς ΦΨ σαρκὶ φθαρτῇ Nauck. — μορφῇ ΦΨ μορφὴ L). — καὶ πίστιν ἀπίστοις < ΦΨ | 259 οὐράνιοι δ’ ὦσι Ω. — μορφώσει τὸν ἀπ᾿ ἀρχῆς Ω < ΦΨ, die aus V. 260 ἄνθρωπον πλασθέντα hierherziehen. — μορφώσει Alex. μόρφωσαν Ω | 260 ἄνθρωπον πλασθέντα Lactant. ΦΨ) οὐράνιον ἄνθρωπον πλασθέντα Ω — θεοῦ παλάμαις ἁγίαισιν < ΦΨ. — θεοῦ παλάμαις ἁγίαισιν (resp. ἁγίεσσιν u. ä.) lasen d. meisten HSS. des Lactant., doch theopalamestin Palatino- Vatic. = θεοῦ παλάμῃσιν Φ. εἶπεν ὁ παντοκράτωρ· ποιήσωμεν, τέκνον, ἄμφω εἰκόνος ἡμετέρης ἀπομαξάμενοι βροτὰ φῦλα· νῦν μὲν ἐγὼ χερσίν, σὺ δ᾿ ἔπειτα λόγῳ θεραπεύσεις μορφὴν ἡμετέρην, ἴνα κοινὸν ἀνάστεμα δῶμεν. γνώμης οὖν ταύτης μεμνημένος ἐς κτίσιν ἥξει ἀντίτυπον μίμημα φέρων εἰς παρθένον ἁγνήν, ὕδατι φωτίζων διὰ πρεσβυτέρων ἅμα χειρῶν, πάντα λόγῳ πράσσων, πᾶσαν δὲ νόσον θεραπεύων. τοὺς ἀνέμους παύσειε λόγῳ, στορέσει δὲ θάλασσαν μαινομένην ποσὶν εἰρήνης πίστει τε πατήσας. ἐκ δ’ ἄρτων ἅμα πέντε καὶ ἰχθύος εἰναλίοιο ἀνδρῶν χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ πέντε κορέσσει, καὶ τὰ περισσεύοντα λαβὼν τότε κλάσματα πάντα δώδεκα πληρώσει κοφίνους εἰς ἐλπίδα λαῶν. καὶ καλέσει ψυχὰς μακάρων, οἰκτροὺς δ᾿ ἀγαπήσει, οἳ καλὸν ἀντὶ κακοῦ χλευαζόμενοι πρήξουσιν τυπτόμενοι μαστιζόμενοι πενίην ποθέοντες.

silio eius et manibus uteretur in fabricatione mundi. — Daraus [Augustinus]: contra quinque haer. p. 4 A Maur. — 271 vgl. V. 247, — 272 Lactant, div. inst. IV 15, 9 et haec omnia non manibus aut aliqua medella, sed verbo ac iussione faciebat, sicut etiam Sibylla praedixerat: πάντα . . . . — 273. 274 Lactant. div. inst. IV 15, 24 quarum <Sibyllarum> una, cuius supra fecimus mentionem, sie ait: τοὺς . . . 275—278 (vgl. I 357—359. VI 15.) Lactant. div. inst. IV 15, 18 at id cecinerat olim, cuius versus tales feruntur: ἐκ τ’ ἄρτων . . . — 275. 276 vgl. Gregor. Naz. Carm. p. 489, 15. 493, 10 Μ. — 278 Mark. 6, 43. Matth. 14, 20. Job. 6, 13. —280 vgl. I 46. 266 vgl. I 23. VIII 402. — ἡμετέρης Ω ἐξ ἰδίης ΦΨ vgl. I 23. — πωμαξάμενος Ω | 267 χερσὶ ΩΨ | 268 < Q. — μορφὴν ἡμετέρην vgl. V. 442 f. — καινὸν Ω. — ἀνάστεμα Bur. ἀνάστημα ἀνάσταμαν P) ΩΦΨ ἀνάσταμα Alex. — δῶμεν φΨ δώσεις Μ δώσεις H δώσ᾿ εἰσ V | 269 ἐς κτίσιν ἥξει = V. 256. — κτίσιν Mdls. κρίσιν ΩΦΨ. —.ἵξει Μ ἔξει QVH | 270 Anf. = I 333 (33). — εἰς παρθένον ἁγνήν vgl. I 359 ΦΨ | 271 Anf. vgl. V. 247. I 339. — φωτίζων: βαπτίζων βαπτίζειν MH) Ω | 272 πᾶσαν . . . θεραπεύων = V. 286. — δὲ νόσον Ω τε νόσον Lactant. νοῦσον Φ νόσον Ψ | 273 ἀνέμους Φ Lactant. ἀνόμους ΩΨ. — στορέσει δὲ Φ στορέσειε στορέσεις R) δὲ Ψ στρώσει δὲ Lactant. παύσει δὲ Ω | 274 εἰρήνης Lactant. εἰρήνῃ Ψ εἰρήνην Ω εἰρήνη Φ εἰρήνη, danach ν, w. e. sch., getilgt: P). — πίστει τε πατήσας ΦΨ Lactant. (Cod. Bon. π τ. κρατήσας) ποτὶ δὲ κρατήσει Ω | 275—288 hinter V. 302 in ΦΨ | 275—278 vgl. I 357—359 | 275 δ᾿: τ’ Lactant. — εἰναλίοιο Ω Lactant. ἰχθυαλίοιο P ἰχθιαλίοιο B ἰχθαλίοιο A ἰχθύων ἀλίοιο Ψ 276 κορέοει Ψ | 277 περισσεύοντα Lactant. περιττεύοντα Ω περισσεύσαντα Φ περισσεύματα Ψ. — τότε Ω ἅμα Φψ μετὰ Lactant. | 279 καλέσει: κλάσσει Herw. — οἰκτροὺς δ᾿ ἀγαπήσει Ω < Φ (P: λείπει) Ψ. — οἰκτροὺς aus V. 257 Alex, ἐχθροὺς Ω | 280 κακὸν ἀντὶ καλοῦ Ω. — πρήξουσιν Ω < ΦΨ.

πάντα νοῶν καὶ πάντα βλέπων καὶ παντ᾿ ἐπακούων σπλάγχνα κατοπτεύσει καὶ γυμνώσει πρὸς ἔλεγχον· αὐτὸς γὰρ πάντων ἀκοὴ καὶ νοῦς καὶ ὅρασις καὶ λόγος ὁ κτίζων μορφάς, ᾧ πάνθ᾿ ὑπακούει, καὶ νέκυας σῴζων, πᾶσαν δὲ νόσον εἰς ἀνόμων χεῖρας καὶ ἀπίστων ὕστερον ἥξει, δώσουσιν δὲ θεῷ ῥαπίσματα χερσὶν ἀνάγνοις καὶ στόμασιν μιαροῖς ἐμπτύσματα φαρμακόεντα δώσει δ᾿ εἰς μάστιγας ἀναπλώσας τότε νῶτον· [αὐτὸς γὰρ κόσμῳ παραδώσει παρθένον καὶ κολαφιζόμενος σιγήσει, μή τις ἐπιγνῷ, τίς τίνος ὢν πόθεν ἠλθεν, ἴνα φθιμένοισι λαλήσει. καὶ στέφανον φορέσει τὸν ἀκάνθινον· ἐκ γὰρ ἀκανθῶν τὸ στέφος ἐκλεκτῶν αἰώνιόν ἐστιν ἄγαλμα. πλευρὰς νύξουσιν καλάμῳ διὰ τὸν νόμον αὐτῶν· 282 Formelhaft, vgl. z. B. Orph. hymn. LXI 8 πάντ’ ἐσορᾷς καὶ πάντ᾿ ἐπακούεις, πάντα βραβεύεις. — 287—290 Lactant. div. inst. IV 18, 15 Sibylla quoque eadem futura monstravit: εἰς . . . . daraus Augustin. de civit. dei XVIII 23. — 287—320 vgl. I 360—380 — 289 Inventio sanctae crucis p. 30 Holder διὰ πτυέλου φωταγωγήσαντα ὑμᾶς ἐμπτύσμασι μιαροῖς ἐνεπτύσατε αὐτόν vgl. p. 3, 76. — 291 vgl. II Kor. 11, 2. — 292—294 Lactant. div. inst. IV 18. 17 et Sibylla supra dicta: καὶ . . . . ἀκάνθινον. Daraus Augustin. de civ. dei XVIII 23. — 294 vgl. Clemens Alex. Paed. II 74 ὁ στέφανος οὗτος ἄνθος ἐστὶ τῶν πεπιστευκότων εἰς τὸν δεδοξασμένον. Lactant. div. inst. IV 26, 21 nam Corona spinea capiti eius imposita id declarabat, fore ut divinam sibi plebem de nocentibus congregaret. Corona enim dicitur circumstans in orbem populus. nos autem, qui ante cognitionem dei fuimus iniusti, spinae id est mali ac nocentes eramus . . . . electi ergo ex dumis et sentibus sanctum dei caput cingimus . . . . — 296 Vgl. das Pertrus- 282 πάντα βλέπων . . . ἐπακούων vgl. V. 368. — πάντ᾿ ἐπακούων Ω πάντα ἀκούων Φ παντὸς ἀκούων Ψ | 283 γυμνάσει Ω | 284 ὅρασις: ἔλεγχος aus V. 283 Ψ | 285 ὑπακούσει Q | 286 πᾶσαν . . θεραπεύων = V. 272 | 287 ἀνόμους Lactant. in raanus iniquas (infidelium) Augustin. — ὕστερον Ω Lactant. ὕστατον ΦΨ | 288 f. vgl. I 365 f. — δώσουσιν δὲ lasen d. meisten HSS. des Lactant. δώσουσι δὲ Ω Lactant. Cod. Bonon. καὶ δώσουσι Φ δώσουσι Ψ | 289—302 hinter V. 274 ΦΨ 289 καὶ στόμασι(ν) μιαροῖς Lactant. Ω μιεροῖς V) < ΦΨ. — ἐμπτύσματα φαρμακόεντα ΦΨ Lactant. εἰς ἐκπτύσματα φαρμακόεντα παρειὰς αὐτοῦ Φ | 290 δώσει κ᾿ εἰς κεἰς A) Φ δό)σει τ’ εἰς Ψ. — ἀναπλώσας τότε Ω ἁπλῶς ἁγνὸν τότε Lactant. simpliciter sanctum: Augustin. Rz. ἁπλώσει θ’ ἁγνὸν ΦΨ | 291 < Ω Lactant. [ ] Bleek Friedlieb Rz. Wilam. | 293 τίς τίνος ὢν Φ τίςτίνος ὃς Ψ τίς τίνος ἢ Ω τίς λόγος ἢ Lactant. quod verbum vel unde venit: Augustin. — λαλήσει L Lactant. vgl. V. 257. λαλήσῃ d. and. HSS. | 294 vgl. I 373. — φορέσῃ ΦΨ φορέση H. — ἐκ γὰρ ἀκΜῶν vgl. I 373 f. | 29.5 ἐκλεκτῶν αἰώνιόν ἐστιν ἄγαλμα Bur. ἐκλεκτὸν αἰ. ἐ. ἄ. Ω ἐκλεκτῶν ἁγίων αἰώνιον ἥξει ΦΨ | 296 vgl. I 373 f. — πλευρὰς Ω πλευρά πλευρᾷ A) τε Φ πλευρόν τε Ψ. — νύξουσι(ν) ΦΨ νύξουσι Μ νύξωσι evangelium 8: ἕτεροι καλάμῳ ἔνυσσον αὐτόν . . . . Acta Johannis (Texts and Studies V 1 p. 16) καὶ λόγχαις νύσσομαι καὶ καλάμοις. — διὰ τὸν νόμον αὐτῶν: vgl. Joh. 19, 37. — 297 vgl. Matth. 11, 7. — 299. 300 Lactant. div. inst. IV 17, 4 illa enim prior lex quae per Moysen data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est; quam Sibylla fore ut a filio dei solveretur osfcendit: ἀλλ᾿ . . . νόμος. — 301 λαὸν ἀπειθῆ vgl. I 204. — 302 vgl. Irenaeus II p. 372 Harv. . . . ὡς ἔφη τις τῶν προβεβηκότων, διὰ τῆς θείας ἐκτάσεως τῶν χειρῶν τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα θεὸν συνάγων. (vgl. Hippolyt. de antichr. 61). Lactant. div. inst. IV 26, 36 extendit ergo in passione manus suas orbemque dimensus est, ut iam tunc ostenderet ab ortu solis usque ad occasum magnum populum ex omnibus unguis et tribubus congregatum sub alas suas esse venturum . . . . — 303 Ps. 68, 22 vielleicht aber auch eine Vorlage, die diesen Psalm benutzt, wie das Petrusevang. 16 ποτίσατε αὐτὸν χολὴν μετὰ ὄξους. — Περίοδοι τῶν ἁγίων ἀποστόλων bei Resch: Texte u. Unters. X 2, 44 ὄζος τε καὶ χολὴν ποτίζομαι vgl. Sib. VI 24 f. — 303. 304 Lactant. div. inst. IV 18, 19 idem hoc futurum etiam Sibylla contionata est: εἰς . . . daraus Augustin: de civ. dei XVIII 23. — 305 ff. vgl. I 376 ff. — 305. 306 Lactant. div. inst. IV 19, 5 et Sibylla: vaov . . . daraus Augustin, de civ. dei XVIII 23. ἐκ καλάμων γὰρ σειομένων ὑπὸ πνεύματος *ἄλλου* πρὸς κρίματα *ψυχῆς* ἐτράφη ὀργῆς καὶ ἀλλ’ ὅτε ταῦτά γε πάντα τελειωθῇ ἅπερ εἶπον, εἰς αὐτὸν τότε πᾶς λύεται νόμος, ὅστις ἀπ᾿ ἀρχῆς δόγμασιν ἀνθρώποις ἐδόθη διὰ λαὸν ἀπειθῆ. ἐκπετάσει χεῖρας καὶ κόσμον ἅπαντα μετρήσει. εἰς δὲ τὸ βρῶμα χολὴν καὶ πιεῖν ὄξος ἔδωκαν· τῆς ἀφιλοξενίης ταύτην δείξουσι τράπεζαν. ναοῦ δὲ σχισθῇ τὸ πέτασμα καὶ ἤματι μέσσῳ νὺξ ἔσται σκοτόεσσα πελώριος ἐν τρισὶν ὥραις. οὐκέτι γὰρ κρυφίῳ τε νόμῳ ναῷ τε λατρεύειν 297 ἄλλου ΩΦΨ Ausgg. ἄλλων Wrede | 298 πρὸς κλίματα Ω προσκλίματα Alex. — ψυχῆς ΩΦΨ Alex, ψυχὴ? Der Sinn wäre: Johannes war ein Rohr (Matth. 11, 7), das die Seele erzog auf das kommende Strafgericht. — ἐτράφη Φ ἐγράφη Ω ἐστράφη Ψ | 299 vgl. XI 172. XII 201. — ταῦτά γε πάντα Φ ταῦτα πάντα ΦΨ δὴ ταῦτα πάντα Lactant. ταῦτα ἅπαντα Brandt ὁπότ᾿ ἂν) δὴ ταῦτα aus XI 172. XII 201 Rz. | 300 τότε πᾶς λύεται νόμος Φ Lactant. τε πᾶς λύεται νόμος Ψ τότε πᾶς τε νόμος λύεται Ω. — ὅστις ἀπ’ ἀρχῆς: τίς ἀπ᾿ ἀρχῆς Ω 301 ἀνθρώπων ΦΨ. — διὰ λαὸν ἀπειθῆ = I 204 | 302 vgl. I 372. — καὶ ἐκπετάσει χεῖρας Ψ ἐκπετάσει δὲ χέρας Φ. — κόσμον ἅπαντα vgl. V. 219 | 303 vgl. I 367 f. VI 24 f. — καὶ πιεῖν ΩΦΨ κεἰς δίψαν Lactant. aus Ps. 68, 22. καὶ ἐς ποτὸν aus I 367 Herw. — ἐπέδωκαν Ψ | 304 τῆς ἀφιλοξενίης Ω Lactant. τῆς δὲ φιλοξενίης Φ Bur. τῆς φιλοξενίης Ψ. — ταύτην δείξουσι τράπεζαν Lactant. hanc monstrabunt: Augustin. ταύτης τίσουσι τράπεζαν ΩΦΨ | 305 δὲ Ω Lactant. vero Augustin. τε Ψ evangelium 8: ἕτεροι καλάμῳ ἔνυσσον αὐτόν . . . . Acta Johannis (Texts and Studies V 1 p. 16) καὶ λόγχαις νύσσομαι καὶ καλάμοις. — διὰ τὸν νόμον αὐτῶν: vgl. Joh. 19, 37. — 297 vgl. Matth. 11, 7. — 299. 300 Lactant. div. inst. IV 17, 4 illa enim prior lex quae per Moysen data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est; quam Sibylla fore ut a filio dei solveretur osfcendit: ἀλλ᾿ . . . νόμος. — 301 λαὸν ἀπειθῆ vgl. I 204. — 302 vgl. Irenaeus II p. 372 Harv. . . . ὡς ἔφη τις τῶν προβεβηκότων, διὰ τῆς θείας ἐκτάσεως τῶν χειρῶν τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα θεὸν συνάγων. (vgl. Hippolyt. de antichr. 61). Lactant. div. inst. IV 26, 36 extendit ergo in passione manus suas orbemque dimensus est, ut iam tunc ostenderet ab ortu solis usque ad occasum magnum populum ex omnibus unguis et tribubus congregatum sub alas suas esse venturum . . . . — 303 Ps. 68, 22 vielleicht aber auch eine Vorlage, die diesen Psalm benutzt, wie das Petrusevang. 16 ποτίσατε αὐτὸν χολὴν μετὰ ὄξους. — Περίοδοι τῶν ἁγίων ἀποστόλων bei Resch: Texte u. Unters. X 2, 44 ὄζος τε καὶ χολὴν ποτίζομαι vgl. Sib. VI 24 f. — 303. 304 Lactant. div. inst. IV 18, 19 idem hoc futurum etiam Sibylla contionata est: εἰς . . . daraus Augustin: de civ. dei XVIII 23. — 305 ff. vgl. I 376 ff. — 305. 306 Lactant. div. inst. IV 19, 5 et Sibylla: vaov . . . daraus Augustin, de civ. dei XVIII 23. Φ. — τὸ πέτασμα καὶ Lactant. velum . . . et Augustin τὰ πετάσματα Ω τὸ καταπέτασμα καὶ ΦΨ. — ἤματι . . . 306 . . . ὥραις vgl. 1 374 f. | 307 κοὐκέτι Ω. — κρυφίῳ τε νόμῳ ναῷ τε Mdls. ναῷ κρυφίῳ τε νόμῳ τε Φ ναῷ νηῷ Ω) κρυφίῳ νόμῳ τε ΩΨ τε evangelium 8: ἕτεροι καλάμῳ ἔνυσσον αὐτόν . . . . Acta Johannis (Texts and Studies V 1 p. 16) καὶ λόγχαις νύσσομαι καὶ καλάμοις. — διὰ τὸν νόμον αὐτῶν: vgl. Joh. 19, 37. — 297 vgl. Matth. 11, 7. — 299. 300 Lactant. div. inst. IV 17, 4 illa enim prior lex quae per Moysen data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est; quam Sibylla fore ut a filio dei solveretur osfcendit: ἀλλ᾿ . . . νόμος. — 301 λαὸν ἀπειθῆ vgl. I 204. — 302 vgl. Irenaeus II p. 372 Harv. . . . ὡς ἔφη τις τῶν προβεβηκότων, διὰ τῆς θείας ἐκτάσεως τῶν χειρῶν τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα θεὸν συνάγων. (vgl. Hippolyt. de antichr. 61). Lactant. div. inst. IV 26, 36 extendit ergo in passione manus suas orbemque dimensus est, ut iam tunc ostenderet ab ortu solis usque ad occasum magnum populum ex omnibus unguis et tribubus congregatum sub alas suas esse venturum . . . . — 303 Ps. 68, 22 vielleicht aber auch eine Vorlage, die diesen Psalm benutzt, wie das Petrusevang. 16 ποτίσατε αὐτὸν χολὴν μετὰ ὄξους. — Περίοδοι τῶν ἁγίων ἀποστόλων bei Resch: Texte u. Unters. X 2, 44 ὄζος τε καὶ χολὴν ποτίζομαι vgl. Sib. VI 24 f. — 303. 304 Lactant. div. inst. IV 18, 19 idem hoc futurum etiam Sibylla contionata est: εἰς . . . daraus Augustin: de civ. dei XVIII 23. — 305 ff. vgl. I 376 ff. — 305. 306 Lactant. div. inst. IV 19, 5 et Sibylla: vaov . . . daraus Augustin, de civ. dei XVIII 23. L) — λατρεύσει Ω. φαντασίαις κόσμου κεκαλυμμένον αὐτις ἐδείχθη αὐθέντου καταβάντος ἐπὶ χθονὸς ἀέναοιο. ἥξει δ᾿ εἰς Ἀίδην ἀγγέλλων ἐλπίδα πᾶσιν τοῖς ἁγίοις, τέλος αἰώνων καὶ ἔσχατον ἠμαρ, καὶ θανάτου μοῖραν τελέσει τρίτον ἠμαρ ὑπνώσας· καὶ τότ᾿ ἀπὸ φθιμένων ἀναλύσας εἰς φάος ἥξει πρῶτος ἀναστάσεως κλητοῖς ἀρχὴν ὑποδείξας, ἀθανάτου πηγῆς ἀπολουσάμενος ὑδάτεσσιν τὰς πρότερον κακίας, ἵνα γεννηθέντες ἄνωθεν μηκέτι δουλεύσωσιν ἀθέσμοις ἤθεσι κόσμου. πρῶτα δὲ τοῖς ἰδίοις φανερῶς τότε κύριος ὀφθῇ σάρκινος, ὡς πάρος ἠν, χερσίν τε ποσίν τ᾿ ἐπιδείξει τέσσαρα τοῖς ἰδίοις ἴχνη πηχθέντα μέλεσσιν, ἀντολίην τε δύσιν τε μεσημβρίην τε καὶ ἄρκτον· τόσσαι γὰρ κόσμου βασιληίδες ἐκτελέσουσιν πρᾶξιν τὴν ἀθέμιστον ἐπίψογον εἰς τύπον ἡμῶν. 310 ff. vgl. z. B. I Petr. 3, 19. 4, 6. Marcion bei Iren. I p. 218 Harv. Epiphan. haer. XLII 4 p. 305 A vgl. Patres apostolici ed. Gebhardt-Harnack III 232 sq. 312—314 Lactant. div. inst. IV 19, 10 et ideo ’lla impositurum esse morti terminum dixit post tridui somnum: καὶ . . . daraus Augustin. de civ. dei XVIII 23. — 315 ἀθανάτου πηγῆς: vgl. z. B. Justin bei Hippolyt, Philos. V 27 πηγὴ ζῶντος ὕδατος. (Usener: Religionsgeschichtliche Untersuchungen I S. 34. 18. Harnack: Texte u. Unters. XII 4, 15, 1). — 316 γεννηθέντες ἄνωθεν: Job. 3, 3. 7 u. oft in der Gnosis. — 319—323 Ähnliches Spiel bei Iren. II p. 47 Harv. ἐπειδὴ τέσσαρα τοῦ κόσμου, ἐν ᾧ ἐσμέν, εἰσὶ καὶ τέσσαρα καθολικὰ πνεύματα, κατέσπαρται δὲ ἡ ἐκκλησία ἐπὶ πάσης τῆς γῆς, στύλος δὲ καὶ στήριγμα ἐκκλησίας τὸ εὐαγγέλιον . . . . . εἰκότως τέσσαρας ἔχειν αὐτὴν στύλους . . . . (vgl. Finnic. Mat. de err. prof. rel. 20, 5). — 321 vgl. III 26. — (322 ff. vgl. V. 6—9). 308 κεκαλυμμένα Ω. — αὖτις A αὖθις die anderen HSS. | 309 ἀεννάοιο ΩΨ | 310 vgl. I 377 f. — ἀγγέλλων A ἀγγέλων die anderen HSS. | 311. 312 < ΦΨ | 313 < L. — 313 vgl. I 379. — ἀναλύσας Lactant. ΦΨ regressus Augustin. ἀναστήσας Ω (aus V. 314?) | 314 κλητοῖς ἀρχὴν ὑποδείξας Lactant. ΦΨ ἀρχὴν θνητοῖς θνητοῖς aucb Lactant. Cod. Bon.) ἐπιδείξας Ω | 315 ἀπολουσάμενος . . . 316 . . . . κακίας vgl, I 338 ff. | 315 ἀπολουσαμένης Ψ ἀπολουσάμενοι Φ | 316 ἵνα γ. ἄνωθεν = I 340. — ἵνα γεννηθέντες: ἀναγεννηθέντες ΦΨ (Glossem zu γ. ἄ.: Bur.) | 317 δουλεύωσιν Ψ δουλεύσουσιν Φ δουλεύουσιν P) | 318 φανερὸς τότε κύριος ἔσται Φ φανερὸς κύριος ἔσται τότε Ψ | 319 καρκῖνος Ω. — ὡς πάρος ἦν vgl. II 33. — ἦν: εἶεν Ω. — χερσίν τε ποσίν τ’ Φ χερσί τε ποσίν τ᾿ Ψ χερσίν ποσίν τ’ VH χερσὶ ποσί τ’ Q χερσὶ ποσίν τ’ Μ | 320 ἴχνη πηχθέντα μέλεσσιν Castal. ἔθνη πηχθέντα μέλεσσιν μέλεσιν QH) Ω ἴχνεσι πηχθέντα μέλεσσιν Ψ πηχθέντα ἴχνεσιν ἴχνεσσι A) μέλεσιν μέλεσσιν A) Φ | 321 = III 26. — ἀνατολίην Ψ. — μεσημβρίαν ΦΨ | 322 τόσσαι Ω τοσσάδε Φ τόσσα Ψ. — κόσμῳ Ω. — ἐκτελέσουσι ἐκτελέουσι ο P) ἐκτελέουσιν Ω | 323 ἀθέμιτον ΦΨ. — ἡμῶν ΦΨ ἕλκων Ω. χαῖρ᾿, ἁγνὴ θύγατερ Σιών, ⏔ πολλὰ αὐτός σου βασιλεὺς ἐπιβὰς ἐπὶ πῶλον ἐσάγει *πρᾶος πᾶσι φανείς, ἴνα τὸ(ν) ζυγὸν δοῦλον δυσβάστακτον ἐπ᾿ αὐχένι κείμενον ἄρῃ καὶ θεσμοὺς ἀθέους λύσῃ δεσμούς τε βιαίους. αὐτόν σου γίνωσκε θεὸν θεοῦ υἱὸν ἐόντα· τοῦτον δοξάζουσα καὶ ἐν στέρνοισιν ἔχουσα ἐκ ψυχῆς ἀγάπα καὶ τοὔνομα βάστασον αὐτοῦ. τοὺς προτέρους δ’ ἀπόθου καὶ λοῦσον ἀφ᾿ αἵματος αὐτοῦ· οὐ γὰρ σαῖς οἴμαις ἱλάσκεται οὐδὲ λιταῖσιν, οὐ θυσίαις προσέχει φθαρταῖς ἄφθαρτος ὑπάρχων· *ἀλλ᾿ ὕμνον στομάτων συνετῶν τότε γνῶθι, τίς ἔσθ᾿ οὗτος, καὶ τὸν γενετῆρα τότ᾿ ὄφει. χηρεύσει τότε πάντα χρονῳ στοιχεῖα τα κοσμου, ἀὴρ γαῖα θάλασσα φάος πυρὸς αἰθομένοιο· 324—326 Sach. 9, 9. Matth. 21, 5. Job. 12, 15. vgl. bes. [Epiphan.] Εἰς βάια. (Sib. III 785). — 326—328 Lactant. div. inst. VII 18, 8 et rursus alia ὅς ῥά . . . — 329 Lactant. div. inst. IV 6, 5 et alia Sibylla praecipit hunc oportere cognosci: αὐτὸν . . . daraus [Augustin.] c. quinque baeres. VIII app. p. 4 A (4 C) — 330 τοὔνομα βάστασον vgl. Act. 9, 15. — 333 ff. vgl. (V. 390) Hos. 6, 6. Matth. 9, 13. — 335 vgl. V. 498 ff. — 337—358 vgl. II 200 ff. 305—312. III 80 ff. 324 χαῖρε ΦΨ. — Σιὼν καὶ μέμνη Ω. — Vor πολλὰ + κακὰ Gffck. vgl. V. 10 | 325 ἐσάγει Φ Bur. (vgl. Kaibel: Epigr. graeca ex lapid. conl. 735, 3 διᾶγω) εἰσάγει ΩΨ ἐπᾴσσει Nauck | 326 πρᾶος πᾶσι φανεὶς ἵνα τοι ζυγὸν ὅνπερ ὑπῆμεν ΦΨ πραὺν πρᾶος ἕξει ἵνα τὸν ζυγὸν Ω Οφρλσεγιλρ Οεσιλογντεινλτοζυγον ΗΜΩΝ Lactant. cod. Bon. Οπλσεπρλυς Σιλσουντει Νλτοζιτον Ημων Cod. Paris 1664. Ο prausiasunti xiomato zyconcbe mon Cod. Palat.-Vatic., daraus ὅς ῥά κε πραῢς ἥξει, ἵνα τὸ ζ. ἡ. Brandt, schwerl., αὐτὸς πραῢς ἰδοὺ ἥξει, ἵνα τ. ζ. ἡ. Gffck. vgl. Sacb. 9, 9 | 327 δοῦλον Lactant. ΦΨ δούλειον Ω. — ἄρῃ: αἴρη Q αἵρῃ MVH | 328 ἀθέους Ω Lactant. ἀθέσμους ΦΨ. — λύσει Lactant. — δεσμούς: θεσμούς Ψ. — τε ΦΨ Lactant. δὲ Ω | 330 τοῦτον Ω αὐτὸν ΦΨ. — ἔχοντα Φ | 332 πρότερον Ω Rz. — ἀπωθοῦ Ω, — λοῦσον ἀφ’ αἵματος αὐτοῦ Huet. λῦσον ἀφ’ αἵματος αὐτοῦ ΦΨ λούσομαι αἵματος αὐτοῦ Ω | 333 σαῖς οἴμαις Ω σοι μύθοισιν Φ σοι ἐθίμοις Ψ. — οὐδὲ: οὔτε ΦΨ | 335 So Ω, ἀλλ᾿ ἁγίου στόματος θυμῷ προφέροντες ἴασιν ΦΨ (vgl. V. 326); ἀλλ᾿ ὕμνον στόματος συνετοῦ τότε ἐκπροφέροντος od. ä. Gffck. | 336 γνώσῃ Ω. — ἐστιν Ψ. — γεννήτορα Ψ. — Nacb V, 336 Lücke: Alex. | 337—344 < Ω | 337 vgl. II 206. — τὰ τοῦ κόσμοι Ψ | 338 vgl. II 207. πυρὸς αἰθομ. = II 196. καὶ πόλος οὐράνιος καὶ νὺξ καὶ ἤματα πάντα εἰς ἓν συρρήξουσι καὶ εἰς μορφὴν πανέρημον. ἄστρα γὰρ οὐρανόθεν φωστήρων πάντα πεσεῖται. κοὐκέτι δὴ πτήσονται ἐπ᾿ ἀέρος εὔπτεροι ὄρνεις οὐδὲ βάσις γαίης· θῆρες γὰρ ἅπαντες ὀλοῦνται. κοὐκ ἀνδρῶν φωναί, οὐ θηρῶν, οὐ πετεηνῶν. κοσμος ατακτος ἐων ου χρησιμον ηχον ακουσει· ἠχήσει δὲ βαθὺς πόντος μέγαν ἦχον ἀπειλῆς ζῷά τε νηκτὰ τρέμοντα θαλάσσης πάντα θανεῖται· καὶ ναῦς φόρτον ἔχουσ΄ ἐπὶ κύμασιν οὐκέτι πλεύσει. μυκήσει δὲ χθὼν αἱμασσομένη πολέμοισιν· πᾶσαι δ᾿ ἀνθρώπων ψυχαὶ βρύξουσιν ὀδοῦσιν τῶν ἀνόμων *ψυχῶν* ὀλολυγμοῖσίν τε φόβῳ 341 vgl. V. 190. II 202. — 342—348 vgl. IV Esr. 5, 6 . . . et commigrationem facient. Et mare Sodomiticum pisces reiciet et dabit vocem noctu quam non noverunt multi, omnes autem audient vocem eius. Vgl. Apokal. des Elias S. 101, 39, 15 Steind. Apoc. Zepk 128. Ephr. graec. 139 F οἱ ἰχθύες τῆς θαλάσσης καὶ τὰ κήτη ἐν αὐτῇ τελευτῶσιν καὶ . . . ἀναπέμπει θάλασσα καὶ ἦχον φοβερόν . . . [Hippolyt.] de cons. m. 8. Lactant. div. inst. VII 16, 8 propter haec deficient et in terra quadrupedes et in aere volucres et in mari pisces. (Bousset: Der Antichrist 130). — 342 Hekataios aus einer ,,Tragödie·‘ (Euseb. Praep. 13, 48 V. 4 f.): οὐδὲ ἄρ) ἔτι | πτερωτὰ φῦλα βλαστήσει πυρουμένη. — 348 (vgl. V. 236 f.) vgl. Commodian. Carm. apol. 1014 Non navis accipiet hominem. — 350—358 vgl. II 305—312. — 350—356 Lactant. div. inst. VII 16, 12 tum per iram dei adversus homines qui iustitiam non adgnoverint saeviet ferrum ignis fames morbus et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non veniet. ne nox qui dem requiem timori dabit nee ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac vigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et vi- vos plangent. — 350 vgl. V. 231. — (351. 352 Slav. Henochbuch X S. 14 Bonw . . . . und von allen Seiten Frost und Eis, Durst und Frieren). 339 Anf. vgl. II 200. — πάντα: πάντ᾿ ἀπολεῖται Ψ 340 = II 201. — συρρήξουσι Opsop. πῦρ’ ἥξουσι ΦΨ Bur.? | 341 vgl. II 202 | 342 vgl. II 208. — οὐκέτι πετήσονται Ψ. — ἐν ἠέρι aus II 208 Nauck | 343 οὐδὲ Rz. οὔτε ΦΨ. — γαίης: γαίης ἐστί Ψ | 344 κοὐκ: καὶ οὐκ Ψ. — οὐ πετεηνῶν Rz. οὐ πετεεινῶν A οὔτε πετεηνῶν P (B?) οὔτε πετεινῶν Ψ | 345 vgl. IV 175. — ἦχον Castal. ἦχος Ω οἶκον ΦΨ. — ἀκούσῃ Ψ ἀκούει Ω | 346 — 348 < Ω | 346 πόντος βαθὺς Φ | 347 vgl. II 209. — πάντ’ ἀπολεῖται Ψ | 348 vgl. II 210 | 350 vgl. 11 203. Anf. = III 558. — βρύξουσιν ὀδοῦσιν vgl. II 203. — 350. 351 ~ Wilam., der 349 πολέμοισιν mit 351 τῶν ἀνόμων verbindet, aber richtig < 351 (352) Ω | 351 [ ] Rz. — ψυχῶν ΦΨ Ausgg. ψυχαὶ Castal., doch scheint es aus V. 350 eingedrungen und ist deshalb nicht zu verbessern. — ὀλολυγμοῖσί τε Castal. ὀλολυγμῷ τε ΦΨ. τηκόμεναι δίψει λιμῷ λοιμῷ τε φόνοις τε καὶ καλέσουσι καλὸν τὸ θανεῖν καὶ φεύξετ᾿ ἀπ᾿ αὐτῶν· οὐκέτι γὰρ θάνατος κείνους, οὐ νὺξ ἀναπαύσει· πολλὰ δ᾿ ἐρωτήσουσι μάτην θεὸν ὑψιμέδοντα, καὶ τότ᾿ ἀποστρέψει φανερῶς τὸ πρόσωπον ἀπ᾿ αὐτῶν. ἑπτὰ γὰρ αἰώνων μετανοίας ἤματ᾿ ἔδωκεν ἀνδράσι πλαζομένοις διὰ χειρῶν παρθένου ἁγνῆς.

αὐτός μοι τάδε πάντα θεὸς νόῳ ἐγκατέδειξεν καὶ δι᾿ ἐμοῦ στόματος τὰ λελεγμένα πάντα τελέσσει· Οἶδα δ᾿ ἐγὼ ψάμμου τ᾿ ἀριθμὸν καὶ μέτρα θαλάσσης, οἶδα μυχοὺς γαίης καὶ Τάρταρον ἠερόεντα, οἶδ᾿ ἀριθμοὺς ἄστρων καὶ δένδρεα καὶ πόσα φῦλα τετραπόδων νηκτῶν τε καὶ ὀρνίθων πετεηνῶν καὶ μερόπων ὄντων τε καὶ ἐσσομένων νεκύων τε· αὐτὸς γὰρ μορφὰς καὶ νοῦν ἀνδρῶν ἐτύπωσα, καὶ λόγον ὀρθὸν ἔδωκα ἐπιστήμην τ᾿ ἐδίδαξα, ὀφθαλμοὺς ὁ πλάσας καὶ ὦτα, βλέπων καὶ ἀκούων καὶ πᾶν ἐνθύμημα νοῶν καὶ πᾶσι συνίστωρ ἐντὸς ἐὼν σιγῶ καὶ ὕστερον αὐτὸς ἐλέγξω 353 (vgl. II 307. XIII 118). Apokalyptisches Motiv: Apok. Joh. 9, 6. Apokal. des Elias S. 77, 25, 9 Steind. Viele werden den Tod wünschen in jenen Tagen. Der Tod aber wird sie fliehen = 79, 27, 7. — 355—356 vgl. Matth. 25, 41 ff. (357 vgl. IV Esr. 7, 101 septem diebus erit libertas earum. — Visio Pauli: Texts a. Studies II 3, 36, 19 nunc vero . . . . dono vobis omnibus qui estis in penis noctem et diem refrigerium in perpetuum.) — 359 vgl. III 698. — 360 vgl. III 829. — 361 ff. Orakelstil: 361. 373 vgl. das Orakel der Pythia bei Herodot I 47, s, auch Oenomaus bei Euseb. Praep. ev. V 34, 2, ähnlich Orph. Lith. p. 134, 745—747 Abel. — vgl. III 27 ff. — 368 Psal. 93, 9. 352 < Ω. — 352 vgl. II 306. — τηκόμενοι Ψ. — δίψει λιμῷ Ψ δὲ λιμῷ δίψῃ Φ δίψῃ λιμῷ Alex. | 353 = II 307. — καλέουσι ΩΨ. — τὸ θανεῖν καλὸν Ω | 354 κείνους Ω τ’ αὐτοὺς Φ αὐτοὺς Ψ τούτους aus II 308 Bur. | 355—358 = II 309—312 355 μάτην θεὸν Ω θεὸν γὰρ τὸν Φ θεὸν Ψ | 356 τότε ἀποστρέφει Ω | 357 σήματ’ Ω | 359 vgl. III 698. — νόῳ ἐγκατέδειξεν Ω κρίνας κατέλεξε ΦΨ | 360 vgl. III 829. — λελεγμένα: λεγόμενα Ψ. — τελέσει ΩΡ | 361 δ’ Herod. ΩΑ < die and. HSS. — ψάμμου τ᾿ ἀριθμὸν Ω Herod. ψάμμων τ’ ἀριθμοὺς ΦΨ | 362 μυχοὺς ΩΨ μάχας Φ. — Τάρταρον ἠερόεντα vgl. II 302 | 363—365: 365. 363. 364 ΩΦΨ Alex. ~ 363 Ψ φύλα VH φύλλα im Text, am Rande γρ. φύλα Q φύλλα M (pvXla Φ | 364 vgl. I 207. VIII 453. — τετραπόδων νηκτῶν τε vgl. I 161. — νυκτῶν QH. — πετεεινῶν ΑΨ | 366 vgl. III 27. — καὶ νοῦν ἀνδρῶν Rz. καὶ νοῦν ἀνθρώπων Ω ἀνδρῶν καὶ νοῦν ΦΨ. — ἐτύπωσα 367 . . . . ἔδωκα . . . . ἐδίδαξα Alex, ἐτύπωσε(ν) . . . ἔδωκεν . . . . ἐδίδαξε(ν) ΩΦΨ | 368 vgl. V. 282. — βλέπων ΦΨ ἔχων Ω | 369 καὶ πᾶσι Ω πάντων τε φΨ | 370 ἐντὸς ἐὸ,ν Rz. ἐντὸς ἐγὼ Ω αὐτὸς ἐὼν ΦΨ. — σιγῶν . . . ἐλέγχων ΦΨ. κἀκπράξων ⏔ ὅσσα λαθών γε βροτῶν τις *ἐλθὼν καὶ* ἐπὶ βῆμα θεοῦ θνητοῖσι καὶ κωφοῦ ξυνίημι καὶ οὐ λαλέοντος ἀκούω καὶ πόσον ἐστὶ τὸ πᾶν ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ὕψος, ἀρχὴν καὶ τέλος οἶδα, ὃς οὐρανὸν ἔκτισα καὶ γῆν. πάντα γὰρ ἐξ αὐτοῦ, τὰ ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς τέλος οἶδε.] μοῦνος γὰρ θεός εἰμι καὶ οὐκ ἔστιν θεὸς ἄλλος. εἰκόνα θεσπίζουσιν ἐμὴν πλασθεῖσαν ἀφ’ ὕλης, χερσί τε μορφώσαντες ἑαῖς εἴδωλον ἄναυδον δοξάζουσι λιταῖς καὶ θρησκείῃσιν ἀνάγνοις. τὸν κτίστην προλιπόντες ἀσελγείαις ἐλάτρευσαν *πάντες δ’ αὐτοῦ* ἔχοντες ἀχρήστοις δῶρα *καὶ ὡς ἐμὰς* τιμὰς τάδε χρήσιμα πάντα θοίνῃ κνισσοῦντες, ὡς τοῖς ἰδίοις νεκύεσσιν. σάρκας γὰρ καίουσι καὶ ὀστέα μυελόεντα θύοντες βωμοῖς καὶ δαίμοσιν αἷμα χέουσιν 377 Lactant. div. inst. I 6, 16 item alia Sibylla quaecumque est cum perferre se ad homines vocem dei diceret, sie ait: μοῦνος . . . . — 377 ff. vgl. III 11. — 379 vgl. Justin. Apol. I 9, 1 ἀλλ’ οὐδὲ θυσίαις πολλαῖς καὶ πλοκαῖς Μῶν τιμῶμεν, οὓς ἄνθρωποι μορφώσαντες καὶ ἐν ναοῖς ἱδρύσαντες θεοὺς προσωνόμασαν. 371. 372 < Ω [ ] Alex. | 371 κἀκπράξων Alex, καὶ ἐκπράξων Φ καὶ ἐκπράξεων Ψ. — ὅσσα λαθών γε βροτῶν τις Φ ὅς τις τὲ βροτῶν λαθών τι Ψ πάνθ᾿ ὅσσα λαθό,ν γε βροτῶν τις ὅσα κέν κέν γε λαθὼν θνητῶν τις Alex, <τόσα> ὅσσα γε βρ. τις? | 372 ἐλθὼν καὶ Φ ἐλθὸ)ν Ψ ἐλθοῦσίν τ’ Gffck. — θνητοῖς Ψ | 373 ξυνιεὶς Φ Oenomaus ξυνίων Ψ. — οὐ: μὴ Oenom. — λαλέοντος: φωνεῦντος Herod. — ἀκούων ΦΨ Oenom. | 374 πόσον: πῶς Ω | 375 οἶδεν ΦΨ vgl. V. 366 f. — ὃς . . . γῆν vgl. III 35. — ἔκτισα Alex. ἔκτισε(ν) ΩΦΨ | 376 < Ω [ ] Alex. vgl. Fragm. 3, 16 — γὰρ ἐξ: δ’ ἐξ Ψ | 377 vgl. III 11. — εἰμι Ω Lactant. ἐστι ΦΨ. — ἔστιν Lactant. P ἔστι d. and. HSS. | 378 θεσπίζουσιν ἐμὴν: θεσπίζων θεσπίζω P) θείαν ΦΨ. — πλασθεῖσαν Ω ληφθεῖσαν ΦΨ Bur. | 379 χερσί τε μορφώσαντες Gffck. χειρὶ δὲ μορφώσαντες Ω χερσί τε μορφώσαντα Ψ χερσί τε μορφώσας γε τέ γε B) Φ. — ἑαῖς εἴδωλον ἄναυδον Ψ Bur. τεαῖς εἴδωλον ἄναυδον Φ ἐπ᾿ εἰδώλοισιν ἀναύδοις aus V. 389 Ω. — εἴδωλον ἄναυδον vgl. III 31 | 380 δοξάσουσι Ω. — λιταῖς: λίθοισι Ω | 381 vgl. V. 263. — 381 Anf. = V. 396 vgl. III 549. — λιπόντες Ω 382 πάντες δ’ αὐτοῦ Φ πάντες γὰρ αὐτοῦ Ψ πάντενα φῶτες πάντ᾿ ἔνα φ. M) Ω πάντα γὰρ αὐτοῦ Wilam. πάντ’ ἀπ᾿ ἐμοῦ γὰρ Fehr vgl. V. 387. πάντ’ ἐν ἐμαυτῷ Gffck. — ἀχρήστοις Ω (vgl. V. 389) ἀχρήσιμα ΦΨ. — δίδουσιν Ω θύουσιν ΦΨ Bur. | 383 liest als V. 388 Ω. — 383 καὶ ὡς ἐμὰς τιμὰς Ω χ’ ὡς αὐτοῦ τιμὰς Φ Wilam., der in V. 381—386 Interpolation sieht, die von Ω z. T. aufgenommen und die 1. Person umgesetzt worden sei καὶ ὡς αὐτοῦ τιμὰς Ψ ὡς χὡς Gffck.) ἐς ἐμὰς τιμὰς Rz. — τὰ δὲ Φ τότε Ω. — δοκοῦντες Ω Rz. δοκοῦσιν ΦΨ | 384 —386 < Ω | 384 νεκύεσσιν Φ νεκύεσσι ποιοῦσι Ψ | 385 so (Alex.) Wilam σάρκας σάρκα L) γάρ γάρ < Ψ) τε καὶ ὀστέα μυελόεντα καίουσι ΦΨ. | 386 θύοντές τε βωμοῖς Ψ. καὶ λύχνους ἅπτουσιν ἐμοὶ τῷ φῶτα διδόντι, χὡς διψῶντι θεῷ θνητοὶ σπένδουσι τὸν οἶνον εἰς οὐδὲν μεθύοντες ἐπ᾿ εἰδώλοισιν ἀχρήστοις. οὐ χρῄζω θυσίης ἢ σπονδῆς ὑμετέρηφιν, οὐ κνίσσης μιαρῆς, οὐχ αἵματος ἐχθίστοιο. ταῦτα γὰρ ἐς μνήμην βασιλήων ἠδὲ τυράννων δαίμοσι ποιήσουσι νεκροῖς, ὡς οὐρανίοισιν, θρησκείαν ἄθεον καὶ ὀλέθριον ἐκτελέοντες. καὶ καλέουσι θεοὺς ἄθεοι τὰς εἰκόνας αὐτῶν τὸν κτίστην προλιπόντες, ἀπ᾿ αὐτῶν ἐλπίδα πᾶσαν καὶ ζωὴν νομίσαντες ἔχειν, κωφοῖς καὶ ἀναύδοις ἐς τὸ κακὸν πιστοὶ ἀγαθὸν τέλος ἀγνοιοῦσιν. αὐτὸς ὁδοὺς προέθηκα δύο, ζωῆς θανάτου τε, καὶ γνώμῃ προέθηκ᾿ ἀγαθὴν ζωὴν προελέσθαι· αὐτοὶ δ᾿ ἐς θάνατον καὶ πῦρ αἰώνιον ᾖξαν.

387 f. Lactant. div. inst. VI 2, 1 mactant igitur opimas ac pingues hostias deo quasi esurienti, profuadunt vina tarn quam sitienti, accendunt lumina velut in tenebris agenti . . . 3 vel si caeleste lumen quod dicimus solem contemplari velint, iam sentiant, quam non indigeat lucernis eorum deus qui ipse in usum hominis tarn clarara, tarn candidam lucem dedit. — 387 (Jes. 1, 11. Micha 6, 6—8). Slav. Henochbuch XLV 8 S. 40 Bonw. Begehrt der Herr Brot oder Lichter oder Schlachtopfer oder irgend welche andere Opfer? — 390 vgl. V. 333 f. II 82. — 392 f. vgl. V. 46 ff. Fragm. 1, 22. [Melito:] Apol. 4 Ego vero dico, quod etiam Sibylla de iis dixit, eos simulacra regum mortuorum adorare. — 397 (Lactant. vidinst. V 13, 21 sed hi vanarum religionum cultores eadem stultitia id obiciunt qua verum deum non intellegunt: quos Sibylla Erythraea κωφοὺς et ἀνοήτους vocat.) Ep. ad Diognet. 2, 4 οὐ κωφὰ πάντα, οὐ τυφλὰ . . . — 399 Die ursprünglich jüdischen „zwei Wege“, später christlich, vgl. Διδ. I 1. Barnab. 18 sqq.387 καὶ Ω ἠδὲ ΦΨ. — ἅπτουσι θεῷ ΦΨ. — διδοῦντι Ω | 388 χὡς: καὶ ὡς Ψ 389 ἐπ᾿ εἰδώλοισιν ἀχρήστοις Rz. vgl. Fragm. 3, 45. ἐπ᾿ ἀχρήστοις εἰδώλοισιν Ω ἐπ᾿ ἀχρήστοισι θεοῖσιν ΦΨ | 390 < Q. — χρῄζει ΦΨ. — θυσιῶν ἢ σπονδῶν ΦΨ Castal. (Alex.2). — ὑμετέρηφιν Alex,1 ἡμετέρησιν Ω ἡμετέρων τε ΦΨ ὑμετεράων Castal. (Alex.2) | 391 μιαρᾶς Ω | 392 μνήμην Ω μανίας ΦΨ. — ἠδὲ Ω ἠὲ Φ ἢ Ψ | 393 So Ω, δαίμοσι δαίμονες A) ποιοῦσιν νεκρῶν ὡς οὐρανίδεσσι Φ δ. ποιοῦσι ν. ὡς οὐρανίδαισιν Ψ | 394 ἄθεον: θεὸν Ω. — ἐκτελέοντες Ω ἐκπονέοντες ΦΨ | 395 καλέσουσι Ψ. — ἄθεοι Ω λιθίνοις ΦΨ | 396 Anf. = V. 381. — τὸν κτίστιν F τὶν κτίστιν L τοῦ κτίστου R | 397 καὶ: ὡς Ω. — νομίσαντες: ἐλπίσαντες Ψ. — κωφοῖς καὶ ἀναύδοις Gffck. κωφοὶ καὶ ἄναυδοι ΩΦΨ Ausgg. | 398 ἀγαθὸν τέλος ἀγνοιοῦσιν Wilam. ἀγαθὸν ὅλως ἀγνοοῦσιν Ω τ’ < Ψ) ἀγαθὸν δ’ δ᾿ < Ψ) ἀπῆλθεν ἀπ’ αὐτῶν ΦΨ | 399 προέθηκα Alex. προέηκα Ω προέθηκε ΦΨ | 400 γνώμην Ω. — προέθηκεν Ψ | 401 αὐτοῖς ΦΨ. — αἰώνιον ᾖξαν Alex, αἰώνιον ἧψαν Ω αἰῶσιν ἔρριψεν ἔριψεν AB) ΦΨ.

εἰκών ἐστ᾿ ἄνθρωπος ἐμὴ λόγον ὀρθὸν ἔχουσα τούτῳ θὲς καθαρὰν καὶ ἀναίμακτον σὺ τράπεζαν πληρώσας ἀγαθῶν καὶ δὸς πεινῶντι τὸν ἄρτον καὶ διψῶντι ποτὸν καὶ εἵματα σώματι γυμνῷ ἐκ μόχθων ἰδίων πορίσας ἁγναῖς παλάμῃσιν. θλιβόμενον κτῆσαι καὶ τῷ κάμνοντι παράστα καὶ ζῶσαν θυσίαν ἐμοὶ τῷ ζῶντι πόριζε, σπείρων νῦν ἐς ὕδωρ, ἴνα σοι κἀγώ ποτε δώσω καρποὺς ἀθανάτους, καὶ φῶς αἰώνιον ἕξεις καὶ ζωὴν ἀμάραντον, ὅταν πυρὶ πάντας ἐλέγξω. χωνεύσω γὰρ ἅπαντα καὶ εἰς καθαρὸν διαλέξω, οὐρανὸν εἱλίξω, γαίης κευθμῶνας ἀνοίξω, καὶ τότ᾿ ἀναστήσω νεκροὺς μοῖραν ἀναλύσας καὶ θανάτου κέντρον, καὶ ὕστερον εἰς κρίσιν ἥξω κρίνων εὐσεβέων καὶ δυσσεβέων βίον ἀνδρῶν· καὶ κριὸν κριῷ καὶ ποιμένι ποιμένα θήσω 402 Lactant. div. inst. II 10, 4 denique Plato humanam formain θεοειδῆ esse ait, etSibylla quae dicit: εἰκών . . . . — 403 ἀναίμακτον Lev. 17, 10. Act. 15, 20. 21, 25. Sib. II 96. — 403 ff. vgl. V. 480 ff. — 404—408 vgl. bes. II 83. 84 Texte u. Untersuchungen X 2, 309 ff.). — 408 Rom. 12, 1. — 409 σπείρων νῦν ἐς ὕδωρ: Sprüchwort, vgl. Paroemiographi graeci ed. Leutsch-Schneidewin I 344 pisidische Inschrift bei Kaibel: Hermes XXIII 534, 13. — 411 vgl. II 252 f. — 412 vgl. (Mal. 3, 3.) II 213. III 87. — 413 vgl. III 82. — 413—416 Lactant. inst. VII 20, 4 et alio loeo aput eandem: οὐρανὸν . . . . — 415 (Hos. 13, 14). I Kor. 15, 55. - 417 f. Ezech. 34, 17. Matth. 25, 32 f. 402 Anf. vgl. V. 266. — ἐστιν Ψ. — ἄνθρωπος ἡ μὴ Ψ εἰ μὴ L) ἀνθρώποις μὴ Ω | 403 so Gffck. Bur., τούτῳ θὲς καθαρὰν καὶ ἀναίμακτόν σου τράπεζαν Ψ τούτῳ θὲς σὺ καθαρὰν καὶ ἀναίμακτον τράπεζαν Φ τούτῳ τούτων VH) καθαρὰν καὶ ἀναίμακτόν σοι τράπεζαν Ω | 404 vgl. II 83. — δοὺς Ω | 405 εἵματα: αἵματι Ω | 406 Anf. vgl. II 272. — ἁγναῖς παλάμῃσιν vgl. V. 260. — παλάμαισι Φ | 407 θλιβόμενοι VH. — κτῆσαι ΦΨ κτίσαι Ω. — παριστᾶν Ω | 408 ζῶσαν θυσίαν ἐμοὶ Gffck. ζωὴν θυσίαν ἐμοὶ Ω ζῶσαν θυσίαν ταύτην ΦΨ | 409 σπείρων νῦν ἐς ὕδωρ Ω (indem du jetzt vergeblich, ohne irdischen Lohn gibst) σπεῖρον ἐπ᾿ εὐσεβίῃ Φ σπεῖρον εὐσεβίην Ψ σπείρων εὐσεβίην Kloucek. — κἀγώ ποτε δώσω Ω κύριος τάδε δώσει δώσῃ ΑΨ) ΦΨ | 411 πάντα RL. — ἐλέγξω Alex. ἐλέγχω Ω ἐλέγξῃ ΦΨ | 412 vgl. II 213. III 87. — χωνεύσω VH χωνεύσων QM χωνεύσει ΦΨ. — γὰρ ἅπαντα καὶ Ω γὰρ καὶ πάντ᾿ Φ γὰρ καὶ Ψ. — ιαλέξω: διατάξει ΦΨ | 413 vgl. V. 233. III 82. — εἱλίξω M Lactant. εἱλήξω QVH εἱλίξει ΦΨ. — κεθμῶνας Φ. — ἀνοίξω Ω Lactant. ἀνοίξει ΦΨ | 414, 415 < Ω | 414 vgl. II 238. — ἀναστήσω Lactant. ἀναστήσει ΦΨ. — νεκροὺς Lactant. νέκυας ΦΨ. — μοῖραν ἀναλύσας vgl. II 238. XII (35) 175. XIV 69. — μοῖραν ἀναλύσας Lactant. μ. καταλύσας ΦΨ vgl. II 238 | 415 εἰς κρίσιν ἥξω vgl. I 273. — ἥξω Struve ἄξω Lactant. ἥξει ΦΨ | 416 vgl. II 244. — κρίνω Ω. — βίον < Ω | 417 ποιμένα ποιμένι PS. — θήσει ΦΨ. καὶ μόσχον μόσχῳ πέλας ἀλλήλων ἐς ἔλεγχον· οἵτινες ὑψώθησαν ἐλεγχόμενοι ὑπ᾿ ἐλέγχῳ καὶ στόμα παντὸς ἔφραξαν, ἵν᾿ αὐτοὶ ζηλώσαντες τοὺς ὁσίως πράσσοντας ἴσως καταδουλώσουσιν σιγᾶν προστάσσοντες, ἐπειγόμενοι διὰ κέρδος. *καὶ δόκιμοι παρ᾿ ἐμοὶ τότε χωρήσουσιν κοὐκέτι λοιπὸν ἐρεῖς λυπούμενος, αὐριον ἔσται, οὐκ ,ἐχθὲς γένονεν᾿· οὐκ ἤματα πολλὰ οὐκ ἔαρ, οὐ χειμῶν’, οὔτ᾿ ἂρ θέρος, οὐ μετόπωρον, οὐ δύσιν ἀντολίην· ποιήσω γὰρ μακρὸν ἦμαρ. εἰς δ᾿ αἰῶνα τὸ φῶς ⏔ — πεποθημένον αὐτογένητος, ἄχραντος, ἀένναος ἀίδιός τε. *οὐρανοῦχος ἰσχύι μετρῶν *πυρόεσσαν αὐτμήν 419 ff. vgl. auch II 255 ff. — 424—427 vgl. II 325—327. 329. III 110 ff.). — 429 vgl. Fragtn. 1, 17. Derartiges häufig in heidnischen Hymnen ed. Abel. hymn. VIII 3. XII 9. Χ 10), in der Gnosis (C. Schmidt: Gnostische Schriften in kopt. Sprache, S. 219. 283 f. u. ö.), in der Tübing. Theosophie, S. 101, 9 u. ö., in dem Synkretismus der Zauberpapyri (Orph. ed. Abel p. 287, 27). Heidnisches, ursprüngl. vielleicht Orphisches. Neuplatonisches und Christliches hat sich untrennbar verbunden. — Vgl. auch Apolog. Arist. 1 αὐτὸν ovv λέγω εἰναι θεὸν . . . ἄναρχον καὶ ἀίδιον. Constit. Apost. p. 167, IG Lag. — 430—436 vgl, III 20. Wunder der Schöpfung häufig bei den Apologeten erwähnt, vgl. bes. Theophil, ad 418 πέλας ἀλλήλων ΦΨ πελάσας ἄλλους Ω. — ἐς Castal. εἰς ΩΦΨ | 419 ἐλεγχομένοις Ω. — ἐλέγχων ΦΨ | 421 ὁσίους Φ. — καταδουλώσωσι ΦΨ, doch vgl. V. 257 | 422 φιὰ κέρδος = III 44 | 423 καὶ δόκιμοι παρ’ ἐμοὶ Ω καὶ δοκίμοις πιστοῖς ΦΨ οὐ δόκιμοι παρ’ ἐμοὶ Kloueek. Doch ist entweder zu schreiben καὶ δοκιμῇ παρ’ ἐΜ (alle diese schweren Sünder sollen in mein Gericht gehen) dann Lücke zu statuieren, oder besser, es muss Lücke nach V. werden, in der, entsprechend V. 416, von den Guten die Rede war, worauf dann V. 423 zusammenfasst: und alle diese sind vor mir gerechtfertigt | 424 vgl. II 325. — κοὐκέτι VH (vgl. II 325) οὐκέτι d. and. HSS. — ἐρεῖς Friedlieb ἔρις ΩΦΨ. — λυπουμένοις Ω. — αὔριον ΦΨ ἀρεῖον Ω | 425 vgl. II 326 — ἐχθὲς Castal. ἔχθος Ω ἐχθρὸς ΦΨ. — οὐκ . . . μεριμνᾷς 426 . . . . . μετόπωρον vgl. III 89 f. — οὐχ ἥματα Ω. — πολλὰ μεριμνᾷς Wilam. wie III 89, πολλὰ μερίμνης Ω μικρὰ μερίμηνς Φ μακρὰ μερίμνης Ψ | 426 so Wilam., οὐκ ἔαρ, οὐ χειμών, οὔτ᾿ ἂρ θέρος, οὐ μετόπωρον Ω οὐκ ἔαρ οὐχὶ θέρος οὐ οὐχὶ Ψ) χειμὼν οὐ μετόπωρον ΦΨ = III 90. II 327 | 427 vgl. II 329. — οὐ: καὶ VH. — δύσιν ἀντολίην Wilam. δύσις ἀντολίη ἀνατολίη Ψ) ΩΦΨ. — ποιήσει Ψ. — γὰρ: γὰρ πᾶν Ω | 428 αἰῶνας Ω. — τὸ φῶς: φωτὸς ΦΨ. — Nach φῶς ücke und auszufüllen etwa mit πάλαι; ΦΨ setzen als Füllsel μεγάλου ein: Wilam. — Nach V. 428 in ΦΨ Ἰησοῦς αἰώνων, danach in PS: λείπει, in H unter V. 428: ἐκ τῶν προφητικῶν σιβύλλης λόγος ῑ | 429 αὐτογένητος Opsop. αὐτογέννητος Ψ ἀγέννητος Φ. — ἄχραντος: ἄναρχος Nauck (vgl. Apol. Arist. 1). | 430 οὐρανοῦχος ἰσχύι μετρῶν ΦΨ οὐράνιος ἰσχύι μετρῶν Castal. οὐρανοῦ ἰσχύει μετρεῖν Gffck. — ἀτμήν ΦΨ. καὶ πατάγου σκῆπτρον κατέχει σὺν ἀπηνέι πυρσῷ, πρηΰνει τε βαρυκτυπέων δουπήματα βροντῶν, γῆν κλονέων κατέχει ῥοιςήματα . . . . . . κἀστεροπῶν μάστιγας ἀπαμβλύνει πυροφεγγεῖς ὄμβρων δ᾿ ἄσπετα χεύματ᾿ ἔχει ῥιπάς τε χαλάζης κρυμαλέης νεφελῶν τε βολὰς καὶ χείματος ὁρμάς. αὐτοὶ μὲν γὰρ ἕκαστα νόῳ διατεκμαίρονται, ὅσσα περ αὐτῷ σοι δοκέει πρήσσειν τ᾿ ἐπινεύεις. *σῷ παιδὲ πρὸ κτίσεως πάσης στέρνοις ἴσοισι πεφυκώς* σύμβουλος, πλάστης μερόπων κτίστης τε βίοιο. ὃν πρώτῃ στόματος γλυκερῇ προσφθέγξαο φωνῇ· ,ποιήσωμεν ἰδοὺ πανομοίιν ἀνέρα μορφῇ ἡμετέρῃ καὶ δῶμεν ἔχειν ζωαρκέα πνοιήν· ᾧ θνητῷ περ ἐόντι τὰ κοσμικὰ πάντα λατρεύσει καὶ χοικῷ πλασθέντι τὰ πάνθ ὑποτάξομεν αὐτφ᾿. ταῦτα δ᾿ ἔφησθα Λόγῳ, τῇ σῇ φρενὶ πάντα δ᾿ ἐτύχθη· πάντα δ᾿ ὁμοῦ στὀιχεῖα κελεύσματι πείθετο τῷ σῷ, Autol. I 6, 10 οὗτος θεὸς μόνος ὁ ποιήσας ἐκ σκότους φῶς, ταμεῖά τε νότου καὶ θησαυροὺς ἀβύσσου καὶ ὅρια θαλασσῶν χιόνων τε καὶ χαλαζῶν θησαυρούς . . . . 15 ὁ ἀποστέλλων τὴν βροντὴν εἰς φόβον καὶ προκαταγγέλλων τὸν κτύπον τῆς βροντῆς διὰ τῆς ἀστραπῆς, ἵνα μὴ ψυχὴ αἰφνιδίως ταραχθεῖσα ἐκψύξῃ, ἀλλὰ μὴν καὶ τῆς ἀστραπῆς τῆς κατερχομένης ἐκ τῶν οὐρανῶν τὴν αὐτάρκειαν ἐπιμετρῶν πρὸς τὸ μὴ ἐκκαῦσαι τὴν γῆν. Athenag. Leg 13. Ep. ad Diogn. 7. [Melito:] Apol. 8. Minuc. Fei. Oct. 17, 5 ff., daneben auch in einem „orphischen“ Gedicht bei Clemens Alex. Strom. V p. 259 V. 5 ff. — 439 ff. vgl. V. 264. — 445 χοικῷ: | Kor. 15, 47. Theophil, ad Autol. II 19, 12 und auch Papyrus Paris. 3009 (Dieterich: Abraxas S. 139, 34) τὸν χουοπλάστην τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων. 431 πάταγον Φ. — κατέχεις Ewald vgl. V. 438 f., aber da ist ein anderer Zusammenhang | 432 πραύνει Φ πρηύνεις Ew. — βαρυκτυπέα Φ βαρυκτηπέων ῾Ρ | 433 Anf. vgl. IV 58. — γῆν κλονῶν Ψ γῆν τε κλονῶν Rz. — κατέχεις Ew. — Nach ῥοιζήματα + ἠελίοιο Friedl. Vgl. Kroll: De oraculis Chaldaicis 64 sq. τ᾿ ἄγρια πόντου Wilam. | 434 καὶ ἀστεροπῶν Ψ. — ἀπαμβλύνεις Εw. — πυριφεγγεῖς Struve | 435 χεύματ᾿ ἔχει ῥιπάς τε Wilam. χεύματα ἐρικινῆς δὲ Ψ χεύματα ἡρακινῆς δὲ Φ χεύματα εἐαρινῆς δ. χ. Struve | 436 νεφελῶν τε βολὰς καὶ χ. ὁρμάς Wilam. νεφε· λέων τε βουλῆς κ. χ. ὁρμῆς Ψ νεφελῶν βουλῆς κ. χ. ὁρμῆς Φ | Vor V. 437 fällt eine Lücke, in der das Beziehungswort zu αὐτοὶ (die Engel) stand: Bur. Gffck. | 437 μὲν < Ψ | 438 αὐτῷ: αὐτὸς Ψ. — δοκέειν Ψ | 439 so ΦΨ (πᾶσι Ψ πεφυκῶς Φ). Vor V. 439 Lücke und fortzufahren mit πρὸ κτίσεως πάσης σοῖσί στέρνοισι πεφυκώς Wilam. | 440 κτίστης Alex. κριτής ΦΨ | 441 πρῶτον? — προσφθέγξαο Alex. προσφθέγξ ατο Ψ προὐφθέγξατο Φ | 442 Anf. vgl. V. 265. — ἰδοὺ Alex. ἔδιον ΦΨ. — πανομοίοιον ἀνέρα 443 μορφῇ ἡμετέρᾳ Ψ. — πνοήν RL | 445 ὑποτάξωμεν Ψ | 446 δ᾿ ἔφησθα: γὰρ ἔφης Ψ | 447 πείθετο Castal. πείθεται ΦΨ. καὶ κτίσις ἀίδιος συνετάσσετο πλάσματι θνητῷ. οὐρανὸς ἀὴρ πῦρ χθὼν γῆ καὶ χεῦμα θαλάσσης, ἠέλιος μήνη, χορὸς ἄστρων *οὔρεα . . εὐφρόνη ἡμέρη ὕπνος ἔγερσις πνεῦμα καὶ ὁρμή, ψυχὴ καὶ σύνεσις, τέχνη φωνή τε καὶ ἀλκή ζῴων τ΄ ἄγρια φῦλα τὰ νηκτῶν καὶ πετεηνῶν πεζῶν τ΄ ἀμφιβίων τε καὶ ἑρπυστῶν δ·ιφυῶν τε· πάντα γὰρ αὐτός σοι συνετάσσετο σῇ ὑπ᾿ ἀγωγῇ. ὑστατίοις τε χρόνοις χθόν᾿ ἀμείψατο καὶ βραχὺς ἐλών παρθένου ἐκ Μαρίας λαγόνων ἀνέτειλε νέον φῶς, οὐρανόθεν δὲ μολὼν βροτέην ἐνεδύσατο μορφήν. πρῶτα μὲν οὖν Γαβριὴλ σθεναρὸν δέμας ἁγνὸν ἐδείχθη· δεύτερα καὶ κούρην ἀρχάγγελος ἔννεπε φωνῇ· δέξαι ἀχράντοισι θεὸν σοῖς, παρθένε, κόλποις᾿. ὣς εἰπὼν ἔμπνευσε θεὸς χάριν *ἠδ᾿ αἰεὶ* τὴν δ᾿ ἄρα τάρβος ὁμοῦ θάμβος θ’ ἕλεν εἰσαΐουσαν, στῆ δ᾿ ἄρ’ ὑποτρομέουσα· νόος δέ οἱ ἐπτοίητο παλλομένης κραδίης ὑπ᾿ ἀγνώστοισιν ἀκουαῖς. 462 θεός: Die Engel bekommen wohl auch den Namen θεός: vgl. Clementina p. p. 165, 34 Lag. und den Zauberpapyrus des Louvre bei Wessely: Denkschriften der Wiener Akademie XXXVI S. 144 V. 148 f, 448 ἀίδιος < Ψ. — συντάσσετο A | 449 χθὼν γῆ καὶ Φ χθὼν γῆ FR χθὼν L χθών τε καὶ Alex, χθὼν ἠδέ τε Rz., doch vgl. ähnliche Fülle des Orphica p. 203, 30 Abel θαλάσσης | καὶ πόντου | 450. 451 οὔρεά τ’ ἦμαρ | εὐφρόνη ὕπνος ἔγερσις πνεῦμα καὶ ὁρμὴ Φ (danach in PS λείπει) οὔρεά τ’ εὐφρόνη | ἡμέρη ὕπνος ἔγ. πν. κ. ὁρμὴ Ψ, nach οὔρεα nehmen die Herausgeber Lücke an; οὔρεα hier sinnlos, also: χορὸς ἄστρων) οὐρανοφοίτων Gffck. 453 vgl. V. 364. I 207. — πετεηνῶν Ψ πετεεινῶν A πετεινῶν d. and. HSS. | 454 παιζῶν PS. — ἑρπυστῶν Bur. Gffck. vgl. XIII 160. ἑρπετῶν Ψ ἑρπετέων Φ | 455 αὐτὸς σὺ Ψ. — συνετάσσετο Opsop. συντάσσετο A συντάσσεο PSBFR συνετάσσεο L. — ὑπ᾿ ἀγωγῇ Alex, ὑπαγωγῇ A ὑπαναγωγῇ d. and. HSS. | 456 τε: δὲ Alex. — Μ’ ἀμείψατο Alex. χθόνα ἠμείψατο ΦΨ | 456 ff. Versabteilung in Φ: Nach ἠμείψατο Lücke (in PS: λείπει), dann neue Zeile: καὶ βραχὺς ἐλθὼν ἐκ μαρίας λαγόνων τε | ἐξανέτειλε νέον φῶς, danach Lücke (am Rande PS: und neuer Versanfang. In Ψ: καὶ βρ. ἐλθ. παρθένου ἐκ μαρίας λαγώνων λαγώνων μαρίας R) | ἀνέτειλε νέον φῶς· οὐρανόθεν δὲ μολὼν | βροτέην ἐνεδύσατο μορφήν | 460 αὐτάγγελος Φ. — ἔνεπε φώνει F ἐνεπε φ. R ἐνεπεφώνει L | 461 τέξῃ τέξει L) ἀχράντοισι Ψ δέξαι ἐν ἀχράντοισι Alex.? 462 ἐπένευσε Ψ. — θεοῦ Alex. Ludwich, doch vgl. oben den Kommentar. — ἠδ᾿ αἰεὶ αιει L) κούρη ΦΨ ἤνιδι κούρῃ Wilam. | 463 δ’ ἄρα Ludw. ἄρα ΦΨ. — εἷλεν Φ. — εἰσαΐουσαν Alex, ἐσιοῦσαν A ἐξιοῦσαν PS ἰοῦσαν Ψ | 464 νόος A νέος PSB νεὼς Ψ. — ἐπτόητο Ψ | 465 παλλομένης κραδίην Hartel. — ὑπ᾿ ἀγνώσησιν Ψ ὑπ᾿ ἀνωίστοισιν Mein.). — ἀκοαῖς Ψ. αὖτις δ᾿ εὐφράνθη καὶ ἰάνθη κέαρ αὐδῇ, κουρίδιον δ᾿ ἐγέλασσεν, ἑὴν δ᾿ ἐρύθηνε παρειήν χάρματι τερπομένη καὶ θελγομένη φρένας αἰδοῖ, καὶ οἱ θάρσος ἐπῆλθεν. ἔπος δ’ εἰσέπτατο νηδύν, σαρκωθὲν δὲ χρόνῳ καὶ γαστέρι ζῳογονηθέν ἐπλάσθη βροτέην ἰδέην καὶ κοῦρος ἐτύχθη παρθενικοῖς τοκετοῖς· τόδε γὰρ μέγα θαῦμα βροτοῖσιν, ἀλλ᾿ οὐδὲν μέγα θαῦμα θεῷ πατρὶ καὶ θεῷ υἱῷ. τικτόμενον δὲ βρέφος ποτὶ δ᾿ ἔπτατο γηθοσύνη χθών, οὐράνιος δ᾿ ἐγέλασσε θρόνος καὶ ἀγάλλετο κόσμος. καινοφαὴς δὲ μάγοισι σεβάσθη θέσφατος ἀστήρ, σπειρωθὲν δὲ βρέφος δείχθη θεοπειθέσι φάτνῃ βουπελάταις τε καὶ αἰγονόμοις καὶ ποιμέσιν ἀρνῶν· καὶ Λόγου ἡ Βηθλεὲμ πατρὶς θεόκλητος ἐλέχθη. ἐν κραδίῃ τε ταπεινοφρονεῖν, πικρὰ τέρματα μισεῖν καὶ πάντων ἀγαπᾶν τὸν πλησίον ὥσπερ ἑαυτόν· καὶ θεὸν ἐκ ψυχῆς φιλέειν, αὐτῷ δὲ λατρεύειν. τοὔνεκ᾿ ἄρ᾿ ἡμεῖς καὶ ὁσίης Χριστοῖο οὐρανίης πεφυῶτες ἐπικλεόμεσθα σύναιμοι μνῆστιν ἐυφροσύνης ἐπὶ θρησκείῃσιν ἔχοντες, εὐσεβίης τε καὶ ἀτρεκίης βαίνοντες ἀταρπούς. οὔποτε πρὸς νηῶν ἀδύτοις ἐώμεσθα πελάζειν, 467 Apokryphes Evangelium liegt zu Grunde: vgl. Protev. Jacobi ed. Tischend. XVII, wo Maria lacht. (Jesus lacht: Ev. Thom. XV). — 474. 475 vgl. Theognis 5—10. — 480 ff. vgl. V. 403 ff. — 482 vgl. II 60. 466 αὖτις A αὖθις d. and HSS. — εὐφράνθη Opsop. ἐφράνθη F(?) ΦRL. — αὐδὴ Ψ | 467 ἐγέλασσεν A ἐγέλασεν d. and. HSS. | 468 τερπομένην καὶ θελγομένην φρένα Φ. — αἰδοῦς Ψ | 469 θάρσον PSB, — εἰσέπτατον ἡδύν A εἰσέπτατον ἡδήν B | 470 ζωογενηθὲν A | 471 ἐτέχθη Ψ vgl. III 827. Fragm. 1, 16 | 472 γὰρ < Ψ | 474 ποτὶ δ᾿ ἔφθατο Φ ποτεδέξατο Alex. — γηθοσύνῃ A Opsop. | 477 σπειρωθὲν Mdls. σπαργανωθὲν Ψ σπαργανωθεὶς Φ | 478. 479: 479. 478 ΦΨ ~ Rz. | 478 βουπελάταις Struve βουτελάταις ΦΨ | 479 ἡ < Ψ. — Βηθλὲμ Alex., doch vgl. Nonnos: Paraphr. VII 166. — Nach V. 479 Lücke: Opsop. 480 τε < Ψ. — ταπεινοφρονεῖν Alex. ταπεινόφροσι(ν) ΦΨ. — τόρματα παρατόρματα L) Ψ τ’ ἔργματα Alex. | 483. 484 aus τούνεκα καὶ Χριστοῖο ἐπικλεόμεσθα σύναιμοι verkehrt erweitert: Wilam. | 483 ἡμεῖς τε καὶ ὁσίοιο Ψ | 484 ἐπικλεόμεσθα Opsop. ἐπικλεόμεθα Ψ ἐπικλέμεθα Φ. — σύναιμοι: σὺν ἐμοί γε Φ | 485 μνῆστιν ἐυφροσύνης Alex. μνηστὴν εὐφροσύνης ΦΨ. — ἐπὶ θρησκείην κατἐχοντες Φ | 486—500 < Φ; Subscriptio: Δόξα τῷ ἁγίῳ θεῷ τῷ δόντι τέλος σιβυλλιακῶν χρησμῶν PS τέλος τῶν σιβυλλιακῶν χρησμῶν B < A | 486 ἀταρποὺς Anon. Londin. ἀτραπούς Ψ | 487 οὔποτε Opsop. οὐδέποτε Ψ. — ἀδύτοις Alex. ἀδύτοισιν Ψ. — ἐώμεθα Ψ. ἄδυτ᾿) εἰθίσμεσθα Wilam. οὐ ξοάνοις σπένδειν, οὐδ᾿ εὐχωλῇσι γεραίρειν, οὐδ᾿ ὀδμαῖς ἀνθῶν πολυτερπέσιν οὐδὲ μὲν αὐγαῖς λαμπτήρων, ἀτὰρ οὐδ᾿ *ἄρα τοὺς* ἀναθήμασι οὐ λιβάνου ἀτμοῖσιν ἀνιεῖσιν φλόγα *βωμόν*· οὐδ᾿ ἐπὶ ταυροθύτοις μηλόσφαρα αἵματα λοιβαῖς λυτροχαρεῖς πέμπειν, χθονίας μειλίγματα ποινῆς· οὐδ᾿ ἀπὸ σαρκοβόροιο πυρῆς κνισσώδεϊ καπνῷ καὶ μιαραῖς πνοιῇσι μιαίνειν αἰθέρος αὐγήν· ἀλλ’ ἁγναῖς πραπίδεσσι γεγηθότες εὔφρονι θυμῷ ἀφνειαῖς τ᾿ ἀγάπῃσι καὶ εὐδώροις παλάμῃσιν μειλιχίοις ψαλμοῖσι θεοπρεπέεσσί τε μολπαῖς ἄφθιτον ἐξυμνεῖν σε καὶ ἄψευστον κελόμεσθα, παγγενετῆρα θεόν, πινυτόφρονα . . . . . . . . .

498 ff. vgl. V. 33 f.488 ξοάνοις Alex. ξοάνοισι Ψ | 489 μὲν Alex. μὴν Ψ | 490 ἀτὰρ Opsop. αὐτὰρ Ψ. — ἄρα τοὺς Ψ Bur. ämlich νηούς) vgl. z. B. Hesiod: Ἔ. κ. ἡ. 186 schwerl., besser ist an ein Epitheton von ἀναθήμασιν, also etwa an ἀργοῖς (Rz.) zu denken | 491 ἀτμοῖσιν ἀνιεῖσιν Opsop. ἀτμίῃσιν ἀνεθεῖσι Ψ. — βωμόν Ψ βωμῶν Alex. βωμοῖς (auf den flammenden Altären) Gffck. | 492 αἵματα λοιβαῖς Bur. vgl. Orph, Argon. 614. μηλόσφαγα αἵματος λωβῆς Ψ | 493 χθονίοις Mdls. — μειλίγματα Alex. Rz. vgl. Pausan. IX 17, 5. αἰνίγματα Ψ | 494 ἀπὸ σαρκοβόροιο Alex. ἀποσκοβόροιο Ψ. — πυρῆς Opsop. πύρνης Ψ | 495 πνοιῇσι Opsop. πνοαῖσι Ψ | 496 γεγηθότες Alex, γεγηθότας Ψ | 499 κελόμεθα RL. | Nach .500 Subscriptio in Ψ: στίχοι φβ ἐκ τοῦ πρώτου λόγου F ἐκ τοῦ πρώτου λόγου στοίχοι φ. β. R στίχοι φβ, darunter ἐκ τοῦ λόγου πρώτου πρώτου ἐκ τοῦ πρώτου λόγου) LT (es folgt B. I in Ψ).