[II.]

ἦμος δή κατέπαυσε θεός πολνπάνσοφον ᾠδήν, πολλά λιταζομένης, καί μοι πάλιν ἐν στήθεσσιν ἔνθετο θεοπεσίων ἐπέων πολυγηθέα φωνήν. πάν δέμας ἐκπληχθεῖσα τάδ' ἔσπομαι· οὐδὲ γὰρ οἶδα ὅττι λέγω, κέλεται δὲ θεὸς τὰ ἕκαστ' ἀγορενειν.

ἀλλ' ὁπόταν ἐπὶ γῆς σεισμοὶ μαλεροί τε χεραυνοί βρονταί τ' ἀστεροπαί.......τε γῆς ἐρυσίβη καὶ μανίη θώων τε λύκων <τ'> ἀνδροκτασίαι τε καὶ φθοραὶ ἀνθρώπων ἢ καὶ βοῶν μυκομενάων τετραπόδων κτηνῶν τε καὶ οὐρήων ταλαεργῶν ἠδ' αιγῶν ὀίων τε· ἔπειτα δὲ χέρσος ἄρουρα πολλὴ καλλειφθεῖσα γενήσεται ἐξ ἀμελείας καὶ καρποὶ λείψουσιν, ἐλευθεροπρασία δ' ἔσται 1—5 vgl. ΙΙΙ 1-7. 295 ff. 489 ff (698 ff. 820 ff.) II 346 f. XI 322. XII 293ff. XIII 172f. — 3 πολυγηθέα φωνήν vgl. IV 2. — 4f. οὐδὲ γὰρ οἶδα.....vgl. Plato: Menon 99 c καὶ γὰρ οὖτοι < χρησμωδοὶ . . . καὶ . . . θεομάντεις > ἴσασιν .... οὐδὲν ὦν λέγονσιν (vgl. XII 295 f.). — 6 — 14 vgl. [Hippolytus:] de consumm. mundi 8. (Bousset: Der Antichrist 129—132). HSS.: APS = Φ. FRLT = Ψ ,,Überschrift'' (keine HS. trennt I und II): πέρὶ ἑλλήνων καὶ περὶ θεοῦ καὶ περὶ ἁγἰων καὶ περὶ κρίσεως (ἱερίων für περὶ κρίσεως Α) Φ ὡσαύτως καὶ τοὺς πολνθείαν νοσοῦντας ἐλέγχει τούς τε ἀδίκους καὶ ἁμαρτωλούς· καὶ σνμβονλεύει (σνμβασιλεύει Ψ) ὡς σνγγενεῖς (σνγγενὴς Alex.) τὸν ἕνα καὶ μόνον σέβειν θεόν. εἶτα παροιμιάζει τὴν ἄθλησιν τῶν ἁγίων· καὶ τελενταῖον περὶ τοῦ φρικτοῦ βήματος τοῦ σωτῆρος ἡμῶν φησι λέγουσα τάδε. Ψ. 1 vgl. Ill 295. 489. II 346. — δὴ Opsopoeus δὲ ΦΨ | 3 ἔνθετο: κεύθετο Ψ. — θεσπεσίων ἐπέων vgl. XII 299 | 4 πᾶν δέμας πληχθεῖσα Ψ. — τάδ' ἔσπο- μαι: τάδε σπῶμ' Φ. — οὐδὲ... 5... λέγω vgl. XII 295f. oὐδὲ Meineke οὔτε ΦΨ | 5 vgl. I 5. — τὰ: τὰδ' Ψ | 6f. vgl. XIII 10f. | 7 So Φ (ohne Spatium) βρονταί τ' ἀστεροπαὶ καὶ γῆς ἐρνσίβη σεισμοὶ Ψ, aus [Hippol.] de cons. m. 8 βρονταί τ' ἀστεροπαί τ' ἄνεμοι δέ τε γῆς ἐρνσίβη Geffcken. 8 τ' + Opsop. < ΦΨ | 9 ἤ καί βοῶν: τε, βοῶν δέ τε Turnebus. — μνκομενάων Turneb. μνκωμένων ΦΨ | 10 τετραπόδων: καὶ τετραπόδων Ψ | 11 Anf. vgl. ΙΙΙ 239. — ὀίων: καὶ οἰῶν Ψ | 12 καλλειφθεῖσα Castalio καλνφθεῖσα (καλλνφθεῖσα Ρ) ΦΨ vgl. I 382. πλείοτοις ἐν μερόπεσσι καὶ ἱεροβνλία ναῶν. δὴ τότε καὶ δεκάτη γενεὴ μετὰ ταῦτα φανεῖται ἀνθρώπων, ὁπόταν σεισίχθων ἀστεροπητής εἰδώλων ζῆλον θραύσει λαόν τε τινάξει 'Ρώμης ἑπταλόφοιο, μέγας δέ τε πλοῦτος ὀλεῖται δαιόμενος πυρὶ πολλῷ ὑπὸ φλογὸς Ἡίφαίοτοιο. καὶ τότε δ' αἱματόεοοαι ὀπ' ονρανίου καταβᾶσαι αὐτὰρ κόομος ὅλος [τε] ἀπειρεσίων ἀνθρώπων ἀλλήλους κτείνουσι μεμηνότες, ἐν δὲ κνδοιμῷ λιμοὺς καὶ λοιμοὺς θήσει θεὸς ἠδὲ κεραυνούς ἀνθρώποις, οἵ ἄτερθε δίκης κρίνουσι θέμιοτας. λεῖψις δ' ἀνθρώπων ἔσται κατὰ κόσμον ἅπαντα, ώς, ἴχνος εἰ κατίδῃ τις ἐπὶ χθονί, θανμάοοειεν, 15 vgl. (III 108) IV 20. (47.86) VII 97. VIII199 (XI14). Reclmungsweise aller Sibyllen: Plilegon, Macrob. p. 90, 11 Kell. ἐν δεκάτῃ γενεᾷ χαλεπὸν κατὰ γῆρας ἔχουσα. Servius ad Vergil. Buc. IV 4 Sibyllini (? Sibylla enim?) quae Cumana fuit et saecula per metalla divisit, dixit etiam quis quo saeculo imperaret, et Solem ultimum, id est decimum voluit.... — 17—19 Zerstörung der Römerherrschaffc: vgl. V 367. VIII 37 f. — Lactant. div. inst. VII 15, 19: Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus . . . admirabile somnium sub interpretatione vati- cinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum ... Sehr häufig auch in rein christlichen Schriften, Z. B. Commodian: Carmen apologeticum 887. Bousset a. a. 0. 77—83. — 18 ἑπταλόφοιο (vgl. XIV 108. XIII 45) stete apokalyptische Bezeiclnung Roms und später Konstantinopels, viel- leicht aus alter Orakelpoesie stammend; vgl. Ps. Callisthenes I 30, 33, 5 über Alexandria: πενταλόφοις κορνφαῖσι,ν. — 20 vgl. IV 134. XII 56 f. XIV 89 f. — 21· 22 Matth. 24, 7. Lactant. div. inst. VII 15, 10____frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se invicem obpugnabunt (vgl. Sib. V 74). — 23 λιμοὺς καὶ λοιμοὺς (vgl. IΙΙ 332. VIII 175. XI 46. 240. XII 114) seit Hesiod (*Ε. κ. ἡ. 243) sprichwörtlich: Herodot VII 171, auch in Orakeln: Thukyd. II 54. Phi ego η: Olymp. fr. 1, 23 u. sonst selir oft. — 26 (vgl. V 474 f.) IV Esr. 16, 27 erit... in locis magna desertio; cupiet enim homo hominem videre. Vgl. auch Commod. Carm. apol. 1032. 14 καὶ... ναών = XIII 12. ἱεροανλία Castal. ἱεροανλίαι Φ ἱεροονλλίαι Ψ | 15 vgl. ΙΙΙ 108. IV 20. VII 97. VIII 199. XI 14. — δὴ τότε καὶ: καὶ τότε δὴ Rzach. | 17 ζῆλος θραύση Ψ. — τινάξη Ψ | 18Anf. = XIV 108. vgl. XIII 45. — πλοντος ὀλεῖται = III 270 | 19 δαιόμενος: δενόμενος Φ vgl. V. 305 Φ | 20 vgl. IV 134. XII56f. XIV 89f. — αἱματόεσσαι: ἡματόεσσαιΦ. — άπ' οὐρανοῦ Ψ. Nach V. 20 Lücke: Alexandre | 21 κόσμος .... ἀνθρώπων vgl. 1189.162 (VIII223). — τε < Ψ[ ] Volkmann Gtfck. vgl. I 86 | 22 Anf. = XIV 93. κτενέονσι Rz. | 23 λοιμοὺς καὶ λιμοὺς Φ (vgl. IΙΙ 332 A) | 24 ἄτερθε: ἄτερ F ἅτερ R ἅπερ L | 25 λείψις A λείψιν P. — κατὰ κόσμον ἅπαντα = VIII 100. XI 237. XII 127. XIII 11. | 26 κατίδοι Ψ. — θανμάσειεν ΑΨ θανμάσσειασ Ρ. άνθρώπου. τότε ό* αύτε μέγας θεός αίΰέρι ναίων άνδρών ευΰεβέων ΰωτήρ κατά πάντα γένηται. καἰ τότε δ' εἰρήνη τε βαΰεΐά τε ΰύνεΰΐς έοται, καϊ γή καρποφόρος καρπούς πάλι πλείονας οιοει ούδε μεριζομένη ονδ' είοέτι λατρενουοα. πάς δε λιμήν, πάς ορμος ελεύθερος άνίϊρώποιΰιν έΰΰεται, ώς πάρος ήεν, άναιδείη άπολείται.

και τοτε δή μέγα βήμα θεός μετέπειτα ποιήβει' λάμψει γάρ βτεφάνφ λαμπρώ παρομοίως άοτήρ λαμπρός παμφαίνων άπ* ουρανού αίγλήεντος ημαΰιν ουκ ολίγοις' τότε γάρ ΰτέφος άνθρώποιϋιν δείξει άπ ούρανόθεν έναγώνιον άθλεύουΰιν και *τόθμαι*' μέγας γάρ άγών ίβελαοτικός έοται είς πόλιν ονράνιον, οικουμενικός δέ τε πάβιν έοοεται άνθρώποιΰιν έχων κλέος άθαναοίης. και τότε πάς λαός έπ' άθανάτοιοιν άέϋ-λοις άθλήΰει νίκης περικαλλέος* ου γάρ άναιδώς άργνρίον τις εκεί δύναται ΰτέφος ώνήΰαΰθαι. 45 άγνός γάρ Χρίΰτός τούτοις τά δίκαια βραβευθεί 29-33 Judische Hoffnungen: Sib. Ill 619 ff. 743 ff. Apocal. Bar. XXIX 5 ff. Henoch 10, 18 (Rabbinisch: Eisenmenger, Entdecktes Judenthum II 309 ff.), spater christlich: Sib. VIII 208 ff. Papias bei Irenaeus II 417 f. Harv. Danielapokalypse bei Vassiliev: Anecdota Graeco-Byzantina p. 41 (Schiirer: Geschichte des jiidischen Volkes 3 ii 541). _ 37 ff. vgl. V. 149. Die Vorstellung stoisch-judisch: Philo, de agric. 24f. p. 317 f. M., dann christlich: I Kor. 9, 24. Hebr. 12, 1. II Tim. 4, 7. Clemens Alex.: Quis dives salvetur 3. Tertullian. ad. mart. 3 Bonum agonem subituri estis, in quo agonothetes deus vivus est, xystarches spiritus sanctus7 corona aeternitatis brabium angelicae substantiae, politia in caelis. (39 Frankel: Die Inschriften von Pergamon II 207). 27 αΐθέρι ναίων = V. 177. Ill 11. 81. V 298. XI 311. XII 132. XIV 10. Fragm. 3, 17 | 29 βαθεΐα καϊ ψ | 30 f. vgl. V. 319 f. VIII 28 f. 209 f. XI 238. — πάλι Castal. πάλιν ΦΨ I 31 ov διαμεριζομέν?] Ψ I 33 Anf. vgl. Ill 294. IV 182. XIV 48. — VII 145. VIII 319. XI 77. — έσσεθ Ψ. — ως: ωσπερ Α. — ήεν: ήεν και Ψ 34 vgl. XIV 220. 158. XII 196. — μετέπειτα: μερόπεσσι Rz. aus XIV 220. 158 | 35 vgl. XII 30 f. XIV 180 f. V 155 | 36 λαμπρώς FR. — άπ\ . . αίγλήεντος = XI 31 j 37 τότε γάρ στέφανος Α το γάρ στέφος Ψ \ 38 έναγώνιον άθ-λενονσιν vgl. XII 91. — άεθλενονσι Ψ | 39 καϊ τόθμαι μέγας γάρ αιών Ρ καϊ το . . . θμαΙ μ. γ. αιών Α καϊ τότε γάρ μέγας αιών Ψ καϊ τότε δή μέγας αντις άγών Turneb. και τεθμόν τε* μέγας γάρ άγών (Gott zeigt. den Kθmpfenden den Kranz und die Kampfsatzung) Gffck. καϊ τό θέμα* μ. γ. ά. Wilamowitz. — Ισελαστικός Gffck. vgl. Frankel: Die Inschriften von Pergamon no. 269, 21: iselastici. είσελαστικός Φ είσελλαστικός Ψ έσελα-στικός Opsop. | 40 πόλον Volkm. Rz.— ονράνιον γ' Ψ j 41 έσσετ Φάθανασίης Alex, vgl. V. 150. αθανασίας ΦΨ | 42 έπϊ Φ | 43 περικαλέος tf'LR (F?) | 44 άργνρεον Φ. και δοκίμους οτέψει, αυτάρ έμα μάρτυοι δώοει άθάνατον ἄχρι καὶ θανάτου τὸν αγῶνα ποιοῦσιν. παρθενικοῖς δὲ δραμοῦσι καλῶς ἄφαρτον ἄεθλον δώοει τοῦ δέματος καὶ τοῖς τὰ δίκαια νέμουσιν ἀνΘρώποις πᾶσίν τε καὶ ἔθνεσιν ἀλλοδαποῖσιν τοῖς ὁσίως ζώουοι θεόν θ'ἕνα γινώσκουσιν. οἳ δ'ἀγαπῶσι γάμον τε γαμοκλοπιῶν τ' ἀπέχονται, δώοει πλούσια δῶρα, αἰώνιον ἐλπίδα καὶ τοῖς. πᾶσά τε γὰρ ψυχὴ μερόπων θεοῦ έστι χάριομα, κοὐ θέμις ἀνθρώποις τὴν ἄλγεσι πᾶσι μιαίνειν.

μὴ πλοντεῖν ἀδίκως, ἀλλ' ἐξ ὁσίων βιοτεύειν. ἀρκειοθαι παρεοῦσι και ἀλλοτρίων ἀπέχεσθαι. ψεύδεα μὴ βάζειν, τά δ'ἐτήτνμα πάντα φνλάσσειν. (μηδὲ μάτην εἴδωλα σέβου. τὸν δ'ἄφθιτον αἰεί) πρῶτα θεὸν τίμα, μετέπειτα δὲ σεῖο γονῆας. πάντα δίκαια νέμειν, μηδ' εἰς κρίσιν ἄδικον ἔλθῃς. μὴ ῥίψῃς πενίην ἀδίκως, μὴ κρῖνε προσώπῳ. ἢν σὺ κακῶς διχάσῃς, μετέπειτα θεός σε δικάσσει. 47 Apok. Joh. 2, 10. — 48 άφθαρτον: vgl. I Kor. 9, 25. — 56 —148 (Ψ) zu- meist aus Pseudo-Phokylides (vgl. dagegen Suidas u. d. W. Φωκυλίδης.... εἰσὶ δ' εκ τῶν Σιβνλλιακῶν κεκλεμμένα). Derartige Moralvorschriften, vielleicht nach griechischen Gnomensammlungen entworfen (vgl. V. 56. 60), sind nicht nur bei den Juden (vgl. auch Sib. Ill 234 ff. 630. 762 ff.), sondern noch mehr bei den Christen sehr häufig, vgl. bes. die Διδαχή. Hermas: Mand. VIII 10. Barnab. ep. 19, 2. Apolog. Aristid. 15. Sib. VIII 403 ff. 480 ff. — 56 vgl. Theognis 146. Sib. II 109 f. — 60 vgl. Ill 594. VIΙΙ 4S2. Ähnlich die Χρυσᾶ ἔπη des Pythagoras (Iamblichi vit. Pythag. p. 204 Nauck): 1 ἀθανάτους μὲν πρῶτα θεύς . . 2 τίμα .... 4 τονς τε γονεῖς τίμα ... — 62 Deut. 1, 17. Lev. 19, 15. Prov. 24, 38. — Διδ. 4. 47 τ'ἄχρι θανάτον Ψ | 49 τοῦ δέματος: τοῦτ' ἄθλου Ψ Buresch. — τά δίκαια νέμονσιν vgl. I 272. 295 | 50 πᾶσί τε Ψ | 51 ζώουσι: ζῶσίν τε Φ Bur. — Bergk δ' Φ Ψ | 52 οἳ δ' ἀγαπῶσι Betuleius ἠδ' (ήδ' L) άγαπῶσι ΦΨ. — γαμοκλοποιῶν RL | 53 δώσει πλονσια δῶρα Φ δώοει δῶρα γε (τε F) τήν τ' Ψ δώσει πλούσια δῶρ' Alex. | 55 ἄλγεσι: αἴσχεσι Herwerden. – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – 56—148 nur in Ψ. — über die HSS. des [Phokylides] vgl. Kroll: Rheinisches Museum 1892, S. 457—459. (Dossios: Philologus 1897 S. 616 ff. wertlos). 56 = [Phok.] 5. | 57 vgl. [Phok.] 6. Zweimal in L, zum 2. Male παρ' εοῖσι wie 1 interpol. HS. des [Phok.] | 58 vgl. [Phok.] 7. — πάντ' ἀγορενειν [Phok.] | 59 <[Phok.] | 60 = [Phok.] 8. - δὲ < Ψ und 1 interpol. HS. des [Phok.] | 61 vgl. [Phok.] 9. — μηδὲ κρίοιν ἐς χάριν ἔλκειν [Phok.] vulgo μηδ' εἰς κρίσιν χάριν ἔλκειν 1 Haupths.des [Phok.]|62 vgl. [Phok.] 10. — ῥίψῃς: Bernays vgl. V. 74. — ἀδίκως μὴ Bern. | 63 vgl. [Phok ] 11. — δικάσει Ψ 2 Haupthss. des [Phok.]. μαρτνρίην ψευδῆ φεύγεἴ, τὰ δίκαια βραβεύειν. παρθεσίην τηρεῖν δ' ἐν πᾶσι φνλάσσειν μέτρα νέμειν τά δίκαια. καλὸν δ'ἐπίμετρον ἅπασιν. σταθμὸν μὴ κρούειν ἑτερόξυγον, ἀλλ' ἴσον ἕλκειν. μήδ' ἐπιορκήσῃς μήτ' ἀγνὼς μήτε ἑκοντί. ψεύδορκον στνγέει θεός, ὅττι κεν ἄν τις ὀμόσσῃ. (ἐξ ἀδίκων ἔργων δῶρον χερὶ μήποτε δέξy.) σπέρματα μὴ κλέπτειν ἐπαράσιμος ὄστις ἔληται (εἰς γενεὰς γενεῶν <εἰς> σκορπισμὸν βιότοιο. μὴ ἀρσενοκοιτεῖν, μὴ σνκοφαντεῖν, μήτε φονεύειν.) μισθὸν μοχθήσαντι δίδου μή θλῖβε πένητα. γλώσσῃ νοῦν ἐχέμεν κρυπτὸν λόγον ἐν φρεσὶν ἴσχειν. (ὀρφανικοῖς χήραις ἐπιδευομένοις δὲ παράσχου.) μήτ' ἀδικεῖν ἐθέλῃς μήτ' οὖν ἀδικοῦντα ἐάσῃς. πτωχοῖ εὐθὺ δίδου μήδ' αὔριον ἐλθέμεν εἴπῃς. (ἱδρώσῃ σταχύων χειρὶ χρᾐζοντι παράσχου. ὃς δ' ἐλεημοσύνην παρέχει, θεῷ οἶδε δανείζειν. ῥνεται ἐκ θανάτου ἔλεος, κρίσις ὁππόταν ἔλθῃ. 65 Ezech. 18, 7. — 66 vgl. Lev. 19, 36. Deut. 25, 14. Sib. Ill 237. — 78 μή ἀρσενοκοιτεῖν: Sehr hufig in spätjüdischer und in christlicher Litteratur: Aristeasbrief 152. Sib. Ill 185. 596. 764. V 166. 387. 430. IV 34. Philo: de vita cont. 7 p. 480 M. Das slavische Henochbuch X S. 13 Bonwetsch. Testament. XII patr. Levi. 17. [Phok.] 3. — I Kor. 6, 9. I Tim. 1, 10. Διδ. 2. Barnab. ep. 19, 4 u. a. — 74 Deut. 24,14. Lev. 19,13. — 75 Sir. 19,10. — 76 vgl. Ill 242. Hennas: Mand. VIII 10. Apol. Arist. 15. Slav. Henochbuch L S. 43 Bonw. — (78 Lev. 19, 13). — 79 Öfter angeführter Spruch, zuerst, w. e. sch., Διδ. 1, 6 ἱδρωσάτω ἡ έλεημοσύνη σον είς τὰς χεῖράς σον μέχρις ἂν γνᾠς,τίνι δῷς. vgl. Augustin: Explan. in Psalm. 102, 12. 146,17. Cassiod. Exp.in Ps. 40, 1 u. a. — 80 Prov. 19, 14. — 81 Jak. 2, 13. 64 = [Phok.] 12. — ψενδὴν Ψ. — τά δίκαια δ' άγορεύειν Ψ und 1 interpol. HS. des [Phok.]. vgl. V. 45 | 65 vgl. [Phok.] 13. παρθεσίην Bern, παρθενίην Ψ HSS. des [Phok.]. — ἀγάπην: πίστιν 2 Haupthss. des [Phok.] | 66 = [Phok.] 14 vgl. IΙΙ 237. — δ' ἐπὶ μέτρον L viele interpol. HSS. des [Phok.] | 67 = [Phok.] 15 | 68 = [Phok.] 16. — μήδ': μήτ' HSS. des [Phok.]. — μήθ' ἁγνῶς R 1 interpol. HS. dee [Phok.]. — μήτε ἑκοντί in den Sibb. Opsop. μήθ' ἑκοντί Ψ 2 interpol. HSS. des [Phok.] μἠτ' ἐθελοντί 1 Haupths. des [Phok.] | 69 vgl. [Phok.] 17 | 70 < [Phok.] — Anf. = V.272. —χερὶ Opsop.χειρὶ Ψ |71 = [Phok.] 18. — σπέρματα: τἑρματα Bernays, vgl. Deut. 27, 17 | 72 <[Phok.]. — εἰς (ἐς) + Rz. < [phok.] .— μὴ ἀρσενοκοιτεῖν Alex, μήτ' ἀρσ. Ψ | 74 = [Phok.] 19. — μὴ θλῖβε πένητα vgl. IΙΙ 630| 75. 76 ~ Rz. | 75 = [Phok.] 20 | 76 < [Phok.]. — ἐπιδενομένοις Alex. ἐπιδεομένοις Ψ | 77 = [Phok.] 21. — οὖν < Ψ 2 Haupthss. des [Phok.]. — ἀδι· κοῦντας Bergk Bern. | 78 vgl. [Phok.] 22. — πτωγοῖς: πτωχοῖς:πτωχ δ' [Phok.] | 79 vgl. [Phok.J 23: πληρώσας σέο χεῖρ' ἔλεον χρᾐζοντι παράσχον. — ἱδρώσῃ Mendelssohn ἱδρῶσι Ψ. - χρᾐξοντι παράσχον = v. 89 | 80—83 < [Phok.]. οὐ θυσίην, ἔλεος δὲ θέλει θεὸς ἀντὶ θυσίης. ἔνδυσον οὖν γυμνόν, μετάδος πεινῶντ᾽ ἄρτων σῶν. (ἄστεγον εἰς οἶκον δέξαι καὶ τυφλὸν ὁδήγει. ναυηγοὺς οἴκτειρον· ὁ γὰρ πλοῦς ἐστιν ἄδηλος. χεῖρα πεσόντι δίδου· σῶσον δ᾽ ἀπερίστατον ἄνδρα. κοινὰ πάθη πάντων, βίοτος τροχός, ἄστατος ὄλβος. πλοῦτον ἔχων σὴν χεῖρα πενητεύουσιν ὄρεξον. ὧν σοι ἔδωκε θεός, τούτων χρῄζοντι παράσχου. κοινὸς πᾶς ὁ βίος μερόπων, ἄνισος δὲ τέτυκται. (μήποτε ἄνδρα πένητα ἰδὼν σκώψῃς ἐπέεσσιν μηδὲ κακῶς γε προσείπῃς μωμητόν τινα φῶτα. τὸ ζῆν ἐν θανάτῳ δοκιμάζεται· εἴ τις ἔπραξεν ἔκνομον ἢ δίκαιον, διακρίνεται εἰς κρίσιν ἐλθών. μηδὲ φρένας βλάπτειν οἴνῳ μηδ᾽ ἄμετρα πίνειν. αἷμα δὲ μὴ φαγέειν, εἰδωλοθύτων δ᾽ ἀπέχεσθαι.) τὸ ξίφος ἀμφιβαλοῦ μὴ πρὸς φόνον, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ ἄμυναν· εἴθε δὲ μὴ χρήσῃ μήτ᾽ ἔκνομα μήτε δικαίως· κἂν γὰρ ἀποκτείνῃς ἐχθρόν, σέο χεῖρα μιαίνεις. ἀγροῦ γειτονέοντος ἀπόσχου, μηδ᾽ ἄρ᾽ ὑπερβῇς· πᾶς ὅρος ἐστὶ δίκαιος, ὑπερβασίη δ᾽ ἀλεγεινή. κτῆσις ὀνήσιμός ἐσθ᾽ ὁσίων, ἀδίκων δὲ πονηρά. μηδέ τιν᾽ αὐξόμενον λωβήσῃ καρπὸν ἀρούρης. 82 Hos. 6, 6. Matth. 9, 13. 12, 7 (vgl. Sib. VIII 390). — 88. 84 Tob. 4,16. Jes. 58, 7. Lev. 19, 14. Sib. VIII 404 f.. — 88 Deut. 15, 11. — (92 Matth. 5, 44). — 95 Tob. 4,15. (Prov. 20,1). — 96 [Heraklit] Brief 7. vgl. Sib. VIII 113 (403). Act. 15, 20. 29. 21, 25. Διδ. 6. — 100-103 Exod. 22, 5. Deut. 19,14. — 100 vgl. ΙΠ 240. — 101 vgl. V. 142. 83 ενδνσον γνμνόν Alex. — μετάδος πεινώντ άρτων σων vgl. VIII 404 | 84 = [Phok.] 24. — ωδήγει Ψ | 85 vgl. [Phok.] 25. — ό γάρ: ίπεί [Phok.]. — πλόος aus [Phok.] Rz. | 86 = [Phok.] 26 | 87 vgl. [Phok.] 27. — βίοτος: ό βίος [Phok.] I 88 = [Phok.] 28 | 89 vgl. [Phok.] 29. — σοι: τοι THaupths. des [Phok.]. — τοίτων [Phok.] καϊ αυτός Ψ καυτός (Opsop.) Alex. — χρήζοντι παράσχον = V. 79 | 90 vgl. [Phok.] 30: 'έστω κοινός απας ό βίος καϊ όμόφρονα πάντα | 91—95 (96) [Phok.] | 91 δ" άνδρα Rz. φώτα Nauck. | 94 vgl. I 273 | 95 μήδ' αμετρα πίνειν Alex, μφ πίνειν αμετρα Ψ | 96 = V. 32 in 1 interpol. HS. des [Phok.] | 97 = [Phok.] 32. — φόνον: φίλον Ψ. — έπ': ές [Phok.] | 98 vgl. [Phok.] 33. — χρύζοις [Phok.]. — εκνομα: έννομα, έννομα, άνομα ASS. des [Phok.] | 99 vgl. [Phok.] 34.— καν: ην [Phok.]. — μιάνεις Ψ | 100 = [Phok.] 35. — γειτονεύοντος Ψ. — μη τόν δ' άρ' υπερβάς Ψ | 101 vgl. [Phok.] 36: πάντων μετρον άριστον, υ. δ' ά. — υπερβασίη δ' άλεγεινή vgl. V. 142. νπερβασίαι δ' άλεγειναί [Phok.] | 102 vgl. [Phok.] 37, erhalten nur in 1 interpol. HS. — κτήσις: χρήσις [Phok.] | 103 vgl. Phok.] 38. — λωβήσ% καρπόν: καρπόν λωβήσ% [Phok.]. ἔστωσαν δ᾽ ὁμότιμοι ἐπήλυδες ἐν πολιήταις· πάντες γὰρ ξενίης πειρήσονται πολυμόχθου, (ὡς ξένοι ἀλλήλων· ξεῖνος δέ τε οὔτις ἐν ὑμῖν ἔσσετ᾽, ἐπεὶ πάντες βροτοὶ αἵματος ἐξ ἑνός ἐστε,) χώρη δ᾽ οὔτι βέβαιον ἔχει τόπον ἀνθρώποισιν. (μηδὲ θέλῃς πλουτεῖν μηδ᾽ εὔχεο· ἀλλὰ τόδ᾽ εὔχου ζῆν ἀπὸ τῶν ὀλίγων μηδέν τε ἔχοντα ἄδικον. (ἡ φιλοχρημοσύνη μήτηρ κακότητος ἁπάσης.) μὴ πόθος εἰς χρυσὸν ἢ εἰς ἄργυρον· ἐν δ᾽ ἄρα καὶ τοῖς ἔσσεται ἀμφήκης θυμοφθόρος ἔνθα σίδηρος. (χρυσὸς ἀεὶ δόλος ἐστὶ καὶ ἄργυρος ἀνθρώποισιν. χρυσὲ κακῶν ἀρχηγὲ βιοφθόρε πάντα χαλέπτων, εἴθε σε μὴ θνητοῖσι γενέσθαι πῆμα ποθεινόν· σοῦ γὰρ ἕκητι μάχαι τε λεηλασίαι τε φόνοι τε, ἐχθρὰ δὲ τέκνα γονεῦσιν ἀδελφειοί τε συναίμοις. (μηδὲ δόλους ῥάπτειν· μὴ πρὸς φίλον ἦτορ ὁπλίζειν.) μηδ᾽ ἕτερον κεύθῃς κραδίῃ νόον ἄλλ᾽ ἀγορεύων· μηδ᾽ ὡς πετροφυὴς πολύπους κατὰ χῶρον ἀμείβου. πᾶσιν δ᾽ ἁπλόος ἴσθι, τά τ᾽ ἐκ ψυχῆς ἀγόρευε. 104 Lev. 19, 33. Exod. 22, 21. 23, 9. — 106 f. Stoisch, vgl. (zu III 247 und) Musonius bei Stobaeus Vol. ΙΙΙ Hense p. 749, 2 τί δ’; οὐχὶχοινὴ πατρὶς ἀνθρώπων ἁπάντων ὁ κόσμος ἐστίν, ὥσπερ ἠξίον Σωκράτης; — 109 f· vgl. Theognie 155. Theognis (vgl. oben V. 56) ausser bei den heidnischen Philosophen auch bei den Christen beliebt, vgl. z. B. Gregor. Naz. carm. de virt. 2, 393 p. 706 M.Theodoret: Graec. affect, cur. p. 809 M. vgl. Sib. VII 89. — 111 vgl. VIII 17. Ill 235 f. 641 f I Tim. 6, 10. ; : r- gflB 104 = [Phok.] 39 | 105 vgl. [Phok.] 40. — ξενίης πειρήσονται πολνμόχθον Rz. ξενίης περιρήσσονται πολυμόχθου Ψ πενίης πειρώμεθα τῆς πολνπλάγκτον [Phok ] | 106. 107 < [Phok.] | 106 τε Gffck. γε Ψ. — νμιν Alex, ή μι ν Ψ | 108 vgl. [Phok.] 41. — χώρης 2 Haupthss. des [Phok.] R χώρις L. — έχειν Ψ. — τόπον Ψ πέδον [Phok.] | 109. 110 < [Phok.] | 109 θέλης L θέλεις FR θέλοις (Alex.) Rz. | 110 μηδὲν έγοντ’ άδικον nacli Theognis 1156 Alex.?, doch vgl. Th. 1155 und Sib. V. 109, die auch nur ähnlich, nicht gleicli sind | 111 = [Phok.] 42. vgl. Sib. VIII 17. III 235 f. 641 f. | 112. 113 < [Phok.] | 112 ἤ ἐς Rz. | 114 = [Phok.] 43 | 115 = [Phok.] 44 | 115 vgl. V 184. 231. 242 | 116 = [Phok.] 45 | 117 = [Phok.] 46. — σοῦ: σεῦ 1 Haupths. des [Phok.]. — λεηλασίαι τε φόνοι τε = XIII 87 | 118 = [Phok.] 47. vgl. VIII 26. 84. — ἀδελφεοί F άδελφαιοι L ἀδελφοί R 2 Haupthss. des [Phok.] — σννέμοις RL | 119 < [Phok.]. μηδε δόλονς ῥάπτειν aus [Phok.] 4 Ψ. — μηδὲ: μήτε [Phok.] 4 | 120 = [Phok.] 48. — μήθ’ Ψ | 121 = [Phok.] 49. — χῶρον 1 interpol. HS. des [Phok.] χώραν Ψ und die Vulgata des [Phok.] — ἀμείβειν Ψ | 122 vgl. [Phok] 50. — πᾶσι Ψ. — τά δ' έκ [Phok.]. ὅστις εκὼν αδικεῖ, κακός άνήρ· ὃς ό' ὑπ’ ἀνάγκης, ουκ ἐρέω τὸ τέλος· βονλὴ δ’ εὑθύνεθ’ εκάστου. μή γανροῦ σοφίῃ μήτ’ ἀλκῇ μήτ’ ἐνὶ πλοντω· εἶς θεός ἐστι αοφος δυνατός θ’ άμα καὶ πολύολβος. μηδὲ παροιχομένοισι κακοῖς τρύχου τεὸν ἦτορ· οὐκέτι γάρ δύναται τό τετνγμένον εἶναι ἄτνκτον. μὴ προπετὴς ἐς χεῖρα· χαλίνου δ’ ἄγριον ὀργήν· πολλάκι γὰρ πλήξας ἀέκωνέκων φόνον ἐξετέλερσεν. ἔστω κοινὰ πάθη, μηδέν μέγα μηδ’ ὑπέροπλον. οὐκ ἀγαθὸν πλεονάζον ἔφν θνητοῖσιν ὄνειαρ. ἡ πολλή δὲ τρνφὴ προς ἀμέτρους ἔλκετ’ ἔρωτας. ὑυμ[ος ὑπαρχόμενος πλοῦτος καὶ ἐς ἕλκετ’ ἔρτας. θνμος ὑπαρχόμενος μανίην ὀλοόφρονα τεύχει. ὀργή δ' ἐοτὶν ὄρεξις, ὑπερβαίνουσα δὲ μῆνις. ζῆλος τῶν άγαθών ἐσθλός, φανλων δὲ τε φαῶλος. τόλμα κακών όλοή, ἀγθῶν δέ τε κῦδος ὀπάζει. σεμνὸς ἔρως ἀρετῆς, ὁ δέ Κύπριδος αἶσχος ὀέλλει. *ἡδὺς ἀγανόφρων* κικλήσκεται εν πολιήταις. ἐν μέτρω φαγέειν, πιέειν καὶ μυθολογενειν· πάντων μέτρον ἄριστον· ὑπερβασίη δ' άλεγεινόν. μὴ φθονερός, μὴ ἄπιστος ἔσῃ, μὴ λοίδορος ἴσθι, μηδὲ κακογνώμων, μὴ ψενδαπάτης ἀμέτρητος.) σωφροσύνην ἀσκεῖν, αἰσχρῶν δ’ ἔργων ἀπέχεσθαι. 125 Jerem. 9, 23. Sir. 1, 8. — 126 vgl. ΙΠ 11. — 128 vgl. Theognis 583 f. — 141 vgl. Sir. 34, 16. 25. 123f. vgl. [Phok.] 51 f. — ὃς δάλλ’ ρἰ δ’, ἤν δ’' ἄν δ’ Ηss. des [Phok.] 125 vgl. [Phok.] 53 | 126 = [Phok.] 54 | 127 = [Phok.] 55. — ήτορ Ψ viele HSS. des [Phok.] ἦπαρ andere HSS. | 128 = [Phok.] 56 | 129 = [Phok ] 57. — προπετι)ς : προπέσης Bern. | 130 = [Phok.] 58. — πολλάκις Ψ mehrere HSS. des [Phok.] | 131 vgl. [Phok.] 59. | 132 vgl. [Phok.] 60 | 133 vgl. [Phok.] 61. — άμέτρους: ἀσέμνους 1 Haupths. des [Phok.] Bern. | 134 = [Phok.] 62 | 135 vgl. [Phok.]] 63. — νπαρχόμένος Ψ verlesen aus [Phok.] υπερχόμενος. | 136 = [Phok.] 64 | 137 vgl. [Phok.] 65. — τών έσλών άγαός 2 Haupthss. des [Phok.]. — δέ τε Rz. άίάηλος δε γε Ψ. — δέ τε φαῦλος: δ' ὑπερογκός, δ’ νποεργός, δ’ νποεργός, δ’ ὑπονργός die HSS. des [Phok.] | 138 vgl. [Phok.] 66. — άγαθών ... ὀπάζει: μέγα δ' ωφελεῖ ἐσθλὰ πονεῦντα [Phok.]. — τε Rz. γε Ψ I 139 = [Phok.] 67 | 140 = [Phok.] 68. — ἡδὺς ἀγανόφρων Ψ [Phok.] (ἡ. ἀγαννόφρων 1 Haupths.) ἡδὺς ἄγαν ἄφρων Bergk ἡδυπαθῶν άφρων Gffck. | 141 vgl [Phok.] 69. —ἐν μέτρω φαγέειν πιέειν Ψ μέτρῳ έδειν, μέτρω δὲ πιεῖν, μέτρω φαγεῖν, μέτρῳ πιεῖν, μέτρω μὲν φαγέειν, πίνειν die HSS. des [Phok.] | 142 vgl. [Phok.] 69b. Sib. II 101. - ὑπερβασίαι δ' ἀλεγειναί [Phok.] ύπερβ. δ’ άλεγεινή ? vgl. Υ. 101 | 143. 144 < [Phok.] | (143 vgl. [Phok.] 71—73.) | 145 = [Phok.] 76. Sibyllina. 3 μη μίμοῦ κακότητα, δίκη δ απολειψον αμυναν· πειθώ μὲν γὰρ ὄνειαρ, ἔρις δ' εριν άντιφντεύει. μὴ πίστευε τάχιστα, πρὶν ἀτρεκέως πέρας ὅψει.

οὖτος ἀγων ταῦτ’ εσῦν ἀέθλια, ταύτα βραβεία, τοῦτο πυλη ζωης καὶ είύοδος άθαναοίης, ἣν θεὸς οὐράνιος δικαιοτάτοις ἀνθρώποις ἔστησεν νίκης ἐπαέθλιον· οἳ δὲ λαβόντες τὸ στέφος ἐνδόξως διελεύσονται διὰ ταύτης. ἀλλ' ὁπόταν τόδε σῆμα φαννται κατὰ κόομον ὅπαντα, ἐκ γενετῆς παίδες πολιοκρόταφοι γεγαώτες, θλίψεις δ’ άνθρώπων λιμοί λοιμοί πόλεμοι τε, καιρῶν δ’ αλλαγίη, πενθήματα, δάκρυα πολλά, αἶ, ὁπόσων παίδες *χώραις ἐνὶ θοινήαονται οἴκτρ' ὀλοφυρόμενοι γονέας*, ἐν φάρεσι βάρκας ἐνθέντες, θάψουΰιν ἐπὶ χθονὶ μητέρι λαῶν αἵμασι καὶ κονίῃσι πεφυρμένοι· ὦ μέγα δειλοί ὑστατίης γενεῆς φῶτες κακοεργέες αίνοί νήπιοι οἠδε νοοῦντες, ὅθ’ ηνίκα φῦλα γυναικῶν μὴ τίκτωσιν, ἔφυ τὸ θέρος μερόπων ανθρώπων. 149 ἀγων: vgl. Υ. 37 ff. — 150 Matth. 7, 13. — 155 vgl. Hesiod: Ἔ. κ. ἡ. 180f. (Hesiod sehr beliebt bei den Stoikern, also stoisch-jüdische Vorstellung, wie gleich zeigt:) IV Ε sr. 6, 21 . . . et anniculi infantes loquentur. — Christlich: Teetamentum domini nostri ed. Ephraem II Rahmani p. 9 YII puellae recenter viris nubentes parient infantes loquentes verba perfecta.... Adspectus autem eorum erit uti adspectus iam provectorum in annis: cani enim erunt qui nascentur. — 157 καιρῶν δ’ αλλαγίη: wahrscheinlich ursprgl. jüdisch, vgl. Sib. Y 300 (XIV 299), dann christlich: Sib. VIII 214f. Lactant. div. inst. VII 16, 9. — 163f.Apoka- kalyptische Vorstellung der (Juden und) Christen: Agypterevangelium bei Clemens Alex. Strom. Ill 6, 45. vgl. auch noch die tiburtinische Sibylle S. 181 Sackur . ...et pregnantes ululabunt in tribulationibus et doloribus dicentes: Putasne, pariemus? — (164 »έρος: vgl. I 387. XIV 356). 146 = [Phok.] 77. — μι) aus [Phok.] Rz. μηδε Ψ. — άπόλειψον 2 Haupthss. des [Phok.]άπάλειψον Ψ viele HSS. des [Phok.]. — — — — — — — — — — — — — — — — — — 149 Anf. vgl. V. 39 | 150 ἀθανασίας Ψ | 151 οὐράνιος: ουράνιός γε Φ vgl. I 86] I 153 διελεύσονται: εἀσέλθωσι Ψ | 156 δ’ < Ψ. — λιμοί λοιμοί Alex, λοιμοί καἰ λιμοί Φ τε λιμοί λοιμοὶ Ψ | 157 vgl. VIII 214. — πενθματα Struve πένθημά τε Φ και πένθιμα (πένθημα L) Ψ Buresch | 158 χώραις .... 159 . .. γονέας sο (χώρης FR, χωρίς L) ΦΨ; hier muss ein grausiges Vorzeichen stehen: Wilam. Vielleicht also: χείρας έπιφοινίξονται, dann Liicke, in der stand, dass sie ilire Eltern totechlugen und 159 οί'κτ ρ όλοφνρο μένους γ. | 158 Anf. vgl. XIV 344. XI 138. XIII 113. XIV 82. | 159 Anf. vgl. V. 301 | 160 ένέντες Ψ Bur. συν μέλεσιν Φ Rz. | 161 πεψυραμέν Φ | 163 ήνίκα: 8 νικά (νίκα Α) Φ | 164 vgl. XIV 356. ή δε ύνναίρεΟίς έγγνς, όταν τίνες άντϊ προφητών ψενδαπάται πελάοωοιν ἐπὶ χθονὶ φημίζοντες. καὶ Βελίαρ θ’ ἥζει καὶ σήματα πολλά ποιήθει ἀνθρώποις. τότε δή ὁσίων ἀκαταστασί' ἀνδρῶν ἐκλεκτῶν πιστῶν τε, λεηλασίη τε γένηται τούτων ἠδ' Ἑβραἰων. δεινός δ' αὐτοῖς χόλος ἥξει, ἡνίκα δή δεκάφνλος άπ' ἀντολίης λαός ἥξει ζητήσων λαόν, ὅν ἀπώλεσεν Ἀσσύριος κλών, συμήσων Ἑβραίων· ἔθνη θ’ ἐπὶ τοῖσιν ὀλοῦνται. ὕστερον αὖ ἄρξουσιν ὑπερμενέων ἀνθρώπων ἐκλεκτοὶ πιστοὶ Ἐβραῖοι καταδουλώσαντες αὐτοὺς ὡς τὸ πάροιθεν, ἐπεὶ κράτος οὔποτε λείψει. ὕφιστος πάντων πανεπίσκοπος αἰθέρι ναίων ὕπνον ἐπ' ἀνθρώποις σκεθάσει βλέφαρ'ἀμφικαλύφας. ὦ μάκαρες θεράποντες, ὅσους ἐλθὼν ἀγρυπνοῦντας εὕροι ὁ δεδπόζων· τοὶ δ'ἐγρήγορθαν ἅπαντες πάντοτε προσδοκάοντες ἀκοιμήτοις βλεφάροισιν. 165 f. Matth. 24, 11. Διδ. 16. Die Apokalypse des Elias S. 71, 21, 14 Steindorff. Vgl. Resch: Agrapha 173. 282. — 167 f. vgl. IΙΙ 63 ff. II Kor. 6, 15.Ascensio Jesaiae IV 2 p. 17 Dillm. et postquam consummatum est, descendet Berial angelus magims rex huius mundi, cui dominatur ex quo exstat et descendet e firmamento suo in specie hominis, regis iniquitatis, matricidae . . . . 6 et dicet: ego sum Deus O. M. et ante me non fuit quisquam. vgl. Testamentum XII patr. Dan. 5. — 168 ff. vgl. Ill 68 f., wo eine ähnliche Überlieferung wie hier die έκλεκτοί als verführbar hinstellt. Vgl. sonst Resch: Texte und Untersuchungen X 2, 289 f. — 171 IV Esr. 13, 39 . . . haec sunt decern tribus quae captivae factae sunt de terra sua in diebus Josiae regis . . . .Ipsi autem sibi dederunt consilium hoc, ut derelinquerent multitudinem gentium et proficiscerentur in ulteriorem regionem . . . . Commod. Instruct. II 1. Carm. apol. 941 f. — 177. 178 vielleicht zu vergleichen mit der Apokal. des Elias S. 95, 36, 12 Steind., wo ftott diejenigen, die die Qualen des Antichrists nicht ertragen können, in Schlaf versenkt: „sie werden schlafen wie ein Schlummernder”. — 179 vgl. Matth. 24. 46. Luk. 12, 37. — 181 ἀκοιμήτοις βλεφάροισιν vgl. Nonnos: Par. XVII 54. — 181. 182 Luk. 12, 46. Matth. 24, 42. 165 ή δὲ σνναίρεσις Alex, μηδὲ συναίρεβις Ψ μή δὲ συναίρέσω Φ | 167 vgl. ΠΙ 63. — Βελίας Φ vgl. IΙΙ 63 Φ. — xal. . . 168 ἀνθρώπσις = III 66 f. | 168 τότε δὴ ... 170 ...Ἑβραίων vgl.IΙΙ 68—70 | 168 δή: δ' Φ. — ἀκαταστασί': ἀποκατάστασις Φ ἀκατάστασις Volkm. | 169 λεηλαοίη τε = XIII 12. vgl. II 117. XIII 87 | 169 πιστῶν τε: πιστῶν RL | 170 δ' ἠδ' Α. — δ' αὐτοῖς: δ' αὖ Ψ | 171 δὴ δεκάφνλος (Alex.) Rz. Bur. δωδεκάφνλος ΦΨ. — ἀνατολίης Ψ | 172 λαόν θ' ὅν ψ | 173 ἐπὶ τοῖσιν τοῖσι δ' (τοῖσι F) ψ | 174 ἄρξουσιν ὑπ. ἀνθρώπων vgl. XIII 155. XIV 52. 78. 127 | 175 ἐκλεκτοὶ πιστοὶ Ἑβραῖοι Maranus ἐκλεκτῶν πιστῶν Ἑβραίων ΦΨ | Nach V. 176 Lücke: Bur. Gffck. | 177 vgl. Fragm. 1,4. — αἰθέρι ναίων = V. 27 | 178 σκεδάσει Castal. σκεπάσει ΦΨ | 180 ἐγρήγορθαν Nauck ἐγρήγορθεν ΦΨ. 3* *ἥξει γάρ τ'* ἠοῦς ἤ δείλης ἤ μέσον ἦμαρ· ἥξει δ'ἀτρεκέως καὶ ἔσσεται ὡς ἀγορεύω, ἔσσεται ἐσσομένοις, ὅτ'ἀπ' οὐρανοῦ ἀστερόεντος ἄστρα τε πάντα μέσῳ ἐνὶ ἤματι, πᾶσι φανεῖτα σὺν δυσὶ φωστῆρσιν κατεπειγομένοιο χρόνοιο.

καὶ τόθ' ὁ Θεσβίτης ἀπ' οὐρανοῦ ἅρμα τιταίνων οὐράνιον, γαίῃ δ' ἐπιβὰς τότε σήματα τρισσά κόσμῳ ὅλῳ δείξει ἀπολλυμένου βιότοιο. αἶ, ὁπόσαι κείνῳ ἐνὶ ἤματι φοροφοροῦσαι γαστέρι φωραθῶσιν, ὅσαι δέ τε νήπια νήπια τέκνα γαλαδοτοῦσιν, ὅσαι δ' ἐπὶ κύματι ναιετάουσιν· αἶ, ὁπόσοι κείνην τὴν ἡμέραν ἀθρήσουσιν· ἀχλὺς γὰρ ζοφερὴ σκπεπάσει τὸν ἀπείρονα κόσμον ἀντολίης δύσεως τε μεσημβρίης τε καὶ ἄρκτου. 184 ff. vgl. IΙΙ 801 ff. VIII 203 ff. IV Esr. 5, 4 et elucescet subito sol noctu et luna interdiu. — Ascens. Jes. IV 5. — 187 Jüdische, später christliche Erwartung: Mal. 4, 4. Matth. 11, 14. 16, 14. 17, 10. Commod. Instr. I 41, 8. Carm. apol. 833 f. Sed priusquam ille veniat, prophetabit Helias | tempore ρartito, medio hebdomadis axe. Lactant. div. inst. VII 17, 1 imminente iam temporum conclusione propheta magnus mitfcetur a deo . . . Alle anderen Zeugen nennen neben Elias auch noch Henoch, z. B. Ephra. gr. III 742. vgl. Bousset: Der Antichrist 135 f. Die Offenbarung Johannis S. 375. — 188 σήματα τρισσά: vgl. Διδ. 16 καὶ τότε φανήσεται τά σημεῖα τῆς ἀληθείας· πρῶτον σημεῖον ἐκπετάσεως ἐν οὐρανῷ, εἶτα σημεῖον φωνῆς σάλπιγγος καὶ τὸ τρίτον ἀνάστασις νεκρῶν. — 190 f. (vgl. XIV 307.) Apokalypsenstil: Mark. 13, 17. Matth. 24, 19. Luk. 21, 23. Commod. Instr. II 2, 8: Lactanti, quid faciet mater, cum ipsa crematur? Apokalypse des Elias S. 81, 28, 12 Steind. Kalemkiar: Die VII Vision Daniels S. 239, 32. [Hippol.] de cons. m. 27. — 194 Ephr. Syrus 11 ... et fient tenebrae ac caligo. — 195 Formelhaft, vgl. Kaibel: Epigrammata graeca ex lapidibus conlecta 441, 3 (II—III Jh.). Anthol. Pal. XVI 369, 1. 182 ἥξει γάρ τ' Φ ἥξει γὰρ ἤ Ψ ἔσται γάρ τ' oder ἔσσεται ἤ Rz. aus Hom. II. Φ 111. — ἠοῦς Ψ ἠῶος Φ ἠὼς Alex. — δείλης Φ vgl. Hom. a. a. O., wo die Überlieferung z. t. δείλης hat. δήλης Ψ | 183 καὶ: γε καὶ Ψ | 184 ἐσσομένοις Mdls. vgl. IV 97. εὑδομένοις (εὐδομένοις) ΦΨ. — ἀπ' οὐρανοῦ ἀστερόεντος = III 373. VIII 33. Fragm. 3, 49 | 185 ἐνὶ: τ’ ἐνὶ Ψ. — πᾶσι φανεῖται: ἀποφανεῖται Ψ | 186 φωστῆρσι Ψ. — κατεπειγομένοιο χρόνοιο vgl. IΙΙ 50. γε ἐποφανεῖται χρ. Ψ | 187 ἀπ' οὐρανοῦ Ρ ἀπὸ οὐρανοῦ A Bur. γε ἀπ’οὐρανοῦ Ψ | 188 οὐράνιον: πυρίδρομον oder πυρίγονον Mdls. — τότε σήματα τρισσά: σημήια τρισσά Mdls. | 189 δείξει Wilam. δείξει τοῦ Φ δείξει τε Ψ | 190 αἶ, ὁπόσοι: οὐαὶ ὅσαι Ψ vgl. V. 193 | 192 γαλαδοτοῦσιν (γάλα δοτοῦσιν Α) Φ γαλουχοῦσιν Ψ γλακτοδοτοῦσιν Struve Mein. — ὅσαι Volkm. ὅσοι ΦΨ. — κύμασι Ψ | 193 αἶ, ὁπόσοιBur. αἴ ὁπόσαι Φ οὐαὶ ὅσε (ουαὶ ὁσ' R) Ψ vgl. V. 190. — ἐκείνην FR. — ἀθρήσουσιν: ἀθροίσουσιν Φ | 194 vgl. V 481. — ἀπείρονα vgl. IΙΙ 694 | 195 == XI 3. vgl. IΙΙ 26. VIII 321. XIV 180. — ἀνατολίης Ψ. — μεσημβρίας Φ. καὶ τότε δὴ ποταμός τε μέγας πυρὸς αἰθομένοιο ῥεύσει ἀπ' οὐρανόθεν καὶ πάντα τόπον δαπανήσει, γαῖάν τ’ ὠκεανόν τε μέγαν γλαυκκήν τε θάλασσαν λίμνας καὶ ποταμοὺς πηγὰς καὶ ἀμείλιχον Ἅιδην καὶ πόλον οὐράνιον. ἀτὰρ οὐράνιοι φωστῆρεςποταμούς εἰς ἕν συρρήξουσι καὶ εἰς μορφὴν πανέρημον. ἄστρα γὰρ οὐρανόθεν τε θαλάσσῃ πάντα πεσεῖται· ψυχαὶ δ’ ἀνθρώπων πᾶσαι βρύξουσιν ὀδοῦσιν καιύομεναι ποταμῷ καὶ θείῳ καὶ πυρὸς ὁρμῇ ἐν δαπέδῳ μαλερῷ, τέφρα δέ τε πάντα καλύψει. καὶ τότε χηρεύσει στοιχεῖα πρόπαντα τὰ κόσμου ἀὴρ γαῖα θάλασσα φάος πόλος ἤματα νύκτες· κοὐκέτι πωτήσονται ἐν ἠέρι ἄπλετοι ὄρνεις, οὐ ζῷα νηκτὰ θάλασσαν ὅλως ἔτι νηχήσονται, οὐ ναῦς ἔμφορτος ἐπὶ κύμασι ποντοπορήσει, οὐ βόες ἰθυντῆρες ἀροτρεύσουσιν ἄρουραν, οὐκ ἦχος δένδρων ἀνέμων ὕπο· ἀλλ’ ἅμα πάντα εἰς ἕν χωνεύσει καὶ εἰς καθαρὸν διαλέξει.

196 — 213 vgl. IΙΙ 54. 80 — 90. VIII 243. 337 — 350. (IV 173 ff.). — 196—202 Ephra. gr. ΙΙΙ 145.. ὅτ’ ἴδωμεν τὸν πύρινον ποταμὸν ἐξερχόμενον μετὰ θυμοῦ ὥσ[περ] ἀγρίαν δάλασσαν κατεσθίοντα καὶ ὄρη καὶ τὰς νάπας καὶ κατακαίοντα πᾶσαν οἰκουμένην καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ἔργα, τότε . . . ἐκ τοῦ πυρός ἐκείνου οἱ ποταμοί ἐκλείψουσιν, αἱ πηγαὶ ἀφανίζονται, ἡ ἥλιος σβεσθήσεται, ἡ σελήνη παρέρχεται . . . 196 vgl. V. 286. III 72. 84. IV 173. VII 120. VIII 243. Justin. Apol. I 20 καὶ Σίβυλλα δὲ καὶ Ὕστασπις γενήσεσθαι τῶν φθαρτῶν ἀνάλωσιν διὰ πυρὸς ἔφασαν. [Justin.] Quaest. et resp. ad Orthod. 74 εἰ τῆς παρούσης καταστάσεως τὸ τέλος ἐστὶν ἡ διὰ τοῦ πυρὸς κρίσις τῶν ἀσεβῶν, καθά φασιν αἱ γραφαὶ προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, ἔτι δὲ καὶ τῆς Σιβύλλης, καθώς φησιν ὁ μακάριος Κλήμης ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῇ . . . — 200—213 (vgl. 305 ff) z. t. aus VIII 337—350. — 202 vgl. VIII 190. — 213 Subjekt fehlt; die Stelle entnommen aus III 87 (VIII 412).196 vgl. V. 286. III 54. 84. VIII 243. — δὴ < Ψ. — τε: Θ’ ὁ Ψ. — πυρὸς αἰθομένοιο = III 706. VIII 338 | (198 γλανκήν τε θάλασσαν: vgl. I 11. VII 5) | 199 πηγάς καὶ: πηγάς τε Ψ | 200 καὶ πόλον οὐράνιον = III 86 vgl. VIII 339. — ἀτὰρ: τ’ ἀτὰρ Ψ | 201 = VIII 340 | 202 vgl. VIII 190. 341 | 203 vgl. V. 305. VIII 105. 231. 350 (III 558) | 204 vgl. VIII 243. — ποταμῷ τε θεείου Rz. ποταμοῦ καὶ θείῳ Mdls. | 205 τέφρη Rz. — δε: δὴ Ψ | 206 vgl. VIII 337. IΙΙ 80 f. — στοιχεῖα πρόπαντα τὰ κόσμου: κόσμου στοιχεῖα πρόπαντα Castal. τά < PL | 207 vgl. VIII 338. — ἀὴρ: ὅ τ’ ἀὴρ Ψ | 208 vgl. V III 342. — ποτήσονται FL ποτήσονται R. — ἐν ἠέρι: δι’ ἠέρος Ψ | 209 vgl. VIII 347. — ζῷα: ζῷα τε Ψ | 210 vgl. VIII (236 f.) 348. — ἔμφορτος: τ’ Ψ | 211 Anf. vgl. VII 147 | 212 vgl. VIII 345. — δένδρων Castal. ἀμφορτός τ’ Φ ἀνδρῶν Ψ. — πάντα Φ | 213 = III 87. vgl. VIII 412. — χωνενσειε RL.

ήνίκα δ' άθανάτον θεον άφθιτοι άγγελτήρες Βαρακιὴλ Ῥαμιηλ Οὐριὴλ Σαμιὴλ 'Λζαήλ τε, αὐτοὶ ἐπιστάμενοι ὅοα τις κακὰ πρόοθεν ἔρεξεν, ἀνθρώπων ψνχὰς [τε] ἀπό ζόφον ἠερόεντος ἐις κρίοιν άξονοιν πάοας ἐπι βῆμα υεοῖο ἀθανάτον μεγάλου· εἷς γὰρ μόνος ἄφθιτός ἀστιν, αὐτὸς ὁ παντοκράτωρ, θνητῶν ὃ δικαοπόλος ἔσται· καὶ τότε νερτερίοις ψνχὰς καὶ πνεῦμα καὶ αὐδήν δώοει ἐπονράνιος, καί τ' ὀστέα ἁρμοοθέντα ἁρμοῖς παντοίοις, σάρκες καὶ νεῦρα ⏑ _ ⏓ καὶ φλέβες ἠδέ τε δέρμα περὶ χροΐ καὶ πρὶν ἔθειραι ἐμβροοίως πηχθέντα, καὶ ἔμπνοα κινηθέντα σωματ' ἐπιχθονίων ἑνὶ ἤματ' ἀναοτήοονται. καὶ τότ' ἀμειλίκτοιο καὶ ἀρρηκτον *ἀδάμαντος 215 vgl. den griechischen Henoch S. 24, 14. —"Ραμιήλ: »Eremiel«: in der Apokal. d. Elias S. 51, 10, 9 Steind. »Jeremiel«: IV Esr. 4, 36. »Ramael«: Apoc. Baruch. LV 3. — Hinsichtlich der vier Engel in Ψ vgl. den griech. Henoch S.29, 1. Apoc. Mos. p. 21: καὶ εἶπεν ὁ θεὸς τῷ Μιχαἡλ, τῷ Γαβριἠλ, τῷ Οὐριὴλ καὶ Ῥαφαήλ . . Apoc. Esdr. p. 31 Ti. Koptisches Fragment einer Mosesapokalypse herausgeg. von Harnack (Sitzungsberichte d. Preuss. Akad. 1891, S. 1046 f.). Mdls. vergleicht auch noch die Inschriffc eines Amulets: Revue des études grecques IV 288. — 216 AltjÜdische, später christliche Anschauung: Psal. 68, 29. (Apok. Joh. 17, 8. Phil. 4, 3). Henoch 108, 7: Denn es giebt daruber oben im Himmel Schriften und Aufzeichnungen, damit die Engel sie lesen und wissen, was den Sündern wider- fahren wird, und den Geistern der Demutigen . . . . Apokal. d. Elias S. 41, 4, 2 Steind.: Auch die Engel des Anklagers, der auf der Erde ist, auch sie wiederum schreiben nach alle Sünden der Menschen auf ihre Schriftrolle. Vgl. ebenda S. 53, 10, 19. Apocal. Pauli p. 38 Ti. — 221 — 226 (Ezech. 37, 5—10.) Apoc. Baruch L. Apokal. des Elias S. 61—62, 16, 10 ff. Steind. — 227 ff. Apokal. des Elias S. 45. 6, 18 Steind. . . ich fand, dass es Thore von Erz sind und Schlosser von Erz und Riegel von Eisen. 215 lautet in Ψ: ἥξουσι μιχαήλ τε γαβριὴλ τ' οὑριήλ. — Βαρακιὴλ Ραμιὴλ aus dem griech. Henoch (Fabricius Rz.) Gffck. ἥκαρ' καρ ἑρομιὴλ Φ.— Σαμιὴλ aus Henoch Rz. σανιὴλ Φ | 216 ὅσα: θ' ὅσα Ψ. — ἕρρεξεν Ψ | 217 ψνχάς τε ἀπὸ Φ ψνχὰς ἀπὸ τε Ψ τε [ ] Gffck. | 218 Anf. vgl. V. 230 | 219 μεγάλου: μεγάλον Ψ. — ἐοτιν: ων Ψ | 220 <R. — αὐτός ό παντοκράτωρ = I 66. — 8 Alex, ὁ ΦΨ | 221 ανδήν: άοιδὴν Φ | 222 δώσει ἐπονράνιος θεὸς ὀστέα θ' ἁρμοσθέντα Ψ | 223. 224 so Wilam., nach dem auch die Interpunktion von 222 bis 225. ἁρμοῖς παντοίοις σαρξὶ σάρκες καὶ νεῦρα περὶ (περὶ Α) χροΐ | καϊ φλέβες ἡδέ τε δἑρμα δ5 αἱ (θ3 αἱ Α) πρὶ ἔθειραι Φ ἁρμοῖς παντοίοις σαρξὶν δέ τε πάσαις σάρκας | νεὐρεσι νεῦρά τε καί τε φλέβεσσιν ἁπάσαις αἶμα | δέρμα δἑ γ' ἐν χθονι αἱ πρὶν αἰθειραι εἰσανθις φνσονσιν Ψ | 226 ἑνὶ ἤματ' Gffck. (ἑνὶ ἤματι Anon. Bernens.) ἑνὶ ἥματ' Ψ μίαν ἡμέραν Φ Alex. — ἀνστήσονται Castal. Ausgg. | 227 καὶ άρρήκτον: τε κἀρήκτον Ψ. — ἀδάμαντος 228 . . . πνλῶν τε ἀχαλκεύον (ἀχαλ- κλεῖθρα πέλωρα πυλῶν τε ἀχαλκεύτου Ἀίδαο* ῥηξάμενος Οὐριὴλ μέγας ἄγγελος εὐθὺ βαλείται, καὶ πάοας μορφὰς πολυπενθέας εἰς κρίοιν ἄξει εἰδώλων τὰ μάλιστα παλαιγενέων Τιτήνων ἠδέ τε Γιγάντων, καὶ ὅσας εἷλεν κατακλυσμός, καί θ' ἃς πελάγεσσιν ἀπώλεσε κῦμα θαλάσσης ήδ' ὁπόοας θῆρες καὶ ἐρπετὰ καὶ πετεηνά θοινήσαντο, ὅλας ταύτας ἐπὶ βῆμα καλέσσει· καὶ πάλιν, ἃς ἔφθειρεν ἐνὶ φλογὶ σαρκοφάγον πῦρ, καὶ ταύτας ἐπὶ βῆμα θςοῦ στήσεειεν ἀγείρας.

ἡνκα δ' ἀνστήσῃ ωέκυας μοῖραν καταλύσας καὶ καθίσῃ Σαβαὼθ Ἀδωναῖος ὑψικέραυνος ἐς θρόνον οὐράνιον [τε] μέγαν δέ τε κίονα πήξῃ, ἥξει δ' ἐν νεφέλῃ πρὸς ἄφθιτον ἄφθιτος αὐτός ἐν δόξῃ Χριστὸς σὺν ἀμύμοσιν ἀγγελτῆρσιν καὶ καθίσει Μεγάλῳ ἐπὶ δεξιά, βήματι κρίνων εὐσεβέων βίοτον καὶ δυσσεβέων τρόπον ἀνδρῶν. ἥξει καὶ Μωσῆς ὁ μέγας φίλος Ὑφίστιο σάρκας δυσάμενος· Ἀβραὰμ δ' αὐτὸς μέγας ἥξει, Ἰσαὰκ ἠδ' Ἰακώβ, Ἰησοῦς Δανιήλ τ' Ἠλίας, (231 vgl. das slavische Henochbuch XVIII S. 19 Bonw. über Gregoroi in der Unterwelt.) 233 — 237 Henoch 61, 5: Und diese Maasse werden alle Geheimnisse der Tiefe der Erde enthüllen und welche von der Wüste verschlungen, und welche von den Fischen des Meeres und den wilden Tieren gefressen worden sind, dass sie zurükkehren und sich auf den Tag des Auserwählten stüten . . . Ähnlich noch Constitut. apost. p. 131,4 Lag –241 ff. Matth, 25,31. 19, 28. Chryostomus: hom. de resurr. 1 ὅταν ὁ μονογενὴς υἱδς τοῦ θεοῦ παραγένηται μετὰς τῶν ἀγγέων τῶν ἑαυτοῦ καὶ ἐπῖ τοῦ βήματος ἐκεἱνου καθίσῃ. – 245 f. Apokal. des Elias S. 59, 14, 10 ff. Steind. Apocal. Esdr. p. 30. Apocal. Pauli p. 53 Ti. κεύτου τ' Ψ) Ἀίδαο ΦΨ Αίδαο | . . . . πύλας τε ἀχαλκεύτου ἀδάμανος Wilam. | 229 ῥηξάμενος: ῥηξάμενός τ' Ψ.– μέγας <Ψ | 230 πολυπενθέα Mdls? –ἐἰς κρίσιν ἄξει vgl. V. 231 Τιτήνων: τε τιτάνων Ψ |232 τε<Ψ. –καὶ ὅσας εἶλεν: καὶ τότε ὅσους εἶλεν Ψ |237 στήσει σνναγείρας Wilam. | 238 vgl. VIII 414. — άνστήσει Rz. — μοιραν Rz. aus VIII 414. μοίρας ΦΨ | 239 καθίσει Φ Rz. — Σαβαώθ: σαβαώθ τε Ψ. — ἀδωναΐ Ψ | 240 τε μέγαν Φ γε μέγαν RL (F ?) μεγάλην Rz. τε [ ] Gffck. — δέ: δή Ψ. — πήξει F πήξη R πήξει Φ LRz. | 241 ἥξη Ψ. — πρὸς: πρός τ' Ψ | 243 Μεγάλω Ψ Mdls. vgl. I 384. μεγάλος Φ. — βήματι κρίνων vgl. VIII 82 (222) | 244 vgl. VIII 416 | 245 φίλος: φίλος θ' Ψ | 246 Anf. vgl. VII 70. — σάρκα Α. — σάρκ' έπιειμένος Ψ. — δ": καὶ Ψ. — ἥξη Ψ | 247 ἠδ' <Ψ. — τ': ήδ' Ψ. Ἀμβακούμ καὶ Ἰωνάς καὶ οὓς ἔκταν Ἑβραίοι. τοὺς δὲ μετ' Ήρεμίαν ἐπὶ βήματι πάντας ὀλέσσει κρινομένονς Ἑβραίους, ἵνα ἄξια ἔργα λάβωΟιν καὶ τίσωσ', ὅσα περ βιότῳ θνηῷ τις ἔπραξεν. καὶ τότε δὴ πάντες διά αίθομένου ποταμοῖο καὶ φλογὸς άσβέστου διελεύσονθ'· οἵ τ ε δίκαιοι πάντες σωθήσοντ'· ἀσεβεῖς δ' ἐπὶ τοῖοιν ὀλοῦνται εἰς αἰῶνας ὅλους, ὁπόσοι κακὰ πρόσθεν ἔρεξαν, ἠδὲ φόνους ἐποίησαν, ὅσοι δε συνίστορές εἰσιν, ψεῦσται καὶ κλέπται δόλιοί τ' οἰκοφθόροι αἰνοί δειπνολόχοι καὶ κλεψίγαμοι δύβφημα χέοντες δεινοί θ' ὑβρισταί τ' ἄνομοι τ' εἰδωλολάτραι τε· ήδ' ὁπόσοι μέγαν ἀθάνατον θεόν ἐγκατέλειψαν, βλάσφημοι δ' ἐγένοντο καὶ εὐσεβέων κεραϊσταί πιστολέται καὶ τῶν δικαίων φθιοήνορες άνδρῶν· ἠδ' ὁπόσοι δολίοις καὶ ἀναιδέσιν ἀμφιπροσώποις πρεσβυτεροι γεραροί τε διήκονες εἰσορόωσιν 248 Matth.23,34. — 248 f. vgl. Apocal. Joh.p.89Ti. [Hippol.] de cons. mundi40.— 252 f. vgl. VIII 411. Lactant. div. inst. VII 21, 6 turn quorum peccata vel pondere vel numero praevaluerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas virtutis incoxerit, ignem ilium non sentient. (Über die Höllenstrafen vgl. die Petnisapokaly pse, die Apokal. des Elias S. 59,15,1 ff. Steind. Apocal. Pauli p. 57 sqq. Ti. Das slavische Henochbuch X S. 13 Bonw. u. a.) — 255—283 (vgl. VIII 419 ff.). Solche Sündenkataloge sehr haufig in christlicher Litteratur: Mark. 7, 21. 22. Röm. 1, 29. I Kor. 6, 9. Gal. 5, 20. Διδ. 3. 5, ahnlich Barnab. ep. (19) 20. Hermas: Mand. VIII 5. Iudicium Petri p. 98 Hilgenf. [Cyprian.:] de aleat. 5. [Clemens:] epp. de virg. 1,8, die Apokalypsen: Apok. Joh. 21, 8. Petrusapokalypse, Apoc. Pauli a. a. O. Das slav. Henochbuch a. a. 0. Apocalypsis Baruchi tertia (Texts and Studies V 1) p. 90, 18 und auch die Gnostiker: C. Schmidt, Texte u. Untersuch. VIII 411. Acta Thomae 52. Vgl. Harnack bei Resell: Texte u. Untersuch. X 2, 176 f. — 264 Apoc. Pauli 58 οὗτος ό γέρων .... πρεσβύτερος ἦν, καὶ ὅτε ἔτρωγεν καὶ ἔπινεν, τότε ἐλειτονργει τῷ θεῷ. 59 οὖτος ... διάκονος ἦν ὅστις ἔτρωγεν καὶ ἔπινεν καὶ διηκόνει τῷ θεῷ. 248 ἀβακονμ ΑΨ. — και :Ίωνας: καί τε Ιωνᾶς Ψ Ιωνας τε Rz. — καὶ οὓς: καὶ θ' ονς Ψ. — ἔκταν5 Φ κτεῖναν (κτείναν L) Ψ ἔκτειναν Volkm. | 251 τίσωσ', ὅσα περ Rz. τίσονσ' ὅσα περ Φ τσωσιν ἄπερ Ψ. — ἔπρηξε FL | 252 διὰ αἰθομένον ποταμοῖο vgl. V. 315 | 255 ἔρρεξαν Ψ | 257 αἰνοὶ: δεινοί Ψ | 258 δύσφημα χέοντες = I 124 | 262 πιστολέται vgl. VIII 187. — καὶ: τε καὶ Α. — δικαίων: ἁγίον τε Ψ | 263 φθισίνορες Φ. — ἀμφἰ προσώποις A Bur. | 264 διάκονοι Ψ. — Nach εἰσορόσιν Lucke, in der stand, (vgl. V. 62), dass die πρεσβύτεροι etc. die Person angesehen und ungerecht gerichtet hätten, den Reich turn (scheuend: V. 265): Gffck. αἰδόμενοι *κρίνονβ' ἀδίκως ἑτέροισι ποιοῦντες* ψευδαπάταις φήμῃΟι πεπεισμένοι.......... παρδαλίων τε λύκων ὀλοώτεροι ἠδὲ [κάκιβτοι·] ἠδ' ὁπόσοι μεγάλως ὑπερήφανοι ἠδε τοκισταί, οἳ τόκον ἔκ γε τόκων συναθροίζοντες κατά οἴκους ὀρφανικοὺς χήρας τε καταβλάπτουσιν [ἕκαθτα·] ἠδ' ὁπόοοι χήρῃΟι καὶ ὀρφανικοῖσι διδοῦοιν ἐξ ἀδίκων ἔργων, ὁπόοοι δ' ἰδίων ἀπὸ μόχθων δόντες ὀνειδίζουοιν· ὅσοι δὲ γονεῖς ἐνὶ γήρᾳ κάλλιπον οὐ τίοαντες ὅλως, οὐ θρέπτρα γονεῦσιν ἀντιπαραοχόντες, αὐτὰρ δ' ὅσοι ἠπείθησαν ἠδὲ καὶ ἀντεῖπαν λόγον ἄγριον εἰς γενετῆρας· ἠδ' ὁπόοοι πίστεις [τε] ἀπηρνήοαντο λαβόντες' καὶ θεράποντες ὅσοι κατὰ δεοποτέων ἐγένοντο, καὶ πάλιν οἳ τὴν σάρκα ἀσελγείῃ ἐμίηναν, ἠδ' ὁπόοοι ζώνην τὴν παρΰενικὴν ἀπέλυσαν 268 τοκισταί: Apokal. des Elias S. 61, 15, 14 Steind. Petrusapokal. IX οὖτοι δὲ ἦσαν οἱ δανείζοντες καὶ απαιτούντες τόκους τόκων = Syrische Apoc. Pauli p. 59 Ti. — 272 f. vgl. (Sir. 20, 15.) Barnab. ep. 19, 11 . . . οὐδε διδοὺς γογγνσεις = Διδ. 4. Hernias: Sim. IX, 24, 2 ἐκ τῶν κόπων αὐτών παντί ἀνθρώπω ἐχορήγησαν ἀνονειδίστως καὶ ἀδιστάκτως. — (ἰδίων άπό μόχθων: vgl. [Phok.] 153 μόχθων ὦς ἐξ ἰδίων βιοτενῃς: Buresch.) — 274f· οὐ θρέπτρα γονεῦσιν. . . vgl. Hesiod: "Ε. κ. ἡ. 187 f. — 276 vgl. Hes. a. a. Ο. 186. 331 f. — 280 — 282 (vgl. Ill 765). Petrusapok. V αὗται δὲ ἦσαν αἱ ἄ[γαμοι σνλλαβο]ῦσαι καὶ ἰκτρώσασαι. Apoc. Pauli p. 60 Ti.: αὖται εἰσιν αἳ οὐκ ἤκονσαν τῶν γονέων ανὐτῶν, ἀλλά πρὸ τῶν γάμων ἐμίαν αν τὴν παρθενίαν αὐτῶν. 4ιδ. 2: οὐ φονεύσεις τέκνον ἐν φορᾷ οὐδὲ γεννηθὲν ἀποκτενεῖς = Barnab. ep. 19, 5. Ep. ad Diognetum 5, 6. Athenagoras: Leg. 35. [Phok.] 184 μηδὲ γυνὴ φθείροι βρέφος ἔμβρνον ἔνδοθ-ε γαστρός | μηδε τεκοῦσα κνσὶν ῥιψῃ καὶ γυψὶν ἕλωρα. 265 so Φ αἰδ. γε κρίσιν τ' .... ποιονντες Ψ, es stand wol da: χρίνονσ' .... ἑτἑροισι, und danach war Liicke, die man durch den jetzigen Text ausfullte: Wilam.| 266 vgl. XIV 260. — ψευδαπάται Φ. — πεπεισμένοι Φ Alex, doch vgl. XIV 260. Danach Lücke in Φ, πλαζόμενοί τε + Ψ | 267 Anf. = XIV 255. — λύκων τ' ὀλοώτεροι Castal. vgl. Horn. II. Ν 103. — ὀλοότεροι Ψ. — κάκιστοι ΦΨ Ausgg. falsche Ergänzung einer Lücke, in der ein neuer Vergleich stand: Wilam. | 269 οἵ: καὶ Ψ. — ἔκ γε τόκων Φ ἐκ τόκων Ψ ἐκ τοκετῶν Volkm. — κατὰ οἴκονς vgl. Ill 726 I 270 χῆρας Φ. — καταβλάπτονσιν ἕκαστα: καταβλάπτονσι κάκιστα Mdls. ἕκαστα [ ] Wilam. als falsche Ergänzung einer Lücke. | 271 χήρεσσι (χήρεσι Ρ) Φ | 272 Anf. = V. 70. — ἰδίων ἀπὸ μόχων vgl. VIII 406 | 274 κάλλιπον Castal. κάλλειπον Φ κάλιπον (κάλιπτον R) Ψ. — οὐ τίσαντες Volkm. οὔτε τίσαντες Φ οὔτε γε τιμήσαντες Ψ οὔτι τίσαντες Bur. — θρέπτα Φ. — γονεϋσιν <Ψ | 275 αὐτὰρ δ' :τε ἀτάρ θ' Ψ | 276 ἀντεῖπον ΑΨ | 277 τε [ ] Wilam. | 278 δεσποτέων Alex, δεσποτάων L δεσποτνῶν R (F?) δεσποτῶν Φ | 279 ἀσελγείῃ ἐμίηναν Alex. ἀσελγίη μιήραντες (μιαίναντες Α) Φ ἀσελγείαις μιάναντες Ψ | 280 ζώνην: ζωήν Φ. λάθρη μισγόμενοι, ὅσσαι δ᾽ ἐνὶ γαστέρι φόρτους ἐκτρώσκουσιν, ὅσοι τε τόκους ῥίπτουσιν ἀθέσμως· φαρμακοὺς ἢ φαρμακίδας σὺν τοῖσι καὶ αὐτούς ὀργὴ ἐπουρανίοιο καὶ ἀφθάρτοιο θεοῖο κίονι προσπελάσειεν, ὅπου περὶ κύκλον ἅπαντα ἀκάματος ποταμὸς πύρινος ῥεῖ, τοὺς δ᾽ ἅμα πάντας ἄγγελοι ἀθανάτοιο θεοῖό τε αἰὲν ἐόντος ἐν φλογίναις μάστιξι καὶ ἐν πυρίναις ἁλύσεσσιν δεσμοῖς ἀρρήκτοις τε περισφίγξαντες ὕπερθεν δεινοτάτως κολάσουσιν· ἔπειτα δὲ νυκτὸς ἀμολγῷ ἐν γέννῃ θηρσὶν ὑπὸ ταρταρίοισι βαλοῦνται πολλοῖς δειμαλέοισιν, ὅπου σκότος ἐστὶν ἄμετρον. ἀλλ᾽ ὁπόταν πολλὰς κολάσεις ἐνιποιήσωνται πᾶσιν, ὅσων κακὸν ἦτορ ἔην, ἀτὰρ ὕστερον αὖτε ἐκ ποταμοῦ μεγάλου πύρινος τροχὸς ἀμφικατέρξει αὐτούς, ὅττ᾽ ἄρα τοῖσιν ἀτάσθαλα ἔργα μέμηλεν. καὶ τότε θρηνήσουσιν ἐπ᾽ ἄλλυδις ἄλλος ἄπωθεν οἰκτροτάτῃ μοίρῃ πατέρες καὶ νήπια τέκνα, μητέρες ἠδέ τε τέκν᾽ ὑπομάζια δακρυόεντα. οὐδέ σφιν δακρύων κόρος ἔσσεται οὐδὲ μὲν αὐδή οἴκτρ᾽ ὀλοφυρομένων ἐσακούσεται ἄλλυδις ἄλλου, ἀλλὰ μακρὰν ζοφόενθ᾽ ὑπὸ Τάρταρον εὐρώεντα 286 vgl. V. 196. — 288 Apokal. d. Elias S. 43, 5, 3 Steind.....in deren Händen flammende Geisseln sind, vgl. Apoc. Esdr. p. 28 Ti.: καὶ οἱ ἄγγελοι ἐμάοτιζον αὐτόν. — ἐν πυρίναις ἁλύσεσσιν vgl. Martyrium Bartholomaei p. 130, 27 Bonn. — 295 πύρινὸς τροχὸς: sonst nur in den Acta Thomae 52 καὶ τροχοὶ πυρὸς ἐκεῖαε ἔτρεχον, ιμυχαὶ δὲ ἐνεκρέμαντο ἐν τοῖς τοοχοῖς ἐκείνοις. 281 ὅσσαι: δ' ὅσσαι {δ' ὅσαι) Ψ | 282 ὅσοι (ὅσαιΊ) τε τόκους Mein. Volkm. ὅσοι τοκετούς ΦΨ. — Interpunction nach ἀθέσμως von Alex. | 283 φαρμακούς ἢ φαρμακίδας Volkm. Bur. φαρμακοὶ ἢ {καὶ + Ρ) φαρμακίδες Φ φαρμακίδες καὶ φαρμακοί Ψ | 284 ἐπουρανίοιο Alex.? ἀπ' οὐρανίοῖο Φ άπ5 ούρανοΐο Ψ | 285 προαπελάσειεν: προσπελάσεις γε Ψ | 286 πύρινος ῥεῖ Wilam. ῥεῖ πυρός Φ τε ῥέει πυρὸς Ψ 287 ἀθάνατοι Φ. — θεοῖό τε Ψ θεοῦ Ψ θεοῦ του Castal. — ἐόντες Α έώντες Ρ 289 ἀρρηκτοις τε Gffck. (ἀρήκτοις τε Ψ) ἀρρήκτοισι Φ Ausgg. | 291 γγέννῃ Gffck. vgl. 1 103. γεένῃ A Ausgg. γεέννῃ d. and. HSS. — θηρσὶν: θηρὶ δ' Ψ. — βαλοῦνται: καλοῦνται Ψ | 293 ἐνι ποιήσωνται Φ ἐνὶ ποιήσονται Ψ | 294 πᾶσιν, ὅσων Castal. πᾶσιν ὅσον Φ πᾶσι τε οἶς Ψ | 295 ἀμφικατέρξει Alex, ἀμφικατάρξει Φ ὅμφὶ καθέξει Ψ | 296 αὐτούς: αὐτάρ Φ. — ὅττι ὅττι ῥα Mein. ὅττ΄.. . μέμηλεν vgl. V. 313. μέμηλεν Ρ μεμήλει d. and. HSS. | 297 ἄποσεν ΡΨ | 299 τε <Α γε Ψ. — δακρυόεντα: νηπιόεντα Ψ | 300 έσται Φ. — αὐδήν Ψ | 301 Anf. vgl. V. 159. — εἰσακούσεται Ψ | 302 υπό Τάρταρον εὐρώεντα vgl. IV 186. τειρόμενοι βώσονται· ἐπ᾽ οὐχ ὁσίοισι δὲ χώροις τίσουσιν τρὶς τόσσον ὅσον κακὸν ἤλιτον ἔργον δαιόμενοι πυρὶ πολλῷ· ἐπιβρύξουσι δ᾽ ὀδοῦσιν πάντες τηκόμενοι δίψῃ μαλερῇ τε βίῃ τε, καὶ καλέσουσι καλὸν τὸ θανεῖν καὶ φεύξετ᾽ ἀπ᾽ αὐτῶν. οὐκέτι γὰρ θάνατος τούτους, οὐ νὺξ ἀναπαύσει. πολλὰ δ᾽ ἐρωτήσουσι μάτην θεὸν ὑψιμέδοντα, καὶ τότ᾽ ἀποστρέψει φανερῶς τὸ πρόσωπον ἀπ᾽ αὐτῶν. ἑπτὰ γὰρ αἰώνων μετανοίας ἤματ᾽ ἔδωκεν ἀνδράσι πλαζομένοις διὰ χειρὸς παρθένου ἁγνῆς. τοὺς δ᾽ ἄλλους, ὁπόσοις τε δίκη καλά τ᾽ ἔργα μέμηλεν ἠδὲ καὶ εὐσεβίη τε δικαιότατοί τε λογισμοί, ἄγγελοι αἰρόμενοι δι᾽ αἰθομένου ποταμοῖο εἰς φῶς ἄξουσιν καὶ εἰς ζωὴν ἀμέριμνον, ἔνθα πέλει τρίβος ἀθάνατος μεγάλοιο θεοῖο καὶ τρισσαὶ πηγαὶ οἴνου μέλιτός τε γάλακτος· γαῖα δ᾽ ἴση πάντων οὐ τείχεσιν οὐ περιφραγμοῖς διαμεριζομένη καρποὺς τότε πλείονας οἴσει αὐτομάτη, κοινοί τε βίοι καὶ πλοῦτος ἄμοιρος. οὐ γὰρ πτωχὸς ἐκεῖ, οὐ πλούσιος, οὐδὲ τύραννος, οὐ δοῦλος, οὐδ᾽ αὖ μέγας, οὐ μικρός τις ἔτ᾽ ἔσται, οὐ βασιλεῖς, οὐχ ἡγεμόνες· κοινῇ δ᾽ ἅμα πάντες. 305-312 aus VIII 350—358. — 318-321 aus VIII 208—212. — 322-324 aus Vm 110 f. 121. 303 βώσονται: βοάσονται Φ | 304 τίσονσι ^FL. — όσον .... έργον vgl. I 399 | 305 δαιόμενοι: δενόμενοι Φ vgl. V. 19 Φ. — έπιβρνξονσι δ* όδοϋσιν vgl. V. 203 306 vgl. VIII 352. — τηκόμενοι: τειρόμενοι Α. — δίχρει Ψ. — τε βί% τε: πείν/j τε Mein. λιμω τε Bur., doch vgl. das ebenfalls schlechte φόνοις τε in VIII 352 | 307 = VIII 353. vgl. XIII 118 | 308 vgl. VIE 354. — τοντοις Φ, in VIII 354 τ αντονς Φ αντονς Ψ \ 309—312 = VIII 355—358 | 311 ήματ: σήματ Rz. vgl. VIII 357 Ω | 312 χειρών aus VIII 358 Rz. | 313 όπόσονς τε Φ. — μεμήλει Ψ vgl. V. 296 | 314 δικαιότατοι τε λογισμοί vgl. VII 75. XIV 7 (XII 209) | 315 δι αίο-μένον ποταμοΐο vgl. V. 252. δια αίομένον (δι' αί. Gffck.) Castal. διαχομένον Φ τε δι άχομένον Ψ | 316 άξονσιν Anon. Lond. αξονσι ΦΨ. — καϊ: τε καϊ Ψ Bur. | 317 μεγάλον Α | 318 vgl. VIII 211. — οϊνον μέλιτος τε γάλακτος Opsop. οινον τε μέλιτος γάλακτος Ρ οϊνον τε μέλιτος και γάλακτος Α τ οϊνον τε μέλιτος γάλακτος Ψ | 319. 320 = VIII 209 f. (28 f.) vgl. II 30 f. | 319. 320 so Ψ; γαία ίση π. ον τ. ον ττ. | έκμεριζομένη (VIII 210 έκ δε μεριζομένη Φ έκδιαμεριζομένη Ψ) κ. τ. πλ. οϊσει Φ | 321 vgl. VIII 208 (XIV 354). — κοινός τε βίος aus VIII 208 Rz. 323 ον δοϋλος vgl. XIV 352. — ον . . . . μικρός: ο$τ άρ δονλος δ1 ον μέγας οντε μικρός Ψ. — ονδ5 Wilam. οντ' ΦΨ | 324 Anf. = VIII 111. — κοινώς αμα Φ κοινοί δ7 αμα Mein.? κοὐκέτ' ἐρεῖ τις ὄλως »νὺξ ἤλνθεν«, οὐδὲ μεν »αὔριον«, οὐκ »ἐχθὲς γέγονεν«, οὐκ ἤματα πολλὰ μεριμνᾷ, οὐκ ἔαρ, οὐχι θέρος, οὐ χειμῶν’, οὐ μετόπωρον, οὐ γάμον, οὐ θάνατον, οὐ πράσεις, οὐδ' ἀγορασμούς, οὐ δύσιν ἀντολίην· ποιήθει γὰρ μακρὸν ἦμαρ· τοῖς καὶ ὁ παντοκράτωρ θεὸς ἄφθιτος ἄλλο παρέξει. εὐσεβέσιν, ὁπόταν θεὸν ἄφθιτον αἰτήοωνται, ἐκ μαλεροῖο πυρὸς καὶ ἀθανάτων ἀπὸ βρνγμῶν ἀνθρώπονς σῶσαι δώσει· καὶ τοῦτο ποιήσει· λεξάμενος γάρ ἐσαῦθις ἀπὸ φλογὸς ἀκαμάτοιο ἄλλοσ’ ἀποστήοας πέμψει διὰ λαὸν ἑαυτοῦ εἰς ζωὴν ἑτέραν καὶ αἰώνιον ἀθανάτοισιν Ήλνσίῳ πεδίφ, ὄθι οἱ πέλε κύματα μακρά λίμνης ἀενἀου Ἄχερουσιάδος βαθυκόλπου. αἰαῖ ἐγὼ δειλή, τί γενήσομαι ἤματι τῷδε, ἀνθ’ ὦν ἡ δύσφρων γε πονηραμένη περὶ πάντων ἤλιτον οὕτε γάμῳ μεμελημένη οὕτε λογισμοῖς· ἀλλὰ καὶ έν μελάθροισιν ἐμοῖς πολυπάμμονος ἀνδρός δενομένους ἀπέκλεισα· τὰ δ' ἔκνομα πρόσθεν ἔρεξα εἰδυῖα. σὺ δέ, σῶτερ, ἐμῶν ἀπὸ μαστικτήρων ῥῦσαι δή με κυνῶπιν, ἀναιδέα περ ῥέξασαν. 325—327. 329 aus VIII 424—427 (vgl. Ill 89. 90). — 329 ποιήσει: Subject fehlt wie V. 213, ist aus VIII 427 zu entnehmen. — 330 ff. Anschauung des Origenee (vgl. unten die ἀντίρρησις): de princ. II 10, 5. 6. c. Cels. V 15. — 338 Apoc. Pauli p. 51 Ti.: αὔτη ἐστίν ἡ ἀχέρονσα λίμνη. vgl. Apoc. Mos. p. 20 Ti. — 340—344 vgl. VII 151—155. 325 vgl. VIII 424.' XIV 358. — ἤλνθεν Alex, ἦλθεν ΦΨ. — αὔριݲoݲνݲ vgl. I 215 | 326 vgl. VIII 425. Ill 89. — οὐκ: δ’ οὐκ Ψ οὐχ (ἤματα) Φ. — μεριμνᾷ Wilam. μεριμνᾶν ΦΨ | 327 vgl. Ill 90. VIII 426 ΦΨ. οὐκ ἔαρ οὐ χειμὼν oὔτ’ ἄρ θέρος οὐ μετόπωρον VIII 426 Ω. — θέρος: θέρος : θέρος γ’ Ψ. — χειμῶν’ Wilam. χειμὼν ΦΨ | 328 [ ] Alex. Rz. nach V. 324 Volkm. | 328 οὐ θάνατόν γ’ Ψ | 329 ἀνατολίην Α οὐδ’ ἀνατολίην R ἀν τολίην mit ausradiertem α F | 331 εὐσεβέσιν: εὐσεβέσι θ’ Ψ | 332 καὶ ἀθανάτων: μακραιώνων |τ’ Ψ | 334 ἐσαῦθις Nauck εὐστάσεῖς Φ τ’ εὐσταθεῖς Ψ | 335 ἄλλοσ’ Huet ἄλλῷ ΦΨ. — διά λαόν ἑαντοῦ vgl. I 204 | 336 ἀθανάτοισιν: ἀθανασίην Mdls. | 337 πέλει Ψ | 338 ἀενάον Α άννάον Ρ ἀεννάον Ψ | 339 vgl. Ill 55. — αἶ αἶ Φ αἶα δ’ Ψ. — ἐγώ: ἐγὼ δέ Φ | 340 περι πάντων = I 198 | 341 vgl. VII 153. — γάμῳ Nauck γάμων ΑΨ γάμον Ρ | 342 πολνπάμμονος ἀνδρός Ψ Ausgg. πολνμάμμονος (πολνμμάμονος Ρ) ἀνδρός Φ | 343 Anf. = VII 155. — τά... 344 εἰδυῖα vgl. VII 151 f. — ἔρρεξα Ψ | 344 σὺ δέ: ονδέ τε Φ | 345 κύνωπιν Castal. κννωπι Φ κύνωπα Ψ. — περ ῥέξασαν Rz. πρηίξασαν Φ πρήξασαν γε Ψ. ἤδε δ' ἐγὼ λίτομαί οε βαιον πανῦαί μεν ἀοιδῆς, ἅγιε μαννοδότα, βασιλεῦ μεγάλης βαοιλείης.

346. 347 formelhaft, vgl. III 1—7. XII 295.346 ἤδε δ’ ἐγὼ: ἰδοὺ (ἱδου L) ἐγὼ Ψ. — σε: σέ γε Ψ. — παῦσαί μεν άοιδῆς vgl. XIII 172. παῦασαί μεν Wilam. [μεν = με vulgar, vgl. z. Β. Buresch: Aus Lydien 24) πανσέμεν Φ παῦσαι μ’ FR παῦσε μ’ L | 347 μαννοδότα Α μανονδόντα Ρ μανονδότα Sp μανοδότα Ψ. — μεγάλης βασιλείης = XII 125. — βασιλείας Φ. — Nach V. 347: ἐκ δὲ τοῦ δεντέρον λόγου στιχοὶ ψݲ. νݲ. ηݲ R στι ψμς FT στι ψݲκ L. Ausserdem folgt in] Ψ noch eine άντίρρησις είς το »τοΐς καϊ δ παντοκράτωρ« (V. 330): ψρεύδη προφανῶς· οὐδὲ γὰρ λήξει ποτὲ τὸ πῦρ κολάζον τοὺς κατακεκριμένονς. κἀγὼ γὰρ ἄν εὔξαιμι τονθ’ οὔτως ἔχειν οὐλαῖς μεγίσταις σφαλμάτων ἐστιγμένος, αἴ μεἴζονος χρῄζουσι φιλανθρωπίας.ἀλλ’ αἰσχυνέσθω φληναφῶν Ώριγένης πέρας γενέσθαι τῶν κολάσεων λέγων.